INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
662
ORCID: 0009-0000-8092-0365
NORASMIY BANDLIK: YASHIRIN IQTISODIYOTDAGI ROLI
VA IQTISODIY MOSLASHUVCHANLIKNING OMILI
SIFATIDA O‘ZBEKISTON TAJRIBASI
Mama qulo a Mush a iy Komiljon qizi
TDIU huzu idagi “Oʻzbekis on iq isodiyo ini i ojlan i ishning ilmiy asosla i a muammola i”
ilmiy- adqiqo ma kazi dok o an i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17288631
Ki ish
Jahon mamlaka la ida ha qanday iq isodiy a aqqiyo da ajasiga e ishganligi a u li xil
ma’mu iy a siyosiy in a uzilmala ning ishlab chiqilganligiga qa amasdan ha bi da la ning
iq isodiy sek o la ida yashi in iq isodiyo ning ma judligi haqida u li ilmiy adqiqo la olib
bo ilmoqda. Shundan kelib chiqib, ushbu yashi in iq isodiyo ning ujudga kelishi, uning o‘sish
yoki kamayishi, uni ba a a e ish hamda unga a’si e u chi omilla ni o‘ ganishga oid ilmiy
adqiqo la ha bi mamlaka uchun siyosiy-iq isodiy ja ayonla ning dolza b masalasiga
hisoblanadi.
Rasmiy iq isodiyo dan ashqa ida aoliya yu i u chi aholining ulushi ko‘plab
i ojlanayo gan mamlaka la uchun jiddiy muammo si a ida qa aladi. Bi oq, zamona iy iq isodiy
ahlilla shuni ko‘ sa adiki, no asmiy bandlik na aqa noaniqlik a soliq yo‘qo ishla i bilan
bog‘liq, balki iq isodiy izimning moslashu chanlik salohiya i, ishsizlikka qa shi amo iza o
mexanizmi a ij imoiy ba qa o lik omili si a ida ham namoyon bo‘lishi mumkin.
Jumladan, Jahon bankining 2023-yildagi ma’lumo iga ko‘ a, O‘zbekis onda mehna ga
layoqa li aholining 33 oizi no asmiy sek o da band bo‘lgan a bu ko‘ sa gich Ma kaziy
Osiyodagi eng yuqo i da ajala dan bi i bo‘lgan. Shuningdek, Mak oiq isodiy a hududiy
adqiqo la ins i u i (MHTI) ma’lumo la iga ko‘ a, 2022-yilda iq isodiy aol aholi 14,98 millionni
ashkil qilgan a ula dan 13,7 million kishi ish bilan band bo‘lgan. Ammo, ish bilan band
aholidan a igi 6,5 millon kishi asmiy sek o da ishlagan. Bundan bilishimiz mumkinki, ish bilan
band aholining 53% no asmiy sek o da aoliya yu i gan.
Da la siyosa i ham so‘nggi yilla da bu hola ni asmiylash i ish, a ibga solish a
iq isodiy imkoniya ga aylan i ishga yo‘nal i ilmoqda. Jumladan, P eziden ning 2021-yil 27-
a gus dagi PQ–5221-sonli qa o i bilan no asmiy mehna bozo ini qisqa i ish bo‘yicha “Yoshla
bandligini a’minlash a no asmiy sek o dan asmiy mehna ga o‘ ishni ag‘ba lan i ish das u i”
qabul qilindi. Shu bilan bi ga, 2022-yil 30-dekab dagi PF–269-sonli Fa mon esa o‘zini o‘zi band
qilgan shaxsla uchun soliq a ij imoiy o‘lo la a ibini soddalash i ib, ula ni asmiy mehna
izimiga in eg a siya qilishga xizma qilmoqda. Ammo, ushbu huquqiy hujja la O‘zbekis onda
no asmiy bandlikka qa shi emas, balki uni i ojlanish esu si si a ida ko‘ ib, legallash i ish o qali
iq isodiy a ij imoiy salohiya ga aylan i ish yondashu ini shakllan i moqda
No asmiy bandlik – bu qonuniy mehna munosaba la isiz, asmiy hisobga olinmasdan
amalga oshi ilayo gan iq isodiy aoliya bo‘lib, u na aqa ishchila ning ij imoiy himoyasizligiga,
balki da la byudje iga soliq ushumla ining kamayishiga a na ijada yashi in iq isodiyo ning
o‘sishiga olib keladi. Yashi in iq isodiyo esa – asmiy s a is ikada aks e maydigan, ammo,
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
663
qonuniy bo‘lgan iq isodiy aoliya u la i hisoblanadi. No asmiy bandlik sek o i oda da quyidagi
sohala da keng a qalgan:
• Kichik sa do aoliya i,
• Xizma ko‘ sa ish sohala ,
• Qishloq xo‘jaligi
• T anspo xizma la i.
No asmiy bandlik iq isodiy a aqqiyo ga e ishishda xalaq be adigan omil bo‘lsada, qisqa
a o‘ a mudda da iq isodiyo ga a jamiya ga qa o ijobiy a’si ko‘ sa adi. Ayniqsa, mamlaka da
iq isodiy o‘sish su a i sus kechayo gan yoki iq isodiy inqi ozla ujudga kelayo gan
mamlaka la uchun no asmiy sek o muhim amo iza o (yumsha u chi omil) azi asini o‘ aydi.
Ya’ni asmiy ish o‘ inla i ye ishmaganda bandlik manbai si a ida xizma qiladi. Quyida bunga
bi necha misolla kel i iladi.
Misol uchun O‘zbekis onning qishloq hududla ida a boshqa hududla dagi kasb-huna ga
ega bo‘lmaganla o asida no asmiy hola da ishlab chiqa ish, sa do-so iq, qu ilish kabi sohala da
aq inchalik yoki ma sumiy ishga joylashish imkoniya i ma jud. Bi gina pax a yig‘im- e im
da ida e me la omonidan minglab aholi no asmiy yollanadi. Shu bilan bi ga, yoshla uchun
bi inchi ish aj ibasiga ega bo‘lish maqsadida xizma ko‘ sa ish sohasida no asmiy ishga
joylashish qulay hisoblanadi (masalan, ka e, es o an, mehmonhonala , IT xizma la i). Yana bi
ijoniy qulaylikla dan bu pensione la ning no asmiy mehna aoliya i bilan shug‘ullanishla i.
Ba’zan mehna pensiyasining ye a li emasligi dabab ko‘plab keksa uqa ola us achilik,
dehqonchilik, yo‘lo chi ashish kabi no asmiy sek o la da aoliya yu ishadi. 2022-yilgi Iq isodiy
adqiqo la a isloho la ma kazi hisobo ida qayd e ilishicha, no asmiy sek o da band
bo‘lganla ning 23 oizini 60 yoshdan oshgan shaxsla ashkil qilgan.
Bundan ashqa i no asmiy sek o kichik iq isodiy bi likla si a ida mahalliy iq isodiyo ni
jadallash i ishda ham xizma qiladi. Bi inchidan, bu sek o o qali mahalliy is e’mol o a la ining
sezila li qismi ishlab chiqa iladi. Bunga misol qilib non oyla , qandola sexla i, iku chila ,
yo‘g‘ ishlab chiqa u chila , qishloq xo‘jalik mahsulo la ini ye ish i u chila ni ay ishimiz
mumkin. Ikkinchidan, Sa a oshlik, a omobil a’mi i, qu ilish xizma la i, IT xizma la i kabi
ko‘plab xizma u la i asmiylash i ilmagan holda aoliya yu i adi, ammo aholining asosiy
eh iyojla ini qondi adi. Uchinchidan, ino a sion aoliya uchun ham muhi ya a ib be adi.
No asmiy muhi da yangi mahsulo la , xizma la yoki biznes modella ini sinab ko‘ ish imkoniya i
ma jud. Bu ko‘p hola la da s a apla uchun “ es bazasi” bo‘la oladi. Misol uchun, Toshken
shah ida aoliya yu i gan no asmiy das u chila gu uhi 2023-yilda o‘z mobil ilo ala ini asmiy
“s a -up”ga aylan i ib, xalqa o inkuba sion das u da ish i ok e ishdi. Bu ula ning asmiy sek o
bilan in eg a siyalashu iga olib keldi.
Yuqo ida a’kidlanganidek no asmiy bandlik qisqa mudda da ij imoiy keskinlikning
kuchayishini oldini oladi. Ij imoiy ba qa o likdagi ijobiy a’si la idan bi i bu asmiy ishga
joylasha olmayo gan uqa ola ni ish bilan a’minlab ula ning hukuma ga nisba an salbiy
munosaba la ini kamay i a oladi. Shu bilan bi ga, mig an la , yoki chekka hudud aholisi ham
asmiy mehna bilan shug‘ullanish imkoniya i bo‘lmaganda, no asmiy aoliya o qali o‘zla ini
moliya iy a’minlay olsishadi a bu da la da ij imoiy himoyaga muh oj aholi sonining o‘sishini
oldini oladi. Yana bu sek o madaniy qad ya la ni saqlashga ham xizma qiladi. No asmiy
aoliya doi asida ko‘plab xalq huna mandchiligi (za ga lik, do‘ppido‘zlik, milliy libos
iku chilik) i ojlanmoqda a madaniy me osni a loddan a lodga ye kazishga xizma qiladi.
Buning misoli si a ida, Buxo o iloya ida aoliya yu i u chi no asmiy gilamdo‘z ayolla gu uhi
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
664
UNESCO omonidan e’ i o e ilib, 2023-yilda g an asosida asmiy huna mandchilik
ko‘ inishiga o‘ ganini ay ishimiz mumkin.
Xulosa. No asmiy bandlik izimi ba cha salbiy jiha la iga qa amay, muayyan sha oi la da
iq isodiy a ij imoiy hayo ning aj almas elemen i hisoblanadi. U ishsizlikni yumsha adi,
iq isodiy aollikni ag‘ba lan i adi a jamiya dagi mu ozana ni a’minlaydi. Ammo bu ijobiy
a’si la qisqa mudda li bo‘lib, uzoq mudda li ba qa o i ojlanish uchun no asmiy sek o dagi
esu sla ni asmiy iq isodiyo ga in eg a siyalash za u bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining PQ–5221-sonli qa o i, 2021-yil 27-a gus . Yoshla
bandligini a’minlashga doi kompleks cho a- adbi la .
2. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining PF–269-sonli Fa moni, 2022-yil 30-dekab . Ish
bilan a’minlash a asmiy mehna ga o‘ ishni ag‘ba lan i ish bo‘yicha qo‘shimcha cho a-
adbi la o‘g‘ isida.
3. O‘zbekis on Respublikasi S a is ika agen ligi (2024). Mehna bozo i hola i a bandlik
da ajasi bo‘yicha hisobo .
4. Xalqa o Mehna Tashkilo i. (2023). Dunyoda mehna s a is ikasi hisobo i.
5. Schneide , F. (2023). Yashi in iq isodiyo : naza iya a amaliyo .
6. Cha mes, J. (2022). No asmiy sek o a iq isodiy i ojlanish.
