INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
850
DAVLAT ISHTIROKIDAGI KORXONALARDA KORPORATIV
BOSHQARUVNING RIVOJLANISHI VA UNI
TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI
Xusano Nodi Jummaye ich1, Ташматов Рустам Хусанович2
1O‘zbekis on Respublikasi Da la ak i la ini boshqa ish agen ligi di ek o ining bi inchi
o‘ inbosa i, i. .n.
2Xususiylash i ish a da la ak i la ini boshqa ish muammola ini adqiq e ish ma kazi bo‘lim
mudi i, i. .d., p o .
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17317695
Anno a siya. Ushbu maqolada O‘zbekis onda da la ish i okidagi ko xonala da
ko po a i boshqa u izimini i ojlan i ish masalala i ahlil qilinib, kuza u kengashla i
mus aqilligini oshi ish, “comply o explain” amoyilini jo iy e ish, aksiyado la huquqla ini
himoya qilish, xalqa o s anda la (IFRS, ESG)ni keng a biq e ish hamda inno a siyala a
aqamlash i ish ja ayonla iga in es i siyala ni ko‘pay i ish o qali sama ado likni oshi ish
bo‘yicha us u o yo‘nalishla xo ijiy aj iba asosida asoslab be ilgan.
Kali so‘zla : da la ish i okidagi ko xonala , ko po a i boshqa u , kuza u kengashi,
mus aqil a’zola , “comply o explain”, aksiyado la huquqla i, Public Se ice Obliga ion
(PSO), IFRS, ESG, inno a siya, aqamlash i ish.
O‘zbekis on iq isodiyo ida da la ish i okidagi ko xonala alohida s a egik ahamiya ga
ega. Ula ene ge ika, anspo , kimyo, me allu giya, elekommunika siya kabi sohala da
iq isodiy ba qa o lik a ij imoiy azi ala ning baja ilishini a’minlaydi. Shu bilan bi ga, ko‘plab
da la ish i okidagi ko xonala la aoliya ida sama ado likning pas ligi, moliya iy
na ijado likning ye a li emasligi a boshqa u izimining zamona iy alabla da ajasiga ja ob
be masligi kuza ilmoqda. Buning sababla i qa o ida kuza u kengashla i aoliya ining zai ligi,
moliya iy hisobo la ning sha o emasligi hamda ijo a a ij imoiy maqsadla ning chalkashligini
kel i ish mumkin.
Xalqa o aj iba shuni ko‘ sa adiki, da la ish i okidagi ko xonala sama ali boshqa u
mexanizmla ini jo iy qilgan mamlaka la da iq isodiyo ga ka a hissa qo‘shmoqda [6]. Masalan,
No egiya aj ibasida da la ish i okidagi ko xonala ko po a i boshqa u ning xalqa o
amoyilla i asosida aoliya yu i adi. No egiya hukuma i bunday ko xonala da aksiyala ni
boshqa ishda s a egik yondashu ni qo‘llab, aqa in es o si a ida qa nashadi a kundalik
boshqa u ga a alashmaydi. Bu o qali ko xonala yuqo i da ajadagi mus aqillikka e ishgan [7].
F ansiyada da la ish i okidagi yi ik kompaniyala , jumladan “EDF” a “Ai F ance”
kabi ko xonala mus aqil kuza u kengashla i o qali boshqa iladi. Da la ulushi ma jud bo‘lsa-
da, kompaniya aoliya i aksiyado la ning umumiy man aa la iga xizma qiladi. Shuningdek, ESG
amoyilla i, ya’ni ekologik, ij imoiy a boshqa u s anda la i keng qo‘llanilib, in es o la ga
qo‘shimcha ishonch uyg‘o iladi [8].
Ge maniya aj ibasi ham e’ ibo ga molik bo‘lib, da la ish i okidagi ko xonala da
kuza u kengashida xodimla akilla ining 50 oiz ulushda ish i oki majbu iy hisoblanadi. Bu
mehna esu sla i man aa la ini himoya qilish a ij imoiy ba qa o likni a’minlashga xizma
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
851
qiladi. Shu bilan bi ga, Ge maniya kompaniyala ida sha o moliya iy hisobo izimi a mus aqil
audi o lik amaliyo i yo‘lga qo‘yilgan [9].
Kanadada da la ish i okidagi ko xonala ni boshqa ishning muhim jiha la idan bi i –
soliq im iyozla i a moliya iy ag‘ba lan i ish cho ala ini qo‘llashdi . Bu o qali ko xonala
inno a sion loyihala ni amalga oshi ishga keng imkoniya ga ega bo‘ladi. Xususan, Kanada
hukuma i da la ish i okidagi ko xonala ga 20–35 oizlik soliq k edi la i aqdim e ib, ula ning
kapi al qo‘yilmala i hajmini oshi ishga e ishgan [10].
Xi oyda esa da la ish i okidagi ko xonala iq isodiyo ning asosiy ayanch us unla idan
bi i hisoblanadi. Bu mamlaka da hukuma bunday ko xonala ni s a egik sek o la ni qo‘llab-
qu a lash osi asi si a ida ko‘ adi. Ko xonala da subsidiya, im iyozli k edi la a
aqamlash i ish ja ayonla iga ka a e’ ibo qa a ilib, ula ning jahon bozo ida aqoba ba doshligini
a’minlashga xizma qilmoqda [11].
I landiyada IDA agen ligi xo ijiy in es i siyala ni jalb qilish bo‘yicha ma kaziy o gan
si a ida aoliya yu i adi. Da la ish i okidagi ko xonala aoliya i ham aynan ushbu agen lik
ko‘magi bilan xalqa o hamko likka keng ochilgan. Bu yondashu mamlaka iq isodiyo ida
yuqo i in es i sion aollikni a’minlagan [12].
Quyidagi jad alda xo ijiy da la la da da la ish i okidagi ko xonala da ko po a i
boshqa u ning asosiy mexanizmla i a ula ning na ijala i umumlash i ib ko‘ sa ilgan bo‘lib, bu
aj ibala O‘zbekis on sha oi ida sama ali qo‘llash mumkin bo‘lgan jiha la ni aniqlashga xizma
qiladi (jad al).
Jad al
Хo ijiy da la la da ko xonala dagi ko po a i boshqa u aj ibasi
Da la
Asosiy mexanizmla a aj iba
Na ijala a ahamiya i
No egiya
Da la in es o si a ida aqa
s a egik da ajada qa nashadi,
kundalik boshqa u ga
a alashmaydi.
Ko xonala yuqo i da ajadagi mus aqillikka
e ishadi, sha o lik a sama ado lik
a’minlanadi.
F ansiya
Mus aqil kuza u kengashla i, ESG
amoyilla ining keng jo iy e ilishi.
In es o la ishonchi kuchayadi, da la
ish i okidagi ko xonala xalqa o kapi al
bozo la ida aoliya yu i a oladi.
Ge maniya
Kuza u kengashida xodimla
akilla i 50 oizni ashkil e adi,
sha o moliya iy hisobo a
audi o lik.
Mehna esu sla i man aa la i himoyalanadi,
ij imoiy ba qa o lik kuchayadi.
Kanada
Soliq im iyozla i (20–35
oizgacha), moliya iy
ag‘ba lan i ish mexanizmla i.
Inno a sion loyihala ga in es i siyala
kengayadi, kapi al qo‘yilmala hajmi
oshadi.
Xi oy
Subsidiya, im iyozli k edi la a
aqamlash i ish ja ayonla iga ka a
e’ ibo qa a iladi.
Da la ish i okidagi ko xonala ning jahon
bozo ida aqoba ba doshligi o adi,
iq isodiyo ning ayanch us uni bo‘lib xizma
qiladi.
I landiya
IDA agen ligi o qali
in es i siyala ni jalb qilish, “bi
da cha” amoyili.
Xo ijiy in es i siyala hajmi sezila li o adi,
da la ish i okidagi ko xonala xalqa o
hamko likka keng ochiladi.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
852
So‘nggi yilla da O‘zbekis onda da la ish i okidagi ko xonala da ko po a i boshqa u
izimini zamona iy alabla asosida jo iy e ish a akomillash i ish sohasida keng ko‘lamli
isloho la amalga oshi ildi. Ushbu ja ayonla mamlaka da iq isodiy sama ado likni oshi ish,
in es i sion jozibado likni kuchay i ish hamda da la ulushi ish i okini op imallash i ishga
qa a ilgan bo‘lib, ula ilmiy jiha dan asoslangan a xalqa o s anda la ga uyg‘un yo‘nalishda
amalga oshi ilmoqda.
A alo, kuza u kengashla i mus aqilligi a sama ado ligini oshi ish yo‘nalishida muhim
na ijala qo‘lga ki i ildi. O‘zbekis onda kuza u kengashla i mus aqil a’zola i asso sia siyasi
ashkil e ildi, xo ijiy konsul an la a “xedxan e ” ashkilo la i bilan hamko likda 100 na a
malakali meneje la zahi asi shakllan i ildi. Ula dan 54 na a nomzod 28 a yi ik ko xonala ning
kuza u kengashla iga saylanib, boshqa u da mus aqillik a yuqo i malaka a’minlandi. Shu
bilan bi ga, Vazi la Mahkamasining 2022 yil 4 noyab dagi 647-son qa o i asosida kuza u
kengashla iga nomzodla ni anlab olish a ibi ins i u sional jiha dan mus ahkamlandi a
www.cns.da ak i .uz po ali o qali ochiq anlo izimi yo‘lga qo‘yildi. Mazku ja ayonda 2 665
na a alabgo ish i ok e gan bo‘lib, ula dan 344 na a nomzod kuza u kengashla iga saylandi.
Bundan ashqa i, 120 dan o iq ko xonala da 480 a qo‘mi a, jumladan audi , s a egiya a
in es i siyala , ayinlo a haq o‘lash hamda ko upsiyaga qa shi ku ashish a e ika qo‘mi ala i
aoliya yu i moqda.
Ko po a i boshqa u izimini baholash sohasida ham yangi yondashu la ishlab chiqildi.
Osiyo a aqqiyo banki a Ye opa iklanish a a aqqiyo banki bilan hamko likda “Ko po a i
boshqa u qoidala i a Axloq kodeksi” ishlab chiqilib, 2023 yil 23 iyunda Da la ak i la i
agen ligi buy ug‘i bilan asdiqlandi. Mazku hujja bosqichma-bosqich 62 a ko xonada jo iy
e ilmoqda a shu kungacha 58 a ko xonada amaliyo ga a biq e ildi. Shu bilan bi ga, kuza u
kengashi aoliya ini baholashning ilg‘o me odologiyasi (sco eca d) ishlab chiqilib, 20 a
ko xonada ap oba siyadan o‘ kazildi a na ijala asosida akomillash i ildi. Hozi gi aq da 46 a
yi ik ko xona ushbu me odologiya asosida baholanmoqda.
Ichki audi xizma i ham da la ish i okidagi ko xonala da jo iy e ilmoqda, ammo ushbu
xizma ning o‘liq shakllanmagan hola la i ham uch ab u ibdi. Xususan, jami 230 a ko xonada
ichki audi xizma i ashkil e ilishi belgilangan bo‘lsa-da, 41 a ko xonada bu azi a hali amalga
oshi ilmagan. Bu esa kelgusida ichki nazo a izimini yanada kuchay i ish za u ligini ko‘ sa adi.
Ge maniya Fede al Moliya azi ligi a Da la ak i la i agen ligi o‘ asidagi hamko lik
doi asida ko po a i boshqa u kodeksining yangi ah i i ishlab chiqildi. 2024 yil dekab oyida
150 na a azi lik a ido ala mas’ul akilla i hamda da la ish i okidagi ko xonala
mu axassisla i ish i okida mazku hujja muhokama qilindi. Yangi ah i da xalqa o ko po a i
boshqa u s anda la iga uyg‘unlik a milliy amaliyo ga moslash i ilgan qoidala ilga i su ildi.
Shu bilan bi ga, ko xonala aksiyala ini omma iy joylash i ish (IPO a SPO) sohasida
ham muhim na ijala qayd e ildi. 2025 yil yakunigacha 20 a ko xona aksiyala ini bi lamchi a
ikkilamchi omma iy akli o qali joylash i ish ejalash i ilgan. Hozi ga qada “O‘z elekom”,
“O‘zbekin es ”, “UzAu o Mo o s” a Respublika o a -xom ashyo bi jasi aksiyala i IPO a SPO
o qali joylash i ilib, 150 millia d so‘mga yaqin mablag‘ jalb e ildi a 23 mingdan o iq shaxsla
aksiyado si a ida ish i ok e di.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
853
Rasm. O‘zbekis onda da la ish i okidagi ko xonala i aksiyala ini IPO a SPO o qali
joylash i ish na ijala i [13]
Bu ja ayon moliya bozo la ining i ojlanishi, aholi in es i siya aolligini oshi ish a
ko po a i sek o da sha o likni kuchay i ishga xizma qilmoqda.
Shunday qilib, O‘zbekis onda amalga oshi ilayo gan ko po a i boshqa u isloho la i
kuza u kengashla i mus aqilligi a mas’uliya ini kuchay i ish, moliya iy hisobdo lik a
sha o likni a’minlash, ko po a i axloq me’yo la ini jo iy e ish hamda aksiyala ni omma iy
joylash i ish o qali da la ish i okidagi ko xonala sama ado ligini oshi ishga xizma qilmoqda.
Bu ja ayonla xalqa o s anda la ga mos izimni shakllan i ish bilan bi ga, iq isodiyo da da la
ish i okini op imallash i ish a in es i sion muhi ni yanada jozibado qilish imkoniya ini
ya a adi.
Mazku na ijala ko po a i boshqa u sohasida muayyan yu uqla qo‘lga ki i ilganini
ko‘ sa ish bilan bi ga, kelgusida sama ado likni yanada oshi ish uchun ins i u sional a ashkiliy
isloho la ni chuqu lash i ish za u ligini ham a’kidlaydi.
Da la ish i okidagi ko xonala aoliya ini yanada sama ali ashkil e ish uchun boshqa u
izimida chuqu ins i u sional o‘zga ishla za u . A alo, kuza u kengashla ining mus aqilligini
kuchay i ish maqsadida mus aqil a’zola ulushini 30–35 oizgacha oshi ish dolza b azi a
hisoblanadi. Shu bilan bi ga, “comply o explain” amoyilini jo iy e ish ko xonala aoliya ida
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
854
sha o lik a ja obga likni a’minlab, aksiyado la ning, xususan xo ijiy in es o la ning
huquqla ini ishonchli himoya qilishga xizma qiladi.
Ikkinchi us u o yo‘nalish si a ida da la opshi iqla i a ijo a aoliya ini
moliyalash i ish mexanizmla ini aj a ish alab e iladi. Bunda xalqa o aj ibada keng
qo‘llaniladigan Public Se ice Obliga ion (PSO) mexanizmini a biq e ish alohida ahamiya kasb
e adi. Mazku mexanizm o qali ko xonala ga yukla ilgan ij imoiy majbu iya la a ula ning
bozo amoyilla i asosidagi ijo a aoliya i aniq aj a ilib, iq isodiy sama ado likni oshi ish uchun
za u mu ozana ya a iladi.
Bundan ashqa i, xalqa o moliya iy ins i u la a siyala iga mu o iq, ko xonala da
xalqa o moliya iy hisobo s anda la i (IFRS) a ba qa o i ojlanish mezonla i (ESG)ni keng
a biq e ish muhim ahamiya ga ega. Bu in es o la ishonchini mus ahkamlaydi, ko xonala ni
global kapi al bozo la iga in eg a siyalashu ini a’minlaydi. Shu bilan bi ga, inno a siyala a
aqamlash i ish ja ayonla iga aj a iladigan in es i siyala ulushini hozi gi 6 oizdan 15–20
oizgacha oshi ish is iqboli ma jud bo‘lib, bu ko xonala sama ado ligini oshi ish, yangi
exnologiyala ni jo iy e ish a xalqa o aqoba ba doshlikni kuchay i ishga imkon ya a adi.
Tahlilla shuni ko‘ sa adiki, aga yuqo idagi cho ala bosqichma-bosqich amalga
oshi ilsa, 2030-yilga kelib O‘zbekis onda da la ish i okidagi ko xonala la ning YaIMdagi
ulushi 15 oizgacha qisqa ishi, ula ning sama ado ligi esa 1,5–2 ba oba ga oshishi mumkin [1].
Bu esa iq isodiyo ning mode niza siyasi, xalqa o bozo ga in eg a siyalashu a ba qa o ij imoiy
i ojlanishni a’minlashga xizma qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 11.09.2023 yildagi “O‘zbekis on — 2030”
s a egiyasi o‘g‘ isida” PF-158-son Fa moni. h ps://lex.uz/docs/-6600413
2. OECD Guidelines on Co po a e Go e nance o S a e-Owned En e p ises. – Pa is: OECD
Publishing, 2021.
3. Wo ld Bank. Co po a e Go e nance o S a e-Owned En e p ises. – Washing on DC, 2022.
4. Minis è e de l’Économie e des Finances. Rappo annuel su les en ep ises publiques. –
Pa is, 2022.
5. Fede al Minis y o Economic A ai s and Ene gy (BMWi). Public Co po a e Go e nance
Kodex. – Be lin, 2021.
6. OECD Guidelines on Co po a e Go e nance o S a e-Owned En e p ises. – Pa is: OECD
Publishing, 2021.
7. No way Minis y o T ade, Indus y and Fishe ies. S a e Owne ship Repo . – Oslo, 2021.
8. Minis è e de l’Économie e des Finances. Rappo annuel su les en ep ises publiques. –
Pa is, 2022.
9. Fede al Minis y o Economic A ai s and Ene gy (BMWi). Public Co po a e Go e nance
Kodex. – Be lin, 2021.
10. Go e nmen o Canada. Co po a e Go e nance Guidelines o S a e-Owned En e p ises. –
O awa, 2020.
11. OECD. S a e-Owned En e p ises in China: Re o m and Pe o mance. – Pa is: OECD
Publishing, 2021.
12. IDA I eland. Annual Repo and Financial S a emen s. – Dublin, 2022.
