Un u u o no lejano, un luga semejan e a es e
Realidades deseadas
Concepción Elo za Ibáñez de Gauna
i. Es e abajo se con ex ualiza en la in es igación desa ollada
an o en el seno del P oyec o P eka ia de la Uni e sidad del
País Vasco UPV/EHU, inanciado po el Minis e io de Economía
y Compe i i idad (MINECO) [ e . HAR2016-77767-R (AEI/
FEDER, UE)] como en el G upo de In es igación Consolidado
UPV/EHU GizaA ea. Diálogos C í icos a e/sociedad. El a e
con empo áneo como espacio de conocimien o, labo a o io de lo social,
disposi i o y ealidad [ e . GIU18/153].
ii. Quie o ag adece a I an zu Sanzo sus aliosas apo aciones y
comen a ios en o no a es e ex o, a lo la go de odo el p oceso de
esc i u a.
23
In oducción
Es e ex o esponde a la p opues a de Oihane Sánchez Du o
basada en an asea un ho izon e posible en un iempo aún
no i ido como modo de cues iona el p esen e. A es e in,
Sánchez Du o sugie e aplica la me odología de in ención
conocida como los cua o u u os de Jim Da o que plan ea
cua o escena ios posibles po medio de los cuales especula
sob e el de eni de de e minado enómeno en el u u o: con-
inuidad, colapso, disciplina y ans o mación.
Po an o, imagina é ese luga aún no alcanzado que me gus-
a ía habi a y que quizá yo misma llega é a conoce . O al
ez, no. Sin emba go, no me si ua é en un plano apocalíp ico
o dis ópico, opción que quienes p ac ican dicha me odología
p oponen e i a . De hecho, p e eo en el u u o la consoli-
dación de cie as in enciones ya ac i adas que en iendo aún
pod ían p oyec a se y se uc í e as en sus ac ualizaciones
u u as.
En es e sen ido, como pod á segui se en las p óximas líneas,
desde el modo en que lo de onado po la mencionada p o-
pues a a a iesa mi p opia expe iencia, e mino necesa ia-
men e a e ándome al eco de mi deseo. Pa a ello, p esen o
aquí una sue e de amalgama con o mada po ce ezas e
ince idumb es, po conocimien os y desconocimien os, po
dudas y espues as. Eso sí, odas ellas undamen adas ya sea
en el p opio hace del a e, en su pensa , o en su posible y
desconocida p oyección u u a.
24
P oyec o una exis encia u u a pa a al menos pa e de aquello
que en iendo pod ía segui cimen ando acciones y posicio-
namien os en o os con ex os y iempos. Realidades ya exis-
en es; o pasadas, pe o ac i as. Posibilidades pa a un mañana
que —soy conscien e po los signos que ecupe o del p esen-
e— en g an medida se o ien a en una di ección muy dis in a
a lo que espe o. Pe o en el que pa adójicamen e ambién leo
señales que me pe mi en segui c eyendo. C eencia en el sen i-
do que despliega Do a Ga cía cuando a i ma:
Yo c eo y no c eo a la ez. No c eo po que el é mino
c eencia elimina el sen ido c í ico, la dis ancia y sob e
odo el humo . Pe o c eo, en el sen ido de que c eo que
ealmen e es la única ocupación que me ece la pena,
p ecisamen e po que nadie sabe en qué consis e (Ga cía
2010, 76).
A e y u u o
En iendo que in en a lo que no ha sucedido es habla del
p esen e y ol e al pasado, pues como a i ma Chus Gu ié-
ez:
Deci u u o es nomb a una cues ión ilosó ica, nues a
elación con el p esen e en una cla e que asciende los
hechos, nomb a nues o deseo, pe o ambién la o ma
his ó ica en como nos hemos si uado en elación al pasa-
do (Naha o 2018).
25
No en ano, nues o p esen e se á ambién obje o de a queo-
logías u u as, en el sen ido oucaul iano, que a su ez se án
obse adas y ac i a án ese u u o si quienes accedan a sus
as os no se empeñan en
ol e a encon a , po encan amien o, las ma cas
oda ía legibles en su supe icie, el elámpago de su
nacimien o; de lo que se a a, po el con a io, es de se-
gui los a lo la go de su sueño […] y busca qué modo de
exis encia puede ca ac e iza a los enunciados indepen-
dien emen e de su enunciación, en el espeso del iempo
en que subsis en, en que es án conse ados, en que es án
eac i ados y u ilizados, en que son ambién, pe o no po
un des ino o igina io, ol idados, y has a e en ualmen e
des uidos (Foucaul 1979, 209).
En o no a es a e lexión uel o al diálogo man enido con
Cha o Ga aigo a en e a su pieza «1/400. El ins i u o de los
SDVLOORVFRPSOHMRV|. La con e sación nos lle a a la idea de u o-
pia, como ma e ia p opia del a e. La pieza nace de la con-
luencia de su in e és po lo biológico y lo a qui ec ónico.
Ga aigo a de ine la pieza como «a e ac o […] ansmiso de
empo alidades: a pasado, a u u o o incógni as» (Ga aigo a
2021). Menciona que, en el p oceso de la pieza, an es de su
exhibición pública en un espacio exposi i o, cons uyó, en el
es udio 2O du una si uación dialogada a la que ue on in i a-
dos di e en es pa icipan es. El esul ado ha sido olcado en
una publicación. En ella, en su apa ado «P ecaución, a alidad.
3URPHVD| leo: «La escul u a se ía como la maque a de una pe-
lícula cuyo con enido desconocemos aho a […] IdePC es una
escul u a p esen ida» (Ibidem). Quien hace es a e lexión es
26
Es eban To es quien a su ez menciona a Albe Spee , a -
qui ec o del nazismo, el cual ideaba sus edi icios en unción de
su u u a uina, cons uyéndolos de modo que se adelan aba
a su de e io o «pensando que 500 años después, cuando sus
edi icios ue an uinas, pod ían enace » (Ibidem).
A e en el cen o del iempo
Sos iene Ca olyn Ch is o -Baka gie (2012, 30) que «el enig-
ma del a e es que no sabemos lo que es, has a que ya no es lo
que e a». Algo simila sos iene el a is a Da cy Lange (1946–
2005) cuando, p egun ado ace ca de la mo i ación pa a con
su abajo, a i ma «es a a anzando hacia una ida pasada»
(mWRJRDKHDGLQDIRUPHUOLIH|1) (T ac o a Koop. E. 2019, 4).
Reco dando aho a el p oyec o i al y a ís ico de Da cy Lange,
a is a especialmen e olcado en obse a el abajo —aunque
pod ía e e i me a muchos o os y o as—, sub ayo esa mi a-
1. T ac o a Koop. E. (Elgoiba , Aina a, Vázquez, Vicen e, Vi es, Ma c &
A ie a, Usue). 2019. «A anza Hacia Una Vida An e io » O iak 12 -
Landa Lan. A Documen a ion o Da cy Lange, p. 4, ci a a Sha p, W. (1975).
«Da cy Lange Videog aphy: Wo k». A alanche Magazine Numbe 11,
Summe 1975, pp. 12 -13.
Es a e lexión pa adójica en iendo iene que e con la obse ación del
abajo po pa e de Lange como pe o mance, i ual, ac i idad í mica.
Se a a, a mi en ende , de nue o, de p ese a (pasado) y p oyec a (lo).
Aina a Elgoiba (2018) ecoge un agmen o mayo de la en e is a
de Sha p a Lange en su esis doc o al 9®GHR YLGULR (Q UHƛOH[L´Q sob e
Pe o me /Audience/Mi o (1975), un wo k s udy de Dan G aham po
Da cy Lang, pp. 60-62. Recupe ada de: h ps://co e.ac.uk/download/
pd /266416682.pd Úl ima consul a 17 de no iemb e de 2021.
27
da concen ada que busca, espe a, uel e, no se con o ma, se
exige, sigue sus p opias eglas. No se in e esa po un esul a-
do. Pe o se comp ome e plenamen e con lo que hace y con
sus esul ados. In es iga a pa i de in uiciones. Gene a su
p opia me odología. Necesi a de iempo libe ado2. Es an iel a
su p opia olun ad que necesa iamen e se some e a dinámicas
de diálogo y alcanza lo colec i o. La indi idualidad de su p o-
yec o no supone un menoscabo de su comp omiso social. Tal
es la búsqueda que p opicia la p ác ica del a e. T aza la línea
empo al indomable de la in es igación a ís ica, exis iendo
más allá del ho izon e de nues a p opia exis encia.
A su ez, el modo de en ende la ac i idad a ís ica de Lange
me lle a a conec a la con una ob a apa en emen e an dis an-
e como la de And ei Ta ko ski (1932-1986), quien dice:
El conocimien o y el descub imien o a ís icos su gen
cada ez como una imagen nue a y única del mundo […].
Se p esen an como una e elación, como un deseo del
a is a, un deseo apasionado que e ulge epen inamen-
e, un deseo de acogida in ui i a de odas las leyes del
mundo, de su belleza y su ealdad, de su humanidad y su
c ueldad, de su se ilimi ado y de sus lími es. Todo es o
el a is a lo ep oduce en la c eación de una imagen que
de o ma independien e ecoge lo absolu o. Con ayuda
2. Pie e Huyghe c ea «L’Associa ion des Temps Libé és», pa a la
exposición «7KH 0RUDO 0D]H| en Le Conso ium, Dijon, 1995. Es a
p opues a a su ez ha inspi ado, más ecien emen e, el Ins i u o del
Tiempo Suspendido (h ps://ins i u odel iemposuspendido.es) c eado
po Xa ie Bassas y Raquel F ie a.
28
de es a imagen se ija la i encia de lo in e minable y se
exp esa po medio de la limi ación: lo espi i ual, po lo
ma e ial; lo in ini o po lo ini o […] (Ta ko ski 2002,
61).
Si, en de ini i a, Ta ko ski sos iene que el a is a es capaz de
p esen a lo in ini o a a és de lo conc e o, al es la condición
que hace al o la a is a a ende a aquello en lo que nadie epa-
a, obse a lo que nadie obse a o mi a desde pe spec i as
que apo an isiones desconocidas3. La espues a a esa pa a-
doja en iendo se di ime en su modo de en ende la ac i idad
a ís ica como expe iencia ans o mado a, un pun o de is a
que compa o plenamen e. Da cy esc ibe: «Y así mien as il-
maba, o og a iaba o con ac aba con la gen e, me a apa on, y
mien as los explo aba, me explo aban y así cambiamos jun-
os» (T ac o a Koop. E. 2019, 16). Es es a la agencia p opia
de una p ác ica la cual «en su comp ende se (y cues iona se)
a sí misma an e la igu a de espec ado , gene a la posibilidad
e ec i a de la emancipación an o del público (Ma ínez 2012,
46-57) como del a is a, es deci , de odo suje o p oduc o »
(Sanzo 2020, 133).
3. Ch is ian Bol anski en e is ado po Ma ia Elena Ramos, mani es aba:
«Soy p o eso en Pa ís, en la Escuela de Bellas A es […] engo algunos
es udian es, muy pocos, y hablamos de cosas o almen e inú iles: del
colo del cielo, de una mancha en el piso… habla de cosas inú iles es
an a o, y na u almen e al inal las cosas inú iles ienen a se las más
ú iles». Recupe ado de: h ps://p oda inci.com/ch is ian-bol anski-
me-hago-p egun as-que-son- o almen e-uni e sales-que-es an-ahi-
desde-el-o igen-de-los- iempos/. Úl ima consul a 17 de no iemb e de
2021.
29
Ace ca del u u o del a e o algunas conclusiones
Vuel o, pa a inaliza , de un modo más iel pa a con ella, a
la p opues a de Sánchez Du o, y espondo aho a muy b e-
emen e a algunos de sus aspec os, imaginando aquello po
eni .
Pocas ac i idades humanas se han cues ionado y negado a
sí mismas an as eces y de an as o mas pa a segui exis-
iendo, como lo ha hecho el a e. En el u u o con inua á ese
au ocues ionamien o como condición de exis encia. Y de esa
negación y bo ado cons an e ol e á a eme ge un a e que
segui á siendo di e en e y lo mismo, al mismo iempo. Su sin-
gula idad, o ma os, aquello a lo que se da ele ancia o no, se
man end á, igualmen e, en p oceso.
Asimismo, en el u u o coexis i án, como aho a, modos
dis in os de se a is a. Sin que desapa ezca ese o esa a is a
singula , único/a y isiona io/a, con i i á con o os modos
de en ende la ac i idad a ís ica, unidos a las comunidades de
un modo más di ec o. Pa a es os y es as a is as los públicos
no se án ales sino que los en ende án como comunidades
con las que dialogan y que dan sen ido a su hace , y en con-
secuencia és os se inco po a án en la concep ualización, los
p ocesos de p oducción y/o la comunicación y exhibición.
En es e con ex o, no an o una disciplina — enuncio a es a
palab a— pe o sí cie os acue dos llega án a consensua se y
o maliza se po esc i o. Acue dos que ienen que e con el
eje cicio p o esional del a e. Con la cohesión y el o aleci-
mien o de edes. Con la oma de necesa ias decisiones colec-
i as.
i. Lan honen so bu ua bi ike ke a-p oiek u en ba uan koka zen da:
ba e ik, Euskal He iko Unibe si a eako P eka ia p oiek ua en
bai an, Ekonomia e a Lehiako asuneko Minis e ioak di uz
lagundua [e e . HAR2016-77767-R (AEI/FEDER, UE)]; bes e ik,
UPV/EHUko Ike ke a Talde Ba e a uan: Diálogos C í icos a e/
sociedad. El a e con empo áneo como espacio de conocimien o, labo a o io
de lo social, disposi i o y ealidad [e e . GIU18/153].
ii. Eske ak eman nahi dizkio I an zu Sanzo i, es u honen idazke a-
p ozesu osoan egin dizkidan eka pen e a i uzkin balio suenga ik.
23
Sa e a
Oihane Sánchez Du o en p oposamen ba i e an zu en dio
es u honek: ze umuga posible ba i udika u beha genuen,
o aindik bizi gabeko denbo a ba ean koka ua, o aina zalan-
zan ja zeko modu gisa. Ho e a ako, asmamen-me odolo-
gia zeha z ba e abil genezan i adoki zigun Sánchez Du ok:
lau e o kizunen me odologia, Jim Da o ek so ua; me odo-
logia ho ek, e o kizuneko enomeno jakin ba en bilakae az
espekula zeko xedez, lau egoe a posible p oposa zen di u:
ja ai u asuna, kolapsoa, diziplina e a e aldake a.
Ho az, leku ho i i udika u du , o aindik i i si ez ga en lekua,
habi a u nahi nukeena e a, beha bada, ne oni ezagu ze a hel-
duko naizena. Edo agian ez. Alabaina, ez naiz plano apoka-
lip ikoan edo dis opikoan koka uko, halakoei ihes egi ea
p oposa zen bai u e me odologia en e abil zaileek. Izan e e,
e o kizunean, dagoeneko abian dauden asmo ba zuk inko-
uko di ela au eikus en du ; us e du p oiek a u dai ezkeela
o aindik e a ui uak eman di zake ela be en e o kizuneko
egune a zeek.
Zen zu ho e an, hu engo le oe an ikusiko duzuen bezala,
aipa u iko p oposamena en suak ni e espe ien zia zeha -
ka zen duen modu ik abia uz, ni e desi a en oiha zuna i
helduko dio nahi aez. Ho e a ako, halako amalgama ba
au kez uko du hemen, segu asunez e a segu asun gabeziaz,
ezagu zaz e a ezagu za ezaz, zalan zaz e a e an zunez osa ua.
Ho i bai, a ean oina i uak daude denak: a ea egi ean, a ea
pen sa zean, a ea en e o kizuneko p oiekzio posible e a eze-
zagunean.
24
Bes e es uingu u e a denbo a ba zue an ekin zak e a posi-
zionamenduak zu a i zen ja ai dezakeen za i ba behin za
e o kizunean exis i uko dela p oiek a zen du . Dagoeneko
exis i zen di en e eali a eak, edo i aganekoak, baina ak iboak
denak e e. Biha e ako auke a, zeina, neu i handi ba ean –
o ainean be esku a zen di udan seinaleen pode ioz oha zen
naizenez–, espe o ez bezalako no abide ba e an z zuzen zen
bai a. Baina, pa adoxikoki, sines en segi zeko seinaleak au -
ki zen di u o oba . Sinesmena, Do a Ga cíak hemen da abi-
len zen zuan:
Sine si egi en du e a ez du sines en, aldi be ean. Ez
du sines en, sinesmena en e minoak zen zu k i ikoa,
dis an zia e a, ba ez e e, umo ea ezaba zen di uelako.
Baina sines en du , me ezi duen ze egin baka a bai a,
hain zuzen e e ino k ez dakielako ze an da zan (Ga cía
2010, 76).
A ea e a e o kizuna
I udi zen zai o ainaldia i bu uz min za zeko e a i agane a
i zul zeko modu ba dela ge a u ez dena asma zea, izan e e,
Chus Gu ié ezek dioen moduan:
E o kizuna esa ean auzi iloso iko ba izenda zen da,
o ainaldia ekin dugun ha emana izenda zen da, ge -
aka iak gaindi uz; gu e desi a izenda zen da, baina bai a
i agana ekiko ha u dugun ja e a his o ikoa e e (Naha-
o 2018).
25
Ez al e ik, gu e o aina az e uko du e e o kizuneko a keo-
logiek, Foucal en zen zuan be ie e; a keologia ho iek, aldi
be ean, beha uak izango di a e a e o kizuna ak iba uko du e,
baldin e a a keologoak ez badi a honako ze egin hone an e-
ma zen:
Be iz au ki ze[a] eu en jaio za en a gi asuna, eu en aza-
le an o aindik ikusgai di en a as oak xa ma uz; kon ua
da, haa ik, eu ei ja ai zea eu en ame sean zeha , […]
e a bila zea ze exis en zia moduk ezauga i zen di uz-
en enun zia uak, kon uan izan gabe eu en enun ziazioa
denbo a en sendo asunean, non eu ek i au en du en, non
eu ak go de zen di en, non eu ak suspe uak e a e abiliak
di en, non eu ak ahaz uak e a beha bada sun si uak di en,
baina ez ja o izko pa u ba enga ik (Foucaul 2003, 143).
Gogoe a ho en ha i a, Cha o Ga aigo a ekin be e pieza ba-
ean au ean izandako elka izke a a i zul zen naiz –«1/400.
El ins i u o de los pasillos complejos». U opia a ea en be a en
ma e ia delako ideia a ga ama za elka izke ak. Biologia en
e a a ki ek u a en uz a ke a in e esa zen zaio Ga aigo a i,
e a ho ik jaio zen pieza. Ga aigo a en a abe a, «a e ak u»
ba da, «denbo azko asunen ansmiso ea: i agane a, e o ki-
zune a e a ezezagune a a» (Ga aigo a 2021). Pieza en p oze-
suan, hu a jendau ean e aku si au e ik e akuske a-espazio
ba ean, solasaldi ba e aiki zuen a is ak 2O du es udioan,
hainba pa e-ha zaile gonbida uz. Ho en emai za a gi a a-
u egin du e. A gi alpen ho e an, «A e a, zo igai za. P ome-
sa» a alean, hau i aku i du : «O ain ezagu zen ez dugun ilm
ba en make a bezalakoa li za eke eskul u a […] Suma u iko
eskul u a ba da IdePC» (Ibidem). Es eban To esi zo zaio
hausna ke a, zeinak, e a be ean, Albe Spee aipa zen bai u
26
–nazismoa en a ki ek oa–: Spee ek, e aikinak so zeko ga-
aian, e aikinen hondamena i au ea ha zen zion «500 u e
be anduago, e aikinak hondakin bihu zen zi enean, be i o
e e jaio zi ezkeela pen sa uz» (Ibidem).
A ea denbo a en zen oan
Ca olyn Ch is o -Baka gie ek (2012, 30) hala dio: «A ea en
enigma hauxe da: ez dakigu ze den, ha ik e a zena iza ea i
uz en dion a e». An zeko ze bai adie azi zuen Da cy Lange
a is ak (1946-2005), be e lana en mo ibazioaz galde u zio-
enean: «au e an z egi ea i aganeko bizi za ba e an z (« o go
ahead in a o me li e»1)» (T ac o a Koop. E. 2019, 4).
Da cy Lange en bizi za- e a a e-p oiek ua gogo a eka iz,
kon uan ha u ik lana beha zen zuela bu u-bela i –nahiz
e a bes e hainba a is a aipa ni zakeen alde di ho i dago-
kionez–, be e begi ada kon zen a ua azpima a uko nuke:
1. T ac o a Koop. E. (Elgoiba , Aina a, Vázquez, Vicen e, Vi es, Ma c
& A ie a, Usue). 2019. «A anza Hacia Una Vida An e io » O iak
12 - Landa Lan. A Documen a ion o Da cy Lange, 4. o , hau aipa zen
du Sha p, W. (1975). «Da cy Lange Videog aphy: Wo k». A alanche
Magazine 11 zenbakia, 1975eko uda, 12 -13. o . Langek pe o mance,
e i ual edo ja due a e i miko gisa ikus en zuen be e ja duna, e a us e
du ho ekin lo u ik dagoela pa adoxa hau. Ni e i i zian, (i agana)
go de zea e a (hu a) p oiek a zea da kon ua. Aina a Elgoiba ek (2018)
Sha p e a Lange en a eko elka izke a en pasa e luzeago ba bildu
zuen be e dok o e- esian: 9®GHR YLGULR(QUHƛOH[L´Q sob e Pe o me /
Audience/Mi o (1975), un wo k s udy de Dan G aham po Da cy Lang,
60-62. o . I u ia: h ps://co e.ac.uk/download/pd /266416682.pd
Azken kon sul a: 2021eko aza oak 17.
27
begi ada ho i bila a i da, zain ge a zen da, i zuli egi en da,
ez da kon o me ge a zen, be e bu ua i exigi zen dio, be e
a auei ja ai zen. Ez zaio emai za ba lo zea in e esa zen.
Baina e aba eko konp omisoa dauka egi en duena ekiko e a
ho en emai zekiko. In uizioe a ik abia u a ike zen du. Be e
me odologia so zen du. Denbo a aska ua beha du2. Hain
zaio leiala be e bo onda ea i, non ezinbes ean pa e ha zen
bai u elka izke a-dinamike an, e a kolek ibo asune a i is en
da. Be e p oiek ua en indibidual asunak ez du kal e zen be e
konp omiso soziala. A e-p ak ika hauspo zen duen bilake a
halakoa da. A e-ike ke a en denbo a-le o mende aezina
aza zen du, geu e exis en zia en ze umuga ik ha ago exis-
i uz.
Langek ja dun a is ikoa i bu uz zeukan ikuspegia And ei
Ta ko ski en (1932-1986) ob a ekin lo zen du , i xu az
u una eman badezake e e; hala dio Ta ko skik:
Ezagu za e a deskub imendu a is ikoak mundua en i u-
di be i e a baka gisa so zen di a aldi o […]. E ebela-
zio ba en anke an au kez en di a, a is a en desi a gisa;
desi a apasiona ua, ba -ba ean dis i an a; munduko lege
o o in uizioz ha zeko desi a gisa: mundua en ede asuna
e a i susi asuna, mundua en giza asuna e a k udelke ia,
mundua en muga ik eza e a mundua en mugak. A is ak
ho i guz ia be osa zen du i udi ba so uz, zeinak, modu
independen ean, absolu ua bil zen bai u. I udi ho en
2. Pie e Huyghek «L’Associa ion des Temps Libé és» osa u zuen
1995ean, Le Conso iumeko (Dijon, F an zia) «The Mo al Maze»
e akuske a ako. E a be ean, p oposamen ho ek inspi azio-i u i gisa
balio izan du Xa ie Bassasek e a Raquel F ie ak Ins i u o del Tiempo
Suspendido so zeko (h ps://ins i u odel iemposuspendido.es).
28
lagun zaz, amaiezina en espe ien zia inka zen da, mu-
ga en bi a ez adie azia: espi i uala, ma e iala en bidez;
in ini ua, ini ua en bidez […] (Ta ko ski 2002, 61).
Ze a in ini ua ze a konk e ua en bi a ez adie az eko gai dela
a is a, azken ba ean ho i dio Ta ko skik; bada, ezauga i
ho exen e aginez e epa a zen dio a is ak bes e ino k e e-
pa a u ez diona i, ho ega ik beha zen du bes e ino k beha-
zen ez duena, ho ega ik begi a zen du ikuspegi ezezagunak
daka za en ikuspun ue a ik3. Pa adoxa ho en konponbidea
ze a da: ja dun a is ikoa e aldake a-espe ien zia za ha zen
dela, e a guz iz ados nago ikuspegi ho ekin. Hala dio Da cyk:
«Filma zen, a gazkiak egi en edo jendea ekin kon ak uan a i
nin zela ik, ha apa u nindu en, e a, haiek esplo a zen ni uen
bi a ean, haiek ni esplo a zen nindu en, e a modu ho e an
alda u ginen elka ekin» (T ac o a Koop. E. 2019, 16). Ho-
ixe da halako p ak ika ba i dagokion agen zia, p ak ika ba
zeinak «ikuslea en au ean be e bu ua ule zeko (e a auzi an
ja zeko) bidean, askapen-auke a e ek iboa eskain zen bai io
hala publikoa i (Ma ínez 2012, 46-57) nola a is a i be a i,
hau da, ekoizpen-subjek u o o i» (Sanzo 2020, 133).
3. Ch is ian Bol anskik, Ma ia Elena Ramosek egindako elka izke an,
hala esan zuen: «I akaslea naiz Pa isen, A e Ede en Eskolan […]
Ikasle ba zuk di u , gu xi ba zuk, e a gauza zeha o eze ezez hi z egi en
dugu: ze ua en kolo ea, o ban ba zo uan… Gauza eze ezei bu uz
hi z egi ea hain da bi xia, e a, jakina, gauza eze ezak bihu zen di a
azkenean e abilga ienak». I u ia: h ps://p oda inci.com/ch is ian-
bol anski-me-hago-p egun as-que-son- o almen e-uni e sales-que-
es an-ahi-desde-el-o igen-de-los- iempos/. Azken kon sul a: 2021eko
aza oak 17.
29
A ea en e o kizuna i bu uz, edo ondo io ba zuk
Amai zeko, Sánchez Du o en p oposamene a i zuliko naiz,
ha ekiko leialagoa iza eko, e a, labu -labu , ha en p oposa-
mena en alde di ba zuei e an zungo die , e o kizun dagoena
i udika uz.
Giza ja due en a ean, gu xik egin du e a eak egin duena,
alegia, be en bu ua hainba aldiz e a hainba modu an auzi an
ja i e a uka u, e a, ho en bidez, exis i zen segi u. E o kizu-
nean exis i zeko baldin za gisa i aungo du au okues iona ze
ho ek. E engabeko ukazio e a ezabake a ho e a ik jaioko
da, be iz e e, a ea, desbe dina e a gauza be a aldi be ean.
A ea en be ezi asunei, o ma uei e a naba men za jo zen
di en alde diei dagokionez, p ozesuan ja ai uko du e o oba .
E a be ean, a is a iza eko modu desbe dinak egongo di a
e o kizunean, o ain bezala. A is a singula , baka e a bisio-
na ioa ez da desage uko, baina, halabe , ja dun a is ikoa
ule zeko bes e modu ba zuk izango di a, komuni a ea ekin
modu zuzenagoan lo uak. Halako a is en za , publikoa ez da
izango ohiko publikoa; ai zi ik, komuni a ea en an za izango
du, a is a ekin hi z egingo du e e a zen zua emango dio e
ha en ja duna i; ondo ioz, kon zep ualizazioan, e a ekoizpen
e a/edo komunikazio zein e akuske a p ozesue an xe a uko
di a. Tes uingu u ho e an, ez da diziplina ba so uko –uko
egi en dio hi z ho i–, baina nolabai eko ako dio ba zuk
ados uko di a e a ida ziz ja iko di a. A ea en ja due a p o-
esionala ekin lo u iko ako dioak. Sa een kohesioa ekin e a
sendo zea ekin lo uak. E abaki kolek ibo p emiazkoak ha -
zea ekin lo uak.
30
Esan beha du , ho enbes ez, ezinbes ekoa i udi zen zaidala,
e o kizuneko a e ho i begi a, modu ansbe salean xe -
a zea eminismoak, quee posizioak, ikuspegi pos koloniala,
ekonomia be iak e a Lu a en gaineko kon zien zia e a
konp omisoa, a e az e epa a uz Lu a i be a i e a be ako
biz anleei –gizakiak zein ez– (Ha away 2019; La ou 2008).
Posizio ho iek, azken ba ean, bizi za e a zain za ja zen du e
e digunean, e a, hala, balio-sis ema en bi koka ze e aba-
ekoa daka e4. Halabe , a ea en a loko ha emanen o eka
be eza i beha li za eke, Se h Siegelaubek 1971n p oposa-
u akoa en ha i ik: «The A is ’s Rese ed Righ s T ans e and
Sale Ag eemen » [A is en eskubide e ese ba uen lagapena i
e a salmen a i bu uzko Ako dioa]5.
Be az, a ea en e o kizuna ja ai u asunak ma ka uko duela
i udi zen zai . Ez du sines en kolapso ik ge a uko denik e a
a ea en bilakae a e o ik alda uko duenik. A e-ja due ak
bizi ik i aun du zeha o beha ezkoa delako, ezinbes ekoa
bizi za en za . A eak bizi ik i aun du be e he io zen os ean
e e, pa adoxikoki. [Be e] amaie a en os eko leku ba ean dago
be i. Gaine a, Philippe Pa eno en a abe a (Lewis 2009), ez
4. Ba na o edi o ea en posizioa ekin, zeina modu esplizi uan azal zen bai a
p es ake a-oha e an.
5. Ga an zi sua i udi zen zai Siegelauben dokumen u ho i gogo a eka zea,
a is en eskubideak hobe zen saka zen bai a, be eziki sale oske a-
egoe e an. Zen zu zabalago ba ean, p emiazkoa i udi zen zai es u
ho en muina bil zea, kon zien zia ako deia egi en duelako e a e espe ua
eska zen duelako des egula izazioa en au ean. I u ia: h ps://
p ima yin o ma ion.o g/ iles/english.pd . Azken kon sul a: 2021eko
aza oak 17.
31
dago in lexio-pun u ik, ez dugu halakoen zain egon beha :
«Apokalipsia jada ge a u da, e a denok a e a ga a bizi ik»,
dio a is ak. Kasu hone an, ja ai u asuna ekin ba e a, e al-
dake ak ge a zen di a. E abil zaileek, e agileek e a so zai-
leek e abaki zen du e, elka ekin, ze pauso egingo di uz en,
nolakoa izango den o ainaldi e a e o kizun bakoi zeko exis-
en zia.
E e e en ziak
Ch is o -Baka gie , Ca olyn. 2012. «The dance was e y e-
ne ic, li ely, a ling, claning, olling, con o ed, and las ed
o a long ime». In Documen a 13. Ca olyn Ch is o -Baka -
gie koo d., 30-45. Os ilde n: Ha je Can z Ve lag.
Elgoiba , Aina a. 2018. Vídeo y id io: En e lexión sob e
Pe o me /Audience/Mi o (1975), un wo k s udy de Dan
G aham po Da cy Lang. Dok o e- esia. Uni e sidad de Ba -
celona/Uni e si a de Ba celona.
Foucaul , Michel. (1969) 1979. Jaki ea en a keologia. UPV/
EHU: Klasikoak bilduma. I u ia: h ps://www.ehu.eus/ehg/
klasikoak/? =67
Ga aigo a, Cha o. «El Ins i u o de los Pasillos Complejos
(IdePC)». Kon sul a: 2021eko abendua en 23an, h ps://
cha oga aigo a.com/es/po olio/el-ins i u o-de-los-pasi-
llos-complejos/
Ga cía, Do a. 2010. ¿Dónde an los pe sonajes cuando la no ela
se acaba?. San iago de Compos ela: Xun a De Galicia.