ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
143
ZAMONAVIY DRAMATURGIYADA MILLIY URF-ODATLARNING BADIIY
TALQINLARI
Xu amo Abbos Bax amo ich
“Ma d o‘g‘lon” da la muko o i so indo i, O‘zbekis on Yozu chila uyushmasi a’zosi, Tea shunos
email: [email p o ec ed]
+998 91 900-83-97
Anno a siya: mazku maqolada zamona iy o‘zbek d ama u giyasida milliy u -oda la ning badiiy
alqini, xususan, E kin Xush aq o ning “Chimildiq” pyesasi misolida ahlil e iladi. Asa da milliy
qad iya la , oila muqaddasligi a u -oda la ning zamona iy hayo dagi o‘ ni badiiy osi ala o qali
ochib be ilgani yo i iladi.
Kali so‘zla : ea , spek akl, d ama, kompozi siya, san’a , i m, pyesa, epe ua , komediya, sahna.
Аннотация: в данной статье рассматривается художественная интерпретация национальных
обычаев в современной узбекской драматургии на примере пьесы Эркина Хушвахтова
«Чимилдик». В пьесе освещаются вопросы национальных ценностей, святости семьи и роли
традиций в современной жизни через художественные средства выражения.
Ключеввые слова: театр, спектакль, драма, композиция, искусство, ритм, пьеса, репертуар,
комедия, сцена.
Anno a ion: his a icle explo es he a is ic in e p e a ion o na ional adi ions in con empo a y
Uzbek d ama, ocusing on E kin Khush akh o ’s play “Chimildik”. The play highligh s na ional
alues, he sanc i y o amily, and he ole o adi ional cus oms in mode n li e h ough a ious
li e a y de ices.
Key wo ds: hea e, pe o mance, d ama, composi ion, a , hy hm, play, epe oi e, comedy, s age.
Zamona iy o‘zbek d ama u giyasi milliy qad iya la , u -oda la a an’anala ni badiiy alqin e ish
o qali jamiya hayo ining mu akkab ij imoiy a ma’na iy ja ayonla ini aks e i ishda muhim ol
o‘ynamoqda. Milliy d ama u gla , ayniqsa mus aqillikdan keyingi da da, xalqning as la da omida
shakllangan ma’na iy me osini sahna asa la i o qali jonlan i ish, uni zamona iylik bilan
uyg‘unlash i ish yo‘lida izlanishla olib bo ishmoqda. Ushbu ja ayonda u -oda la ga aqa an’ana iy
mezonla da emas, balki anqidiy-es e ik nuq ai naza dan yondashish holla i ko‘paymoqda.
E kin Xush aq o - o‘zbek d ama u giyasida o‘ziga xos uslub a yondashu i bilan aj alib u u chi
ijodko la dan bi i bo‘lib, uning asa la ida milliy uh, ij imoiy adola , zamona iylik a an’ana iylik
o‘ asidagi ziddiya la chuqu ochib be iladi. Xususan, “Chimildiq” pyesasida mualli milliy u -
oda la ning bugungi kun yoshla hayo idagi o‘ ni, ula bilan bog‘liq qa ama-qa shilikla a ij imoiy-
axloqiy muammola ni yo i adi. Mazku pyesa o qali Xush aq o o‘zbek oilasidagi nikoh, an’ana a
zamona iylik mu ozana ini badiiy i odalaydi.
Ushbu ilmiy maqolada zamona iy d ama u giyada milliy u -oda la ning qanday badiiy alqin
qilinayo gani, xususan, E kin Xush aq o ning “Chimildiq” pyesasi misolida ahlil qilinadi. Asa da
u -oda la ga es e ik yondashu , ob azla o qali be ilgan ij imoiy ik la a badiiy shakllan i ish
usulla i o‘ ganiladi.
Asa la ida milliylikni a g‘ib qilu chi maho a li, qalami o‘ ki , bugungi o‘zbek d ama u giyasida
ye akchila dan hisoblangan E kin Xush aq o ijodi ham o‘ziga xosdi .
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
144
Xush aq o E kin Bol aye ich 1959-yil 5-ma da Qashqada yo iloya i, Shax isabz umani Chambil
kishlog‘ida ug‘ilgan. Uning O‘zbek Milliy akademik d ama ea ida A.Qodi iyning “Mex obdan
chayon” omani asosidagi inseni o kasi (1994), “Chimildiq” (1996), “Mash ab” (1997), “Qalliq
o‘yin” (2002), “Qi mizi olma” (2003), “Andishali kelinchak” (2005), “Rashk” (2008), “Sizsiz o‘ mas
kunla im” (2010), “Ko‘ngil” (2011) O‘zbek da la d ama ea ida “Eski muhabba ” (2004);
Respublika yosh omoshabinla ea ida “Cho‘pqo‘g‘i choq” (2004); “Xalollik ilab keldim” (2010)
Respublika Qo‘g‘i chok ea ida “Cho‘pqo‘g‘i choq” (2007) sahnalash i ilgan pyesala i bilan
unu ilgan go‘zal u -oda la imizni, qad iya la imizni iklashda munosib hissasini qo‘shdi. 1997-yili
Milliy ea ning 85-yillik a ixida bi inchi ma a “Chimildiq” spek akli che el sa a la iga chiqib,
Qoxi a ea es i aliga qa nashdi. E kin Xush aq o ning “Qi mizi olma” spek akli 2005-yil ap el
oyida Tu kiyaning Denizli shah ida, a gus oyida Is ambulda, 2006-yil Olmao ada, 2007-yilda
Uk aina ea es i alla ida ish i ok e di. Mosk a, I ku sk shaha la ida gas ol sa a la ida
xo ijlikla ning meh ini qozonib qay di. O‘zbek milliy u -oda la imizni, halollik, poklikni a annum
e u chi “Qi mizi olma” pyesasi qo‘shni da la la da jumladan, Olmao a Uyg‘u d ama ea ida,
Akademik yoshla ea ida; Os onadagi Qozoq musiqali d ama ea ida; Uk ainadagi Q im- a a
ea ida esa, d ama u gning yana bi yumo ga boy “Andishali kelinchak” pyesasi sahnalash i ilgan.
U o‘zbek ea i, kino a ele ideniye san’a la i i ojidagi xizma la i uchun 2002-yil Da la imiz
omonidan “Mehna shux a i” o deni, 2011-yil “O‘zbekis on Respublikasida xizma ko‘ sa gan
madaniya xodimi” un oni bilan aqdi langan.
E kin Xush aq o ga o‘z da ida haqiqiy ma’noda shuh a kel i gan asa i “Chimildiq” sanaladi.
D ama u g ya a gan qah amonla qisma i, aqdi i shunchaki, osongina hal bo‘ladigan
kechmishla dan emasligi, mazku asa kulgi ob’ek i emas, jiddiy mulohazala qilishga cho laydigan
asa ekanligidan dalola be adi. “Chimildiq” ki obiga yozgan so‘zboshisida Toi Islomo
quyidagila ni bayon e gan edi: -“....komediya deb a alu chi spek aklla ga munosaba da ko‘nikma
bo‘lib qolgan, s e eo ip qa ashla ga “Chimildiq”, “Qalliq o‘yin”, “Qi mizi olma”, “Andishali
kelinchak” a “Eski muhabba ” spek aklla i ko‘p jiha dan g‘ay ioddiy uyuldi. Bu – bi inchidan.
Ikkinchidan, na aqa eal oqelikka, balki umuman badiiy ijod ja ayonla iga nisba an sho‘ o
zamoniga xos munosaba la dan qu ula olmagan ay im anqidchila bu asa la ni ha jiha dan sayoz,
u u iqsiz, bachkana deb opishadi. Uchinchidan, o‘zbekla da “gadoning dushmani gado” degan
qadimgi bi maqol ko‘pincha o‘zini ko‘ sa ib qo‘yadi. D ama u giya sohasi namoyandala i o asida
yosh hamkasbining ijodiy yu uqla ini an olgila i kelmaydi, degan gapla ham yo‘q emas. Ayniqsa,
E.Xush aq o pyesala ining “kassabop”ligi ay im hamkasbla ining g‘ashini kel i adi. Beayb
pa a digo . Bunday hola hayo da uch ab u adi. Ammo, ea anqidchiligida masalaga chuqu oq,
keng oq yondoshadigan mu axassisla ham bo ligi d ama u g ijodiga xolis a odil baho chiqa ish
imkonini be adi. San’a shunoslik anla i dok o i, p o esso M.To‘laxo‘jaye a “Chimildiq” spek akli
xalq an’anala iga, u -oda madaniya iga xay ixoh a meh li munosaba i bilan diqqa ni jalb
qiladi.... Spek akl jiddiy a ixcham. Rejissyo la e’ ibo i insoniy xa ak e la ni ochishga
qa a ilgan. Yigi a qiz bi -bi ini ushunib ye adila , so‘ng bi -bi la iga meh qo‘yadila . Qiz,
yigi qiyo asida hayo yo‘lida qiyinchilikla ni yengolgan munosib e kakni se ib qoladi. Yigi
esa, o‘zining ko‘ gan-kechi ganla ini ushuna olgan a qad iga ye a olgan inson opilgani uchun
se adi”, [1. 4-5-b] deb yozadi.
Mazku spek aklda ilga i su ilgan g‘oya o‘ ish da i uchun qanchalik dolza b hisoblangan bo‘lsa,
bugungi globallashu zamonimizda ham shunchalik muhim ahamiya kasb e moqda.
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
145
Milliy qad iya la imizga ko‘ a, “Chimildiq” - e kak a ayolning bi oila si a ida boshlagan hayo ining
bi inchi kunidagi ilk uch ashu joyidi . Bi galikda bu un um ga uziladigan ejala , ula ni amalga
oshi ishda xiyona ga yo‘l qo‘ymaslikka ahdlashadigan muqaddas da gohdi . Bunday muqaddas,
bunday si li da gohda kechadigan ja ayonga bag‘ishlangan d ama u gning ijod mahsuli bo‘lgan
o‘zbek olklo -e nog a ik pyesasi ejisso la omonidan belgilangan “ omosha ichida omosha”, u -
oda la imiz hisoblangan “yo -yo ”ning p olog, “kelin salom”ning epilog o‘ nida oydalanishi bilan
o‘zining sahna iy alqinini opgan. Spek aklda ja anglagan yo -yo , qo‘shiq, ma al, la i a, i oya ,
hayo iy hikoyala , dialog a monologla da ak yo la ning nu qiy xa ak e us ida izlangani yuzaga
chiqqan. Hayo iy haqiqa ning badiiy haqiqa ga aylanishida milliy xa ak e imizni ochib be gan Momo
a O‘lanchi ayolni alohida e’ i o e sak a ziydi.
Haqiqa an ham, “Chimildiq”da u -oda la ga amal qilib o a ix iyo i bilan u mushga uza ilgan qiz,
o‘z aqdi idan qochib, chimildiqdan ke ib qolishga ham ayyo u gan kelinchak iz i obla i aks
e i iladi. To‘ydan keyin bi inchi ma a chimildiqda bi -bi ini ko‘ ib u gan kelin a kuyo ning
o‘za o muloqo la i chuqu d ama izm bilan yo‘g‘ ilgan. Komediyada kelin bilan kuyo ning
gaplashish uslubi, xa i-ha aka la i yumo ga boy, komik a zda aks e i ilganligi o‘qu chi-
omoshabinni be a q qoldi maydi. Asa ga ki ilgan kuyo ning i oya i ham komediyaning baddiy
jiha la ini boyi ish uchun xizma qilgan.
Qiz hali ba amom qolishga ko‘ngan bo‘lmasa-da, ke ishga ham ju ’a e olmay ikkilanib qoladi. Ze o,
ay ilgan gapla dagi bu ushunchala ni u yoshligidan eshi ib ka a bo‘lgan a uning axloqiy
dunyoqa ashi shundan oziqlangan edi. Qizning ikkilanishiga bundan a al oq shu pay gacha
uylanmaganlik sababi bayon e ilgan yigi hikoyasi ham omil bo‘ldi. “Chimildiqda bi inchi ma a
ko‘ ishib u gan yoshla ning o‘za o muloqo la i d ama izm bilan sug‘o ilgan... ula ning xa i-
ha aka la i, gaplashu usulla i omoshabinni kuldi sa-da, Momoning sa’i-ha aka la idan maqsad ikki
yosh bi -bi la ini eshi ishla i, ushunishla i uchun sha oi ya a ib be ib, dunyoga kelayo gan oila
poyde o ini mus ahkamlash ekanligini omoshabin ushunadi” [2. 48-b].
“Chimildiq” komediyasi kishila ga milliy qad iya la ga amal qilish, o a-bobola o‘gi i a zandla ni
bax ga el ishi, oila uhiy yaqinlik asosida bunyod bo‘lishi haqidagi hayo iy haqiqa ni ko‘ sa ib be di.
Milliylik kon eks ida umuminsoniy g‘oyala ni alqin e ayo gan bu xildagi komediyala da as la
da omida shakllanib, xalqning axloqiy no ma i la i asosini ashkil e u chi qad iya la ning yangi
zamon kishila i omonidan baja ilmayo gani, bepisand munosaba da bo‘linayo gani yo i iladi.
D ama u gik asa zami iga singdi ilgan g‘oya qanchalik yuksak bo‘lsa, uning in’ikosi bo‘lmish
badiya ham shunchalik yuqo i da ajada bo‘lishi ke ak. Ga chi d ama u giyada ajoyib oqea, omosha
uchun qiziq ma zu opilgan bo‘lishiga qa amasdan, asa ning haqiqiy hayo i sahnada kechadi. “Pyesa
a al ham bi -ikki iloya ea i omonidan sahnalash i ilgan bo‘lib, oddiy bi hodisaday o‘ ib ke gan
edi. Hamza ea ida oqeaga aylandi. Bizningcha, bunga sabab, sahnalash i u chi ejissyo la
T.Azizo a M.Abdullaye ala ning asa mazmunini ochishda unga loyiq uslub opa olganla ida
bo‘lsa ke ak. Spek akl jan ini olklo -e nog a ik omosha deb belgilab, shunga ya asha osi ala izlab
opilgan” [3. 180-b.].
Spek akl ak yo la ij osiga qu ilgan. Ma’lumki, o‘zbek an’ana iy omosha san’a i ij ochila i bi
aq ning o‘zida ham aqsga ushib, ham qo‘shiq ay ib, ham ma’lum ob azla hola iga ki ib omosha
ko‘ sa gan. Xuddi mana shu xususiya la dan oydalangan holda ea ak yo la i ham omoshabinla ga
hayo da o‘zla iga yaqin bo‘lgan, anish oda la ni namoyish qilishadi. “Rejissyo “Chimildiq”
spek aklini nikoh o‘yi a zida sahnalash i adi, omoshabinla ni esa shu o‘yga kelgan mehmonla
a zida ushunish mumkin. Bu kuy-qo‘shiqla ga boy, nihoya da haqqoniy spek aklda o‘zbek xalqining
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
146
milliy o‘ziga xosligi, uning qalban qanchala soddaligi, ko‘ngil ochiqligi o‘z aksini opgan. Spek akl
yengil a yo qin yumo bilan yo‘g‘ ilgan bo‘lib, ko‘p oq musiqali d amani esga soladi” [4. 213-b.].
“Chimildiq”da bo‘lgani kabi olklo -e nog a ik yo‘nalishdagi yana boshqa asa la ning bi on asida
xa ak e i salbiy bo‘lgan qah amonla i odalanmaydi. Asa kon lik i dunyoqa ashla ning u lichaligi,
qad iya la ga nisba an munosaba la da ko‘ inadi. Bunga sabab qah amonla ning kamchilikla i yi ik
ij imoiy xa ug‘di magani a ula ning yaxshilikka ag‘ba idi . Chunki olklo -e nog a ik asa la ning
oxi i yaxshilik bilan, op imis ik uhiya bilan yakun opadi. [5. 123-b.]
Haqiqa dan ham “Chimildiq” omadi kulib boqqan poyqadami qu lug‘ kelgan spek aklla dan bi i
sanaladi. [6. 13-b]
Ilmiy ishimizning dolza bligidan kelib chiqib quyidagi akli la bildi iladi:
– D ama u gla omonidan milliy u -oda la a qad iya la ma zusida asa la ya a ishni
ag‘ba lan i ish lozim;
– ea la da olklo -e nog a ik uhdagi spek aklla ni ko‘p oq sahnalash i ish a a g‘ib e ish
ke ak;
– milliy u -oda la a qad iya la ni aks e i u chi sahna asa la ining ek anlash i ilgan
e siyala ini ya a ish lozim;
– madaniya a san’a sohala ida olklo , u -oda , qad iya la ma zusida ilmiy- adqiqo
ishla ini ko‘pay i ish za u ;
– ea anqidchila i omonidan bunday asa la ga nisba an xolis, chuqu yondashu ni
shakllan i ish ke ak.
Xulosa qilib ay ganda, E kin Xush aq o ning “Chimildiq” pyesasi zamona iy o‘zbek
d ama u giyasida milliy u -oda la , qad iya la a oila ins i u ining badiiy alqinida muhim o‘ in
egallaydi. D ama u g o‘ziga xos yumo , olklo elemen la i, xalqona ibo ala a ob azla o qali
bugungi kunda unu ilib bo ayo gan qad iya la ning ahamiya ini esla adi, ula ni zamona iy a akku
bilan uyg‘unlash i adi. “Chimildiq” pyesasi o qali Xush aq o oila muqaddasligi, se gi a ishonch,
insoniylik, axloqiy mas’uliya kabi umuminsoniy g‘oyala ni milliy an’anala onida yuksak badiiy
da ajada i odalaydi. Ushbu asa xalqimizning uhiy olamini, qad iya la izimini, u -oda la ining
es e ik a a biya iy salohiya ini sahna o qali keng ommaga ye kazishda muhim osi aga aylangan.
Shu jiha dan, “Chimildiq” na aqa sahna iy mu a aqiya , balki jamiya uchun axloqiy saboq ham
bo‘lib xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Xush aq o E. Chimildiq. Xalqchil komediyala us asi. -T: G‘a u G‘ulom, 2009.
2. Tu sunboe S. O‘zbek ea i sa hadla i. -T.: O‘zDSI, 2010.
3. Naza o Q. Aksiologiya qad iya la alsa asi. -T.: Akademiya, 2011.
4. Rahmono M. To‘laxo‘jae a M. Mux o o I. O‘zbek Milliy akademik d ama ea i a ixi. – T.: Fan
a exnologiyala ma kazi, 2003.
5. Yakubo B. Zamona iy o‘zbek d ama u giyasi a uning sahna iy alqini. (1991-2016 yy.)
disse a siya ishi. -T.: 2019.
6. Shobilolo a O. Milliylik kuychisi. -T.: Yangi as a lodi, 2009.
7. ziyone .uz
8. wikipedia.com
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
147
9. Kholmumino , M., & Qolqana o , A. (2021). The Fo ma ion o he Fi s Lib a ies in
Uzbekis an and he Role o Inc easing he Cul u al and Educa ional Awa eness o he
Popula ion. image, 4(12), 146-151.
10. Sapa baye a, G., & Qolqana o , A. (2021). OMMAVIY BAYRAMLARNI TASHKIL
ETISHDA SSENARIYNAVISLIKNING O ‘RNI. O ien al A and Cul u e, (8), 16-21.
11. VA, I. E. T., & YILI, S. T. L. Imom Buxo iy saboqla i.
