ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
166
“PADARKUSH” DRAMASINING BADIIY G'OYASI XUSUSIDA
Yulduz Xai o a
ilologiya anla i bo‘yich alsa a dok o i (PhD)
Te miz da la uni e si e i, O‘zbekis on.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17308494
Anno a siya. Jadidchilik ha aka i xalqni jahola dan uyg'o ish, ma' i a li qilishni o'z
oldiga maqsad si a ida qo'ygan. Xalqning ij imoiy i ojlanishi a mus amlakachilikka qa shi
ma' i a pa a lik g'oyala ini ilga i su gan Mahmudxo'ja Behbudiy bu yo'lda ea san'a idan
xalqqa ko'zgu u ish yo'lida oydalangan. Uning “Pada kush” d amasi ana shu g'oyala ni o'zida
mujassam e gan, o'qimagan bolaning ah olini i oda e adi. Maqolada d amaning badiiy g'oyasi
haqida ahlilla a mulohazala bildi iladi.
Kali so'zla : jadidchilik ha aka i, jahola , d ama, "Pada kush", ea , ma' i a pa a lik
g'oyasi, “milliy ojia”, d ama u giya, ziyoli, boy, Toshmu od.
DRAMA “PADARKUSH” IS AN ARTISTIC IDEA
Abs ac . The Jadid mo emen se i sel he goal o awakening he people om igno ance
and becoming enligh ened. Mahmudho'ja Behbudiy, who pu o wa d he ideas o social
de elopmen o he people and he igh agains colonialism, held a mi o o he people h ough
hea ical a . His d ama "Pada kush" embodied hese ideas and exp essed he si ua ion o an
uneduca ed child. The a icle analyzes and commen s on he a is ic idea o he d ama.
Keywo ds: Jadid mo emen , igno ance, d ama, "Pada kush", hea e , he idea o
enligh enmen , “na ional agedy”, d ama u gy, in ellec ual, ich, Tashmu od.
ON THE ARTISTIC IDEA OF THE DRAMA “PADARKUSH”
Аннотация. Движение джадидов ставит своей целью пробудить людей от
невежества и просветить их. Махмудходжа Бехбудий, пропагандировавший идеи
социального развития народа и борьбы с колониализмом, через театральное искусство
поднес к народу зеркало. Его драма «Отцеубийца» воплощает эти идеи, изображая
тяжелое положение необразованного ребенка. В статье анализируется и
комментируется художественная идея драмы.
Ключевые слова: джадидское движение, невежество, драма, “Падаркуш”,
театр, идея просвещения, «национальная трагедия», драматургия, интеллигент,
богатый, Ташмурод.
Jadіdchіlіk ha aka і qoloqlіk a jahola , o‘lka aholіsіnіng ayanchlі ah olі, Tu kіs onnіng
Ye opa a jahon sі іlіza sіyasіdan o qada qolіb ke іshі, іslom a sha іa nіng oyoq os і qіlіnіshі
a bunday og‘і hayo dan qu ulіsh, e k a ozodlіkka e іshіsh uchun o‘z zamonasіnіng іlg‘o
zіyolі qa lamla і qa ashla іda ujudga keldі. Jahola uyqusіdan uyg‘onіsh, a іxіy za u a ga
aylangan edі.
Boshqacha qіlіb ay ganda, jadіdchіlіk ha aka і іj іmoіy і ojlan і іshnіng, a іxіy
a aqqіyo nіng alab a eh іyojla іga ja ob sі a іda maydonga kelgan ulkan іj іmoіy-sіyosіy
ha aka edі. Ta іxnіng mu akkab, mas’ulіya lі bu іlіsh da іda mіlla nіng ongіnі yuksal і іsh,
mіllіy і іxo uyg‘usіnі kuchay і іsh bі іnchі da ajalі azі ala dan ekanlіgіnі anglab ye ganlіkla і
uchun ham bu bo adagі ba cha іshla nі o‘zіmmala іga oldіla .
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
167
Mіn aqa xalqla іnіng mіllіy-ma’na іy man aa la і hamda qad іya la і poymol e іldі,
ula nіng ha o, eng oddіy haq-huquqla іga hammensіmaslіk kay іya і bіlan qa alіb, ula
omma іy a іshda aso a ga solіndі. Tu kis on o'lkasida keng quloch yoygan jadidchilik
ha aka ining asosiy maqsadi xalqni o' a as chilik an'anala i bo'lmish xu o o la a eodal
qoloqlikla dan olib chiqish, milla ni zamona iy a aqqiyo yo'liga olib chiqish hamda milliy
da la chilikni bunyod e ishda ziyoli a lodni a biyalash uchun imkoniya ya a ishdan ibo a edi.
Ushbu ha aka ning yoyilishi sekin-as alik bilan milliy ma ku aga aylandi. "Bu ja ayon
o’lkadagi maxalliy xalqning ongiga o’z a‘si ini o’ kaza boshladi. Na ijada ula Tu kis onda
mus aqillik, milliy a aqqiyo uchun, xalqning man aa la i uchun ku ash olib bo ishga milliy-
ozodlik ha aka i uchun zamin ayyo lashga mu a aq bo’ldila . Ye li xalqla o asida
mus amlakachilikka qa shi ma‘ i a chilik g‘oyala i a qala boshladi, yangi a‘lim- a biya
shaxobchala i, yangi mak ab, mao i , madaniy a g'ibo , jadidchilik ha aka i i oj opdi"
1
.
Xalq ma' i a i, bilimli ziyolila ni a biyalash maqsadini ko'zlagan ma' i a pa a
Mahmudxo'ja Behbudiy o'zbek adabiyo i a ixida ilk d ama ya a gan yozu chi si a ida ham
mashhu di .
Ma’ i a uchun mao i -u ma buo dan keng oydalangan Behbudiy san'a - ea
osi asidan ham xalqni jahola dan qu qa ish sa i yo'l boshladi. Zamon a dunyo oqeala i bilan
anishib bo moq, milla a Va anning ah olidan, kundalik hayo idan ogoh bo‘lmoq uchun adib
bi oyna ya a di, desak mubolag'a bo'lmaydi. Binoba in, milla uchun shunday oyna ke ak ediki,
unda uch o‘z qaboha ini ham, maloha ini ham ko‘ sa a olsin. Mana shu eh iyoj a za u a
Behbudiyni ea sa i boshladi. “Pada kush” shu a iqa maydonga keldi. Bi oq uning dunyo
ko‘ ishi oson kechmadi. 1911- yilda yozilgan “Pada kush” d amasi 1913-yildagina bosilib
chiqdi. Ki ob jildidagi “Bo odina jangi a Rusiyaning an suzla bosqinidan xalos bo‘lishining
yubiley sanasiga bag‘ishlanadi” degan yozu uni cho Rossiyasi senzu asidan o‘ ib chop
e ilishiga olib keldi. Pyesa bosilib chiqqandan keyin ham uni sahnaga qo‘yish uchun yaqin bi yil
aq ke gan.
“Pada kush” – o‘zbek d ama u giyasining hamma yakdil e’ i o e gan bi inchi namunasi
si a ida o'zbek adabiyo i uchun ham mu a aqiya li asa bo'ldi. Mu axassisla uni ham jan , ham
mazmuniga ko‘ a yangi o‘zbek adabiyo ini boshlab be gan bi asa si a ida baholaydila . Mualli
“Milliy ojia” a agan 3 pa dali 4 manza adan ibo a bu d ama hajman juda ixcham, mazmunan
nihoya da sodda bo'lishiga qa amasdan, "kosa o ida nimkosa" ibo asi bilan i odalanadigan
badiiy g'oyaga egadi . U jahola a nodonlik, o‘qimagan bolaning buzuq yo‘lla ga ki ib, o‘z
o asini o‘ldi gani haqida hikoya qiladi. Bu o qali Behbudiy Tu kis onning ojiasi ham
uqu sizlikda ekanligini ko' sa ib be ishga ha aka qilgan a buning uddasidan chiqqan deb
o'ylaymiz.
Spek akl o‘z jamiya iga o‘ alib dunyoni unu gan milla doshla ga chaqmoqdek a’si e di.
“Pada kush” das lab Sama qandda 1914 -yilda 15- yan a da sahnaga qo‘yildi.
Toshken da esa 1914- yilning 27 - e alda qo‘yildi.
1
Muhammadjono a Jadid mu a akki la ining axloqiy qa ashla i L.. –T.: O’zMU, 2007. – B.17.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
168
A loniyning “Tu on” uppasi o‘z aoliya ini Kolizeyda shu asa bilan boshladi. “Tu on”
uppasi 1914-16-yilla da bu spek akl bilan bu un Fa g‘ona odiysini aylanib chiqdi.
Bu asa ning o‘z da ida adabiy ha aka chilikka ye kazgan a’si i haqida qaydla ko‘p.
Buning dalili si a ida Abdulla Qodi iyning mashhu “1913-yilla da chiqqan “Pada kush”
pesasi a’si ida “Bax siz kuyo ” degan ea ki obini yozib yubo g‘onimni o‘ziga ham payqalib
qoldim” degan e’ i o ini eslash ki oya.
“Pyesaning “Pada kush” deb nomlanishiga eʼ i oz bildi ishi mumkin. Chunki
Behbudiyning as i lashicha “Boyning asosiy qo ili uning oʻgʻli emas, balki Tang iqul, lekin
ikkinchi jiha dan oʻgʻil bu jinoya ning asosiy ish i okchisi ekanligiga hech kim shubha qilmaydi.
Demak, chuqu oq qa alganda, d amaning bunday nomlanishi asosli eʼ i oz uygʻo maydi.
Jinoya chini ma hum bi kimsa si a ida koʻ sa ilishida ham mualli ning oʻz masadi bo .
U d amada aqa o aning ojiali aqdi i misolida majoziy a ishda o a-ona.
Ona Va an a Tu kis on musulmonla ining qisma iga ham isho a qiladi”.
2
Biz asa
boshlanmasidanoq Toshmu od pe sonajining xa ak e i bilan anishishimiz mumkin. Boy a
domullaning salom-alik so' ashu idan so'ng ana ul qilish ja ayonida "Toshmu od ki a ,
salomsiz, beadabona" a uning "O a, omoshag'a bo aman, pul be ing" jumlasi o qali ki obxon
bu qah amonning qiziqishi-yu e'l-a o i xususida ushuncha hosil qiladi. Yoki keyingi o' inda
boyning a zandiga pul be ib, yomon joyla ga bo masligi a e a qay ishini ay ganda,
Toshmu odning "Xay , xay ho ko'p gapi u( )sizda " deya ja ob qilishidanoq mazku
qah amonning e ka, an iq, a'lim ko' magani-yu a biya olmaganini bilish mumkin. Nega, biz
uni a'lim ko' magan demoqdamiz? Bunga ja obni Behbudiyning o'zi Toshmu od ob azining
ha i-ha aka la i o qali ko' sa ib be adi. D amada o aning o'limi sababla ini ko' sa ib be ish o qali
adib ma'na iy qolna iy na ijasida Tu kis on o'lkasining ham inqi ozga yuz u gani-yu u mush
a zini bunday da om e i ib bo'lmasligini uq i gandek bo'ladi. Asa o qali Behbudiy o'z
da ining nozik muammola ini o' aga ashlaydi, xalqni amziy ma'nodagi ushbu asa i bilan
uyg'oqlikka chaqi adi.
Sa odsizlik a ma' i a sizlik ba cha jinoya -u balola ning asosiy qu oli ekanligi asa
p o a dida ochib be iladi.
Behbudiy "Pada kush" d amasi o qali yoshla ning ma' i a ga oshno bo'lib kamolga
ye ishishida ij imoiy a oila iy muhi ning o' ni ka a ekanligini ko' sa ib be adi. D ama u g ilga i
su gan ma’ i a pa a lik g‘oyasi shu ob azla ning o‘za o suhba la i, bahs-munoza ala i
ja ayonida namoyon bo‘ladi. Ha bi ob az abia iga xos azila , xususiya a qusu la ula ning
gap-so‘zla i, xa iha aka i, mualli omonidan be ilgan kichik izohla yo damida ko‘ sa iladi.
Asa didak ik uhda ekanligi bilam ham ahamiya lidi . Pyesa yakunida bu qo illikning
be osi a gu ohi bo'la u ib qo'lidan hech ish kelmagan Ziyoli ilidan asa g'oyasi ochib be iladi:
"Ilm a a biyasiz bolala ni(ng) oqiba i shuldi . Aga da bula ni o asi o‘qu sa edi, bu jinoya a
pada kushlik ala dan sodi bo‘lmas a bula ichkilikni bo‘yla ichmasdi, xun beg‘ay i haqqin
qilmas edi. Bizla ni xona ay on, bachagi yon a be a an a bandi qilg‘on a biyasizlik a
jahola du : be a anlik, da bada lik, aso a , aq -u za u a a xo likla hammasi ilmsizlik a
be a biyalikning me asi a na ijasidu .
2
Ol o E. Bi inchi oʻzbek d amasi // Jahon adabiyo i. 2009. №8. – B.112
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
169
Dunyoga a aqqiy qilgan xalq ilm osi asi ila a aqqiy qiladi. Asi a zabun bo‘lganla -da
beilmlikdan. Modomiki, bizla a biyasiz a bolala imizni o‘qu maymiz, bul a iqa yomon
hodisala a badbax likla o amizda doimo hukm a mo bo‘lsa ke ak. Bu ishla ni yo‘q
bo‘lmog‘iga o‘qumoq a o‘qu moqdan boshqa iloj yo‘qdu "
3
.
Tea ni ib a xona deya a agan Behbudiy o'z zamonasining ah olini xalqqa "Pada kush"
d amasi o qali ko'zgu u ib ko' sa a oldi, d amadan ib a olish esa muxlisga ha ola e ildi.
Qola e sa, “Pada kush” d amasi o qali o‘zbek ea iga amal oshini qo‘yildi. Bi inchi
o'zbek d amasi si a ida asa o'z da ining ojia iy ah olini aks e i di. Bu asa da u ilmsizlik,
jahola ning qanday ojeala ga sabab bo‘lishi mumkinligi haqida ay ib o‘ adi. D amadagi ha bi
ob az o'z da i oqeligini holisona aks e i adi, ojianing asosiy sababi si a ida esa ilmsizlik a
a biyasizlik ko' sa iladi. Ushbu d amaning das labki sa la idanoq Toshmu odning a biyasiz
ekanligi aniq sezilib u adi. Adib ushbu d ama osi asida Tu kis on xalqiga ma'na iy ko'zgu
u adi, ma' i a sizlik a jahola dan qochishga chaqi adi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Muhammadjono a L. Jadid mu a akki la ining axloqiy qa ashla i. –T.: O’zMU, 2007.
2. Ol o E. Bi inchi oʻzbek d amasi // Jahon adabiyo i. 2009. №8.
3. Mahmudxo'ja Behbudiy. Tanlangan asa la . Toshken .: "Ma'na iya ",2009.
4. Abdi ashido Z. Jadidla . Mahmudxo'ja Behbudiy. Risola. Toshkn .: Yoshla nash iyo
uyi,2022
5. Aliye A. Mahmudxoʻja Behbudiy. -Toshken : - Yozu chi. 1994 yil
3
Mahmudxo'ja Behbudiy. Tanlangan asa la . Toshken .: "Ma'na iya ", 2009. – B. 50.
