2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
21
ISLOM HUQUQIDA WAKIL (ADVOKAT) INSTITUTINING RIVOJLANISHI VA
ZAMONAVIY ADVOKATURA BILAN QIYOSIY-HUQUQIY TAHLIL
Abdullaye Sanja Boboismoilo ich
Toshken da la yu idik uni e si e i S a egik i ojlanish a xalqa o ey ingla ga ki ish bo‘limi
uslubchisi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17277968
Anno a siya. Mazku ezisda islom huquqida shakllangan “wakil” ins i u i a zamona iy
ad oka u a o‘ asidagi qiyosiy-huquqiy ahlil yo i ilgan. Islom huquqidagi wakillikning Qu ’on,
hadis a iqhiy manbala dagi o‘ ni hamda uning shaxs huquqla ini himoya qilishdagi ahamiya i
ko‘ ib chiqiladi. Zamona iy ad oka u a ins i u ining huquqiy asosla i, unksiyala i a amoyilla i
bilan aqqoslab, o‘xshash a a qli jiha la aniqlanadi. Tadqiqo na ijala ida wakillik
konsepsiyasining ad oka u a ins i u ining a ixiy-huquqiy ildizla idan bi i si a ida qa alishi
mumkinligi xulosasi be iladi.
Kali so‘zla : islom huquqi, wakil, ad oka , ad oka u a, huquqiy himoya, qiyosiy ahlil,
sud-huquq izimi.
Abs ac . This hesis explo es he compa a i e legal analysis be ween he ins i u ion o
“wakil” in Islamic law and mode n ad ocacy. The ole o wakil in he Qu ’an, Hadi h, and iqh
sou ces, as well as i s signi icance in p o ec ing indi idual igh s, is examined. Mode n ad ocacy
is analyzed in e ms o i s legal amewo k, unc ions, and p inciples, wi h simila i ies and
di e ences highligh ed. The s udy concludes ha he concep o wakil can be conside ed one o
he his o ical-legal oo s o he mode n ins i u ion o ad ocacy.
Keywo ds: Islamic law, wakil, lawye , ad ocacy, legal p o ec ion, compa a i e analysis,
judicial sys em.
Аннотация. В данной тезисной работе рассматривается сравнительно-правовой
анализ института «вакиль» в исламском праве и современной адвокатуры. Анализируется
место вакиля в Коране, хадисах и фикхе, а также его значение для защиты прав личности.
Современная адвокатура исследуется с точки зрения её правовых основ, функций и
принципов. Определены сходные и отличительные черты. В заключение делается вывод о
том, что концепция вакиля может рассматриваться как одно из историко-правовых
оснований современного института адвокатуры.
Ключевые слова: исламское право, вакиль, адвокат, адвокатура, правовая защита,
сравнительный анализ, судебно-правовая система.
KIRISH
Ad oka u a ins i u i huquqiy da la ning aj almas a kibiy qismi bo‘lib, adola li sudlo ,
inson huquqla i a qonuniy man aa la ini himoya qilishning muhim ka ola idi . Uning ildizla i
qadimiy huquqiy izimla da, jumladan, Islom huquqida shakllangan wakillik ins i u ida o‘z
i odasini opgan.
Islom huquqida shaxsning huquq a man aa la ini sudda yoki boshqa huquqiy
munosaba la da i odalash akil o qali amalga oshi ilgan. “Wakil” ushunchasi Qu ’on, hadis a
iqhiy manbala da keng izohlangan bo‘lib, u moliya iy bi imla , nikoh, me os, sud ja ayonla i
kabi u li sohala da muhim o‘ in egallagan.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
22
Bugungi kunda esa ad oka u a xalqa o huquqiy no mala , milliy kons i u siyala a
maxsus qonunla asosida mus aqil ins i u si a ida aoliya yu i adi. Shu nuq ai naza dan, Islom
huquqidagi wakil ins i u i a zamona iy ad oka u a ins i u ini qiyosiy-huquqiy ahlil qilish
huquqiy e olyu siyani chuqu anglash, a ixiy ildizla a zamona iy i ojlanish o‘ asidagi
bog‘liqlikni ochib be ishga xizma qiladi.
Islom huquqida wakil ins i u i
Islom huquqi ( iqh) sha ia no mala ining amaliy qo‘llanishini a ibga solu chi keng
qam o li izimdi . Unda insonla ning shaxsiy, oila iy, iq isodiy a ij imoiy munosaba la ini
a ibga solu chi ko‘plab ins i u la ma jud bo‘lib, shula o asida “wakil” ins i u i alohida o‘ in
u adi. “Wakil” a amasi a ab ilidan olingan bo‘lib, “ishonchli shaxs”, “ akil qilingan”, “boshqa
bi o nomidan ish yu i u chi” ma’nola ini angla adi. Ushbu ins i u shaxsning o‘z huquq a
man aa la ini mus aqil a ishda emas, balki boshqa shaxs o qali amalga oshi ish imkoniya ini
be adi.
Wakillikning manbala i a diniy asosla i. Islom huquqi a ixida wakillik (wakāla) ins i u i
o‘ziga xos huquqiy mexanizm si a ida alohida o‘ in egallaydi. Wakillik ushunchasi Qu ’on a
Sunnada asoslangan bo‘lib, shaxsning boshqa bi o o qali huquqiy munosaba la da ish i ok
e ishini angla adi. “Wakil” so‘zining lug‘a iy ma’nosi “ishonib opshi ilgan, akola li shaxs”
deganidi . Fiqh manbala ida wakil – bu boshqa shaxsning opshi ig‘iga binoan uning huquqiy
man aa la ini himoya qilu chi yoki amalga oshi u chi shaxs si a ida izohlanadi.
Islom huquqidagi wakillik Qu ’on, hadis a iqhiy manbala da asoslangan. Qu ’oni
Ka imda Alloh aologa “wakil” si a ida mu ojaa qilish (masalan, “Alloh eng yaxshi wakildi ” –
Niso su asi, 81-oya ) insonla o‘ asida ham wakillik amaliyo ining joizligini asoslaydi.
Shuningdek, Qu ’oni Ka imda Alloh aoloning “O‘za o maslaha lashib ish u ingla ” (Shu o
su asi, 38-oya ) degan ko‘ sa masi huquqiy munosaba la da hamko lik a akillik amoyilla iga
asos bo‘ladi. Hadisla da esa Rasululloh (s.a. .) ba’zan ba’zi shaxsla ni o‘z nomidan muayyan
ishla ni baja ishga akil qilganlikla i i oya qilingan. Masalan, nikoh masalasida akillik keng
qo‘llangan. Hadis i oya la ida ayol kishi o‘z o asi yoki yaqin qa indoshini nikoh akdini uzishda
akil qilishi mumkinligi bayon qilingan. Bu hola iqhda shaxsiy huquqiy masalala da ham
akillik amal qilganini ko‘ sa adi.
Fiqhda wakillik ushunchasi a u la i
Islom huquqi manbala ida wakillik keng ahlil qilingan bo‘lib, u u li shaklla da namoyon
bo‘ladi:
Fuqa olik-huquqiy wakillik – sa do bi imla i, mulkni boshqa ish, sha nomala
uzish kabi holla da qo‘llanilgan.
Sud-huquqiy wakillik – shaxsning sud ja ayonida be osi a ish i ok e a olmaganda
uning nomidan wakil qa nashgan.
Jinoya ishla i bo‘yicha himoya – ay im uqa o yoki jinoiy ishla yuzasidan shaxs
o‘z man aa ini himoya qilish uchun wakil ayinlash huquqiga ega bo‘lgan.
Fiqh olimla i, xususan, Imom Abu Hani a, Imom Sho e’iy a boshqa mashhu uqahola
wakillikning sha la i, huquqiy oqiba la i a doi asi haqida keng qoidala ni ishlab chiqqanla .
Wakilning azi ala i a huquqiy maqomi
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
23
Wakil mijoz (muwakkil) man aa ini himoya qilu chi shaxs si a ida o‘z zimmasiga bi
qa o majbu iya la ni oladi. Uning asosiy azi ala i:
mijozning opshi ig‘ini qonuniy asosda baja ish;
uning man aa la ini himoya qilish;
bi im yoki sud ja ayonida halollik a adola amoyilla iga amal qilish.
Shu bilan bi ga, iqh manbala ida wakilning o‘z man aa ini us un qo‘yishi, akola ini
suiis e’mol qilishi qa ’iyan man qilingan. Bu qoidala zamona iy ad oka u adagi “ad oka
e ikasi” a “kasbiy si ni saqlash” p insipla i bilan yaqinlik kasb e adi.
Islom huquqida wakillik ins i u ining ma judligi huquqiy munosaba la da shaxsla
o‘ asidagi englik, adola a huquqiy himoya amoyilla ining amalga oshishini a’minlagan.
Wakillik na aqa iq isodiy bi imla da, balki sud ja ayonla ida ham shaxsning huquqiy himoyasini
ka ola lagan. Bu esa shaxsiy man aa la ning daxlsizligi a adola li sudlo ning islomiy huquqiy
izimda qanchalik muhim bo‘lganini ko‘ sa adi.
Shu a zda, islom huquqidagi wakil ins i u i shaxs huquqla ini himoya qilish, sud
ja ayonida adola ni a’minlash a a a la ning man aa la ini mu ozana lash i ish azi asini
baja gan. Ushbu ins i u mohiya an zamona iy ad oka u aning asosiy unksiyala iga yaqin bo‘lib,
u ad oka u a ins i u ining a ixiy-huquqiy ildizla idan bi i si a ida qa alishi mumkin. Aga wakil
o‘ mishda diniy-huquqiy asosla da shakllangan bo‘lsa, bugungi ad oka u a xalqa o s anda la a
milliy qonunchilik asosida i ojlangan. Shu bois, islom huquqidagi wakillik konsepsiyasini
zamona iy ad oka u a bilan qiyoslash ad oka ins i u ining a ixiy ildizla ini, huquqiy asosla ini
a amaliy azi ala ini chuqu oq anglash imkonini be adi.
Islom huquqidagi wakil ins i u i o‘z da i uchun inson man aa la ini himoya qilishda
muhim huquqiy mexanizm azi asini baja gan bo‘lsa, zamona iy da da bu azi ani ad oka u a
ins i u i baja adi. Ad oka u a — shaxsning huquq a e kinlikla ini himoya qilish, qonun
us u o ligini a’minlash hamda sud-huquq izimida adola li ja ayonni ka ola lash uchun ashkil
e ilgan mus aqil a p o essional ins i u di .
Wakil a ad oka u aning qiyosiy-huquqiy ahlili
Islom huquqida shakllangan wakil ins i u i a zamona iy ad oka u a o‘ asida umumiylik
ham, a qlilik ham ma jud. Ula ni qiyosiy-huquqiy ahlil qilish ad oka u a ins i u ining a ixiy
ildizla ini chuqu oq anglash a uning bugungi kun mazmunini keng oq ochib be ish imkonini
be adi.
O‘xshashlikla :
Maqsad a azi a bi ligi. Ha ikkala ins i u ning bosh maqsadi shaxs huquq a
man aa la ini himoya qilishdi . Wakil muwakkil (mijoz)ning huquqiy man aa la ini iqh asosida
himoya qilgan bo‘lsa, ad oka zamona iy qonun a xalqa o huquqiy hujja la asosida himoya
qiladi.
Sud ja ayonida ish i ok e ish. Wakil qadimdan sud-huquq ja ayonla ida mijoz
nomidan qa nashgan. Ad oka esa bugungi kunda sudla da akillik a himoya aoliya ini amalga
oshi adi.
E ika a halollik alabi. Fiqh olimla i wakilning halolligi a adola ini a’kidlagan,
zamona iy ad oka esa kasb e ikasi, mijoz si ini saqlash a halollik p insipla i asosida aoliya
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
24
yu i adi.
Mijoz man aa ining us u o ligi. Ha ikki ins i u da ham mijozning huquqla i a
man aa la i us u o hisoblanadi.
Fa qli jiha la
Huquqiy asosla . Wakillik asosan Qu ’on, Sunna a iqhiy qoidala ga asoslangan.
Ad oka u a esa kons i u siya, milliy qonunla a xalqa o huquqiy hujja la asosida aoliya
yu i adi.
Tashkiliy shakl. Wakil oda da yakka a ibda aoliya yu i gan, uning aoliya i
jamiya yoki da la omonidan ins i u sional da ajada a ibga solinmagan. Ad oka u a esa kasbiy
uyushmala , ad oka la pala asi a da la omonidan a ibga solingan p o essional ins i u
hisoblanadi.
Kasbiy mus aqillik. Wakil ko‘p oq diniy-huquqiy qoidala ga bo‘ysungan, uning
aoliya i ma’lum cheklo la ga ega bo‘lgan. Ad oka esa da la dan mus aqil aoliya yu i ishi
huquqiy ka ola langan p o essional shaxsdi .
Funksional doi a. Wakillik ko‘p oq shaxsiy a iq isodiy bi imla , sud ja ayonla ida
qo‘llanilgan bo‘lsa, ad oka lik aoliya i jinoya ishla i, ma’mu iy ishla , xalqa o a bi aj a boshqa
keng qam o li sohala ni ham qam ab oladi.
Xulosa
Islom huquqida shakllangan wakil ins i u i a zamona iy ad oka u a o‘ asidagi
qiyosiy-huquqiy ahlil shuni ko‘ sa adiki, insoniya a ixida shaxs man aa la ini himoya qilish
g‘oyasi doimiy a ishda muhim o‘ in egallab kelgan. Wakillik ins i u i iqh manbala ida
shaxs huquqla ini himoya qilishning das labki shaklla idan bi i si a ida shakllangan bo‘lsa,
ad oka u a ins i u i bugungi kunda huquqiy da la a uqa olik jamiya ining aj almas qismi
si a ida i ojlanmoqda.
Qiyosiy ahlil na ijala iga ko‘ a:
O‘xshashlikla – Ha ikkala ins i u ning bosh maqsadi shaxs man aa la ini himoya
qilishdi . Ula ning aoliya ida halollik, adola a mijoz si ini saqlash amoyilla i us u o
bo‘lgan.
Fa qlilikla – Wakillik diniy-huquqiy asosla da shakllangan bo‘lsa, ad oka u a
zamona iy kons i u siya iy a xalqa o-huquqiy me’yo la ga asoslanadi; ad oka u a
p o essional a ins i u sional da ajada i ojlangan bo‘lsa, wakillik yakka a ibdagi aoliya
si a ida ma jud bo‘lgan.
Ilmiy a amaliy ahamiya i – Wakillik konsepsiyasi ad oka u a ins i u ining a ixiy
ildizla idan bi i si a ida qa alishi mumkin. Ad oka u a esa ushbu konsepsiyani i ojlan i gan
holda huquqiy himoyaning keng qam o li a zamona iy mexanizmla ini aqdim e adi.
Shunday qilib, wakillik a ad oka u a o‘ asidagi bog‘liqlik ula ning maqsad a
mohiya idagi uyg‘unlikda namoyon bo‘ladi. Ad oka u a ins i u ini insoniya ning huquqiy
me osiga ayanib, xususan, islom huquqidagi wakillik konsepsiyasini inoba ga olgan holda
yanada akomillash i ish mumkin. Bu esa, o‘z na ba ida, huquqiy da la qu ilishi, inson
huquqla i ka ola la i a adola li sudlo ni a’minlash ja ayoniga ijobiy a’si ko‘ sa adi.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
25
Foydalanilgan adabiyo la :
Qu ’oni Ka im a iqhiy manbala
1. Qu ’oni Ka im. – Toshken : «Hilol-Nash » nash iyo -ma baasi,
2. Al-Buxo iy, Imom Ismoil ibn Muhammad. Al-Jome‘ as-Sahih
3. Abu Hani a an-Nu‘mon. Fiqh al-Akba . – Bay u : Da al-Ku ub al-Ilmiyya, 2007.
Xalqa o huquqiy hujja la
4. Uni e sal Decla a ion o Human Righ s. Uni ed Na ions, 1948.
5. In e na ional Co enan on Ci il and Poli ical Righ s. Uni ed Na ions, 1966.
6. Basic P inciples on he Role o Lawye s. Uni ed Na ions Cong ess, Ha ana, 1990.
Milliy huquqiy manbala
7. O‘zbekis in Respublikasi Kons i u siyasi. – Toshken : O‘zbekis on, Qonun hujja la i milliy
bazasi. h ps://lex.uz/docs/-6445145
8. O‘zbekis on Respublikasi “Ad oka u a oʻgʻ isida” Qonun. Qonun hujja la i milliy bazasi.
h ps://lex.uz/uz/docs/-54503
