9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
AN’ANAVIY XONANDALIK IJROCHILIGINI RIVOJLANTIRISHDA
ZAMONAVIY YONDASHUVLAR VA OVOZ XUSUSIYATLARI
Mualli : Axma o Shaxzod Ak amo ich 1
A iliya siya: Xalqa o No dik uni e si e i “Musiqa a’limi a san’a i” yo’nalishi
magis a u a II-bosqich alabasi 1
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17311471
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada an’ana iy o‘zbek xonandalik ij ochiligini zamona iy bosqichda i ojlan i ish
masalala i a o oz xususiya la i ahlil e iladi. Xususan, milliy okal san’a ining a ixiy ildizla i,
o oz chiqa ish exnikasi, emb a diapazon kabi o oz xususiya la i o‘ ganilib, ula ni saqlab
qolish a akomillash i ishda zamona iy yondashu la ning ahamiya i yo i iladi. Maqolada
inno a sion pedagogik usulla , aqamli exnologiyala a zamona iy musiqa osi ala ining
an’ana iy ij ochilik bilan uyg‘unlashu i bo‘yicha amaliy a siyala kel i iladi. Shuningdek, yosh
a lod xonandala ini ayyo lashda milliy qad iya la asosidagi yondashu bilan bi ga,
zamona iy es e ik alabla ni ham inoba ga olish za u ligi asoslab be iladi. Tadqiqo na ijala i
an’ana iy san’a ning ba qa o i oji a uning zamona iy musiqiy makonda munosib o‘ in
egallashiga xizma qilishi mumkin.
Kali so‘zla : Ta’lim, inno a siya, exnologiya, xonandalik, eno , ba i on, yo‘g‘on bas, ashula,
O oz emb i, ij o uslubla i.
Bugungi kunda a’lim ja ayonida zamona iy pedagogik, inno a sion a
axbo o exnologiyala idan oydalanish masalasiga ka a e’ ibo qa a ilmoqda.
An’ana iy a’lim me odla ining o‘ nini as a-sekin o‘zlash i ishga yo‘nal i ilgan,
in e ak i a mus aqil izlanishga asoslangan yondashu la egallab bo moqda. Bu
yondashu la alabala ning ayyo bilimla ni yod olishiga emas, balki ula ni mus aqil
opish, ahlil qilish, xulosa chiqa ish kabi ko‘nikmala ini shakllan i ishga xizma qiladi.
O‘qi u chi esa bu ja ayonda bilim be u chi emas, balki o‘qu chi shaxsini
i ojlan i ishga yo‘nal i ilgan osi achi si a ida ish i ok e adi.
Shu nuq ai naza dan, oliy a’lim izimida a’lim- a biya ja ayonini
akomillash i ish, zamona iy exnologiyala ni sama ali jo iy e ish, ilg‘o pedagogik
aj ibala ni o‘ ganish a ula ni amaliyo ga a biq e ish dolza b ahamiya kasb
e moqda. Ayniqsa, san’a a’limida, jumladan, an’ana iy xonandalik ij ochiligini
o‘qi ishda inno a sion yondashu la dan oydalanish — na aqa ij o maho a ini
oshi adi, balki milliy musiqa me osimizni zamona iy alabla asosida yangicha i oda
e ish imkonini ham ya a adi.
Insoniya a ixida qo‘shiq a musiqa eng yaqin ham oh, uhiy ayanch a
madadko si a ida muhim o‘ in egallab kelgan. Musiqa a ashulaning be ak o kuchi
odamzo ni hayo ga muhabba , ezgulikka in ilish a yuksak g‘oyala ga undagan.
Sozla chalinganda inson anasidagi uhiy qu a uyg‘onib, qo‘l-oyoq, ana
ha aka la i, yuz a ko‘z i odala ida, eng a alo esa o ozda o‘z i odasini opgan.
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Qadimiy manbala dan bi i bo‘lmish “A es o” dagi madhiyala qo‘shiq shaklida
kuylanib ij o e ilgan. Qola e sa o’ a as la da ha biy maqsadla da aynan musiqadan
ha biy yu ishla jangga ki ish oldidan maxsus ha biy ansamblla aska la ga uhiy
madad be ish maqsadida u li kuyla ij o e ishgan. Shuningdek, “Qu ’oni Ka im” ham
Payg‘amba imizga o oz a ohang o qali nozil bo‘lib, uning oya la i xush o oz a qi oa
bilan ilo a qilinganda yanada a’si chan bo‘lishi qayd e iladi. Azonni baland
pa dala da go‘zal ohang bilan ay ish an’anasi esa Haz a i Bilol o qali da om e ib
kelayo gani ma’lum. Demak, insoniya azaldan muqaddas g‘oyala ni kuchli so‘z a
ohang osi asida o‘z qalbi a boshqala ga singdi ib kelgan.
O ozning emb i a ja angdo ligi ko‘pincha inson yashaydigan hududning
abiiy-iqlimiy sha oi iga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, dengiz a okean bo‘yla ida yasho chi
xonandala o ozi oda da keng ko‘lamli, ja angdo a u li emb boyligiga ega bo‘ladi.
Issiq iqlimli hududla da esa o oz bi oz qu uq oq a kam oq ja angdo bo‘lib,
ko‘pincha eno a ba i on diapazonla i uch aydi. Shimoliy min aqala ga qa ab
bo gan sa i esa o oz u la i chuqu lashib, eno , ba i on, bas hamda yo‘g‘on bas kabi
diapazonla ning us unligi kuza iladi. Ha o Shimoliy Muz okeani yaqinida bas o ozli
xonandala ko‘plab uch ashi ma’lum.
Shu bois xonanda o oziga uning jismoniy uzilishi a abiiy muhi ka a a’si
ko‘ sa adi. Ba’zan gas ol sa a la i aq ida xonandaning o ozi moslashmay qolishi,
bo‘g‘ilib qolishi kuza ilsa, ay im hola la da aksincha, boshqa mamlaka la da uning
o ozi yanada ochilib, o‘z yu ida sezilmagan ja angdo lik kasb e ishi mumkin. Bunda
na aqa iqlim a ha oning ozaligi, balki xonandaning kay iya i, xo diq chiqa ganligi,
ha o is e’mol qilgan o qa i ham muhim ahamiya ga ega. Kay iya i ushkun bo‘lgan
xonandaning ij osi ham xi alashadi. Shuning uchun sahnaga chiqayo gan ij ochi
o‘zini uhan e ik a ko‘ a inki uhda his qilishi za u hisoblanadi.
O‘zbek milliy musiqa ij ochiligi qadimiy an’anala a boy madaniy me osga
asoslanadi. Xususan, xonandalik san’a i o ozning xilma-xilligi, ang-ba ang ij o
uslubla i hamda keng badiiy imkoniya la i bilan alohida aj alib u adi. Shu boisdan
ushbu masalani naza iy a amaliy jiha dan o‘ ganish, ula ning o‘ziga xos
xususiya la ini ilmiy asosda ahlil qilish a zamona iy kasbiy a’lim ja ayoniga a biq
e ish bugungi kunda muhim ahamiya kasb e moqda. Tadqiqo chila ning
a’kidlashicha, milliy musiqiy me osni ilmiy izlanishla o qali chuqu o‘ ganish na aqa
san’a i oji, balki yosh a lodning ma’na iy kamolo i uchun ham muhim omil
hisoblanadi.
O‘zbekis on hududida shakllangan musiqiy mak abla — Fa g‘ona–Toshken ,
Buxo o–Sama qand, Xo azm a Su xonda yo–Qashqada yo an’anala i — umumiy
mush a aklik bilan bi qa o da, o‘ziga xos ij o uslubla iga ega. Ha bi hududning
ashulachilik mak abi o‘ziga xos okal uslub, o oz imkoniya la i a badiiy alqin
uslubla i bilan aj alib u gan. Shu bois masalani Fa g‘ona odiysi misolida ahlil qilish
ilmiy jiha dan alohida qiziqish uyg‘o adi.
Fa g‘ona–Toshken mak abi ashulachilik an’anala ida xonandala o oz
si a la iga ko‘ a bi necha u kumla ga aj a ilgan: no o oz, ik yoki ja angdo o oz,
ja angdo ku ak o oz, kuyuk ik (ja angsiya) o oz, bo‘zak yoki moda o oz, pang o oz
hamda ishkami o oz. Ushbu asni xonandala okal imkoniya la ini belgilash,
ula ning ij o doi asini aniqlashda muhim o‘ in u gan. Ma’lumki, okal ij ochilikda
o oz diapazoni, emb , kuch a ja angdo lik ij o si a ining asosiy mezonla idan bi i
sanaladi.
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
An’ana iy musiqiy me osda o ozning angi, ja angdo ligi, kuchi, shi ado ligi
shu bilan bi ga badiiy imkoniya la i u licha bo‘lgan. O‘ mishda musiqashunosla a
ij ochila o oz u la ini a si lashda maxsus a amala a ibo ala dan oydalanishgan
bo‘lib, bu e minologiya xonandalik san’a ining o‘ziga xos naza iy asosini ashkil
qilgan. Shu jiha dan qa aganda, milliy musiqa ij ochiligi aj ibasida o oz u la i
bo‘yicha ma jud asni na aqa ij o amaliyo i, balki musiqiy a’lim ja ayonida ham
alohida me odik ahamiya ga ega bo‘lishi mumkin.
XULOSA
Bugungi globallashu da ida a’lim ja ayonini akomillash i ish, xususan, san’a
a xonandalik ij ochiligi sohasida inno a sion yondashu la ni jo iy e ish muhim
ahamiya kasb e moqda. An’ana iy us oz–shogi d aj ibasi as la da omida milliy
musiqiy me osimizni a loddan-a lodga ye kazishda asosiy osi a bo‘lib kelgan bo‘lsa,
hozi gi da da uni zamona iy pedagogik a axbo o exnologiyala i bilan
uyg‘unlash i ish za u iy azi ala dan bi idi .
Maqom ij ochiligida us oz–shogi d izimi azaldan muhim o‘ in egallagan. Bu
izim na aqa ij o maho a ini, balki badiiy a akku ni shakllan i ishda ham asosiy
osi a bo‘lib kelgan. Zamona iy da da esa mazku an’anani inno a sion me odla
bilan uyg‘unlash i ish, xususan, aqamli exnologiyala , audio- ideo ma e ialla a
in e ak i pedagogik usulla ni qo‘llash a’lim sama ado ligini oshi ishga xizma qiladi.
Shu a iqa, milliy qad iya la asosida shakllangan us oz–shogi d aj ibasini zamona iy
pedagogik yondashu la bilan uyg‘unlash i ish o‘zbek musiqiy me osini saqlash a
i ojlan i ishda muhim bosqich hisoblanadi. Tadqiqo la ham ko‘ sa adiki, an’ana iy
ij ochilikni inno a sion yondashu la bilan uyg‘unlash i ish yosh kad la ni
ayyo lashda sama ali na ijala be adi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Ф.Мамадалиев. “Миллий мусиқа ижрочилиги масалалари” 2001 й.10-11
бетлар
2.
Qodi o R. O‘zbek xalq musiqa ij ochiligi a ixi. – Toshken : Fan, 2015.
3.
Abdu ashido Sh. O‘zbek xonandalik mak abla i a ula ning o‘ziga xos
xususiya la i. – Toshken : O‘zbekis on milliy ensiklopediyasi, 2012.
4.
Xalilo N. O‘zbek okal ij ochiligi: an’anala a zamona iylik. – Toshken : San’a ,
2018.
5.
Tu ano a I. OLIY TA’LIMTIZIMIDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH
