4
YALPI MAJLIS
MAQSUD ŞEYXZADƏ VƏ ONUN
“QƏZƏL MÜLKÜNÜN SULTANI” KİTABININ TƏHLİLİ
Almaz Ül i Binna o a,
Filologiya elmlə i dok o u, p o esso
AMEA Nizami Gəncə i adına Ədəbiyya İns i u unun
“Azə baycan-Tü kmənis an-Özbəkis an ədəbi
əlaqələ ” şöbəsinin müdi i, Azə baycan, Bakı,
+994 50 382 74 59; almazul i1960@mail. u
o cid iD – 0000-0001-7991-3969
Xülasə: Maqsud Şeyxzadə XX əs in gö kəmli ədəbi ə elmi simala ından bi i
kimi Azə baycan ə Özbəkis an a asında mədəni kö pü olunu oynamışdı . Onun
çoxşaxəli ya adıcılığı içində Əlişi Nə ai i sinin öy ənilməsinə həs olunmuş “Qəzəl
mülkünün sul anı” ki abı xüsusi ye u u . İlk də ə 1972-ci ildə nəş edilən bu əsə ,
əsasən, Nizami ə Nə ai yubileylə i ilə bağlı apa ılmış 1940–1950-ci illə
ədqiqa la ına əsaslanı . Müəlli bu ada Nə ainin poe ikasını, li ikasını, qadın
ob azla ını, maa i çi ə ə ənpə ə ideyala ını, olklo la əlaqələ ini geniş əhlil
e miş, onun ya adıcılığını dö ün mənə i-siyasi mühi i ilə bi likdə öy ənmişdi .
Müs əqillik dö ündə ki ab so e ideoloji əla ələ indən əmizlənə ək yenidən
nəş olunmuş, bu da Şeyxzadənin elmi səliqə ə obyek i liyini bi daha gös ə mişdi .
“Qəzəl mülkünün sul anı” həm nə aişünaslıq üçün, həm də Azə baycanla
Özbəkis anın o aq klassik i sinin əbliği baxımından ə əzsiz mənbə kimi
dəyə ləndi ili .
Aça sözlə : Maqsud Şeyxzadə, “Qəzəl mülkünün sul anı”, Əlişi Nə ai
ya adıcılığı, nə aişünaslıq, klassik şə q poeziyası, Azə baycan-özbək ədəbi əlaqələ i,
klassik i sin müasi əqdima ı, ədəbi şəxsiyyə ə dö , ü k xalqla ı ədəbiyya ı.
Xulosa:
Maqsud Shayxzoda XX as ning yi ik adabiy a ilmiy siymola idan bi i si a ida
Oza bayjon a O´zbekis on o´ asida madaniy ko´p ik bo´lib xizma qilgan. Uning
ko´p qi ali ijodi o asida Alishe Na oiy me osiga bag´ishlangan “G´azal mulkining
sul oni” ki obi alohida o´ in u adi. Ilk bo 1972-yilda chop e ilgan ushbu asa ,
asosan, Nizomiy a Na oiy yubileyla iga oid 1940–1950-yilla da olib bo ilgan
adqiqo la ga ayangan. Mualli unda Na oiy poe ikasini, li ikasini, ayol ob azla ini,
ma’ i a pa a a a anpa a g´oyala ini, olklo bilan aloqala ini keng ahlil e ib,
uning ijodini da ning ma’na iy-siyosiy muhi i bilan bi ga o´ ganadi.
Mus aqillik da ida ki ob so e ma ku a iy qo
shimchala dan xoli holda qay a
nash e ilib, Shayxzodaning ilmiy salohiya i a xolisligini yana bi bo namoyon
qildi. “G´azal mulkining sul oni” na aqa na oiyshunoslik uchun, balki Oza bayjon
a O´zbekis onning umumiy klassik me osini a g´ib e ish jiha idan ham beqiyos
manba hisoblanadi.
5
Kali so„zla : Maqsud Shayxzoda, “G„azal mulkining sul oni”, Alishe Na oiy
me osi, na oiyshunoslik, klassik Sha q she‟ iya i, o„zbek-Oza bayjon adabiy
aloqala i, klassik me osning zamona iy alqini, adabiy shaxs a a ixiy da , u k
xalqla i adabiyo i.
Abs ac :
Maqsud Sheikhzade was one o he p ominen li e a y and schola ly igu es o
he 20 h cen u y, se ing as a cul u al b idge be ween Aze baijan and Uzbekis an.
Among his mul i ace ed wo ks, he book “The Sul an o he Realm o Ghazal”,
dedica ed o Alishe Na oi’s legacy, holds a special place. Fi s published in 1972, i
was based mainly on esea ch conduc ed in he 1940s–1950s o he jubilees o
Nizami and Na oi. In his wo k, Sheikhzade analyzed Na oi’s poe ics, ly icism,
emale cha ac e s, enligh enmen and pa io ic ideas, as well as his connec ion wi h
olklo e, s udying his c ea i i y wi hin he b oade spi i ual and poli ical con ex o
his ime.
In he independence e a, he book was epublished ee om So ie ideological
addi ions, u he highligh ing Sheikhzade’s schola ly igo and objec i i y. “The
Sul an o he Realm o Ghazal” is ega ded no only as a key con ibu ion o Na oi
s udies bu also as an in aluable sou ce o p omo ing he sha ed classical he i age o
Aze baijan and Uzbekis an.
Keywo ds: Maqsud Sheykhzade, “Sul an o he Ghazal Realm”, Alishe
Na oi‟s li e a y legacy, Na oi s udies, Classical Eas e n poe y, Aze baijani-uzbek
li e a y ela ions, classical he i age and mode n in e p e a ion, li e a y pe sonali y
and his o ical con ex , u kic li e a y adi ion
GİRİŞ:
Həz ə Nə ainin öpdüm əlini,
Bəyəndim, bəslədim onun dilini.
Maqsud Şeyxzadə XX əs Azə baycan ə Özbək ədəbi-elm məkanında mühüm
iz qoymuş çoxcəhə li şəxsiyyə di : o, həm iloso -şai , d ama u q, ə cüməçi, dilçi,
olklo şünas ə pedaqoq, ənqidçi, də in zəkalı ədəbiyya şünas ə ilk ola aq
nə aişünas kimi anını . Onun şəxsiyyə i ə əaliyyə i iki qa daş xalq – Azə baycan
ə Özbəkis an a asında mədəni ə mənə i kö pü olunu oynamışdı . So e
ep essiyala ının nə icəsi ola aq 20 yaşla ında sü gün edildiyi Özbəkis anda elmi ə
bədii ya adıcılığı ilə böyük nü uz qazanmış, bu ada geniş miqyaslı ədqiqa la
apa mışdı
1
. Özbək xalqı, özbək o pağı Azə baycandan – impe iya şə i ilə sü gün
oluna aq ona pənah gə i ən 20 yaşlı gənci öz balası ək bağ ına basmış,
şöh ə ləndi mişdi . Maqsud Şeyxzadə elə bi həya – elə bi ömü yaşamışdı ki, bu
ale iki qa daş – iki qandaş xalqın yüzilliklə dolu ədəbi əlaqələ a ixinin canlı a isi,
mənə i kö püsü olmuşdu .
1
Naim Ka imo . Maqsud Shayxzoda. – Toshken : “Sha q”, 2010. 32-34 be la .
6
ƏSAS HİSSƏ:
Bu ədqiqa ımızın mö zusu Maqsud Şeyxzadənin “Qəzəl mülkünün sul anı”
ki abıdı . Ki ab 53 il ə əl məşhu özbək alimi, klassik i s ədqiqa çısı, nizamişünas
Na an Mallaye ə ə indən müx əli mə bua o qanla ından, alimin ya adıcılıq
a xi indən oplana aq 1972-ci ildə nəş edilmişdi . Maqsud Şeyxzadənin əsə lə inin
al ı cildliyinin dö düncü cildi bü ö lükdə (378 səhi ə) Əlişi Nə ai haqqında ciddi
ax a ışla sayəsində yazılmış silsilə, bi -bi inin da amı olan ədqiqa la dı . 30-40-cı
illə in elmi məhsuludu . Əslində mə ndən məlum olu ki, bu a aşdı mala 1941-ci ildə
Nizami Gəncə inin (800 illik) ə Əlişi Nə ainin (500 illik) yubiley günlə inə öh ə
ola aq hazı lanı mış. Lakin amansız 1941-1945-ci il müha ibəsi bu a ixi işlə in
əqdima ını əxi ə salmışdı . Hə a həmin illə də Maqsud Şeyxzadə iki ki ab – isalə
də nəş e di mişdi : “Qeniy shoi ” (1940) ə “Гений поэт” (1941) adlı özbək ə us
dillə ində.
Müs əqillik illə ində
klassik i sə, o sı adan Nizami
Gəncə i, Əlişi Nə ai
ya adıcılıqla ına yeni baxış
p izmasından ədqiqa işlə inə
s a e ildi. A eizm ideolojisinə
mə uz qalmış bu əsə lə ə
doğ udan da yeni yanaşma
acib idi. Üs əlik əli bala
dəyişmişdi – ki ildən la ın
q a ikasına keçid baş e mişdi.
Yeni oxucu audi o iyası o malaşmışdı. Bi zamanla əski əli ba (ə əb q a ikası) ləğ
oluna aq la ına keçid zamanı bü ün nəsillə klassik i si oxumaqdan, mü aliədən
məh um olduğu kimi (elə indi də!) nəsillə in ən ağı im ahanı!
Maqsud Şeyxzadənin Əlişi Nə ai ya adıcılığını əha ə edən “Qəzəl mülkünün
sul anı” ki abı özbəkcə yazılmışdı . İlk ola aq, ki abı ə cümə e məyi planlaşdı dıq.
Daha son a, sosializm ealizm ideolojisinə aid hissələ edak ə olunmalı ə nəhayə
bu işlə elə gö ülməli idi ki, Maqsud Şeyxzadə elmi üslubuna oxunulmasın, iki ə
düşüncələ i əh i olunmasın. Ciddi ə məsuliyyə li bi sınaq qa şısında idik.
Amma qəlbimizdəki dahi Əlişi Nə ainin seh dolu ya adıcılığına, həya ına olan
hey anlığımız, müd ik mək əbindən aldığımız ə biyə, uhumuzu aydınladan ib ə
də slə i qələmimizə senzu a oldu. Ə əla onu deyim ki, ə cümə işi çə in olmadı.
Çünki Əlişi Nə ai haqqında ədqiqa la Azə baycandan yenicə ge miş bi gəncin
qələm məhsulu idi. Həm o ax la Azə baycanda çox məşhu olan ə daim ədqiqa
mö zusu ola aq a aşdı ılan, haqqında yazılan Əlişi Nə ai mö zusuna Azə baycan
se gisi qa ılmışdı, həm də özbək dili yenicə öy ənən Maqsud Şeyxzadənin
iki lə ində Azə baycan çala la ı çox idi ə nəhayə , Nə ainin dili Füzuli dilinə çox
yaxın olduğundan çox ax elə düşünü düm ki, sadəcə ki ildən la ına mə n
köçü ü əm, yəni bu qədə yaxın, aha ə aydın bi yazı dili idi.
Sosializm ideolojisinə uyğun ye lə i edak ə e mək məsələsinə gəldikdə isə heç,
həm də heç çə inlik olmadı. Məsələyə belə yanaşmağa məcbu olduq, yəni müəlli
7
işinə belə qu muşdu: sanki o, ədqiqa işini yazıb am bi i əndən son a Lenin, Ma ks
ə Engelsdən, Maksim Qo ki ə Belinskidən bi neçə cümlə seçə ək abzasla a si a
ola aq əla ə edib. İndi edak ə zamanı o cümlələ i gö ü əndə (ləğ edəndə!) özündən
ə əlki ə son akı cümlələ lə heç bi bağı – əlaqəsi olmadığı üçün mə ndəki belə
ye lə in ix isa ı nəinki hiss olunmadı, heç uhu belə “incimədi”! Elə isə bu ki abın
yenidən nəş inə eh iyac ha adan ya andı? İlk ola aq, Əlişi Nə ainin ədəbi i sinə
müs əqillik illə ində xüsusi ə geniş səhi ələ ay ıldığından bu boşluğu doldu mağa
eh iyac duyduğumuzdan, ikincisi, Maqsud Şeyxzadə ya adıcılığına eh i am həmişə
ədəbiyya şünaslığımızın qa şısında olub. Ədəbiyya a aleyi kimi baxan Şeyxzadə
elmdən, ya adıcılıqdan bi an belə ge i çəkilmədi. O, özünəməxsus nə is şei lə
ya a maqla yanaşı, əsə lə də ə cümə edib. Şekspi , Nizami, Babu , A.N.Radişşe ,
M.Y.Le mon o , A.Çexo , M.Qo ki, V.Mayako ski, M.F.Axundo , A.Ba büs kimi
dünya, us, özbək, Azə baycan ədəbiyya ının klassik simala ı haqqında mə bua da
anali ik məqalələ də c e di mişdi : “Nə aidə qadın ob azı”, “Nə ai – dö ünün ən
mədəni şəxsiyyə i”, “Nə ai – ə ənpə ə ”, “Nə ai ə gənclik”, “Babu ə Nə ai”,
“Elm ə maa i çiliyin şö qlü xanəndəsi”, “Böyük şai ”, “Nə ai ya adıcılığında
olklo mo i lə i” kimi məqalələ . Bu ədqiqa la ın bi neçəsinin qısa məzmununa
nəzə salmaq ma aqlı ola dı:
“Qəzəl mülkünün sul anı” – Nə ai öz böyük epik əsə lə ini yazmağa (1480-ci
illə ) başlamazdan ə əl, He a da mahi qəzəlnə is kimi məşhu idi ə hə a onun
bəzi qəzəl-müs əzadla ı Rumda, İ anda, Tü küs anda oxunub, xalq a asında geniş
yayılmışdı. Ədəbiyya da ən çox qəzəl ya adan li iklə dən bi i olan Əlişi Nə ai dö d
di anı əşkil edən li ik əsə lə ində (90 aizi qəzəldi ) heç bi əziyyə ə uyğunlaşmaq,
yal aqlanmaq, dünyə i şəxslə ə əzim e mək kimi halla a as gəlməzsiniz. Nə ai
qəzəli icdan bo cu kimi qəbul e diyinə ə cəmiyyə ə yönəldiyinə gö ə, o adakı ən
həssas ə ən şəxsi duyğula ın al ında həqiqi ə mən iqi bi hadisə dayanı .
“Əlişi Nə ainin ya adıcılığında olklo mo i lə i” – ədqiqa ında qeyd edi ki,
Nə ai ya adıcılığında yalnız yüksək bədii-es e ik dəyə ə malik klassik poeziya
nümunələ i ilə məhdudlaşmı , o, həm də xalqın uhunu, a zula ını ə düşüncələ ini
özündə əks e di ən bi sənə abidəsidi . Onun poeziyasında xalq nağılla ının süje lə i,
a ala sözlə i, məsəllə , mahnıla , lapa la dan is i adə edilməsi bu ik i bi daha sübu
edi . Eyni zamanda, Nə ainin bədii üslubunun o malaşmasında olklo un olunu
u ğulayı . Bu ada “Fə had ə Şi in”, “Səbai-Səyya ”, “Məhbubul-qülub” ə digə
əsə lə ində xalq a ala sözlə indən, məsəllə dən ə i mik i adələ dən necə is i adə
e diyi əhlil olunu .
“Nə ai ə gənclik” – Nə ainin yalnız gənclik anlayışını deyil, həm də
ümumilikdə, onun ya adıcılığının insanlıq üçün nə qədə dəyə li olduğunu gös ə i .
Nə ai öz dö ünün çə inliklə inə baxmaya aq, gənclik asi əsilə gələcəyə inamı,
müba izə əzmini ə ümidlə i ilə oxucusuna sönməz bi ene ji ə ilham bəxş edi .
Nə ainin gənclə ə qa şı də in əğbə ini, onla ın cəmiyyə in əsas dayağı olduğunu
u ğulaya aq i adə edi . “Xəmsə”dəki qəh əmanla ın həya la ı, onla ın məhəbbə
uğ undakı müba izəsi, elmi ə iziki əaliyyə lə i Nə ainin gəncliyi necə də in bi
anlayışla əhlil e diyini gös ə i . O, həm oman ik hisslə i, həm də həya ın eal
çə inliklə ini bədii şəkildə əs i edi , bu da gənclə in həya ını bü ün eallığı ilə əks
e di i .
8
“Nə ainin Səmə qənddə keçi diyi günlə ” – gənclik illə i onun çə inliklə ə
in ellek ual zənginlik dolu bi dö ü kimi əs i edili . Əbu Səid Mi zənin əm i ilə
sü gün edilə ək Səmə qəndə gələn Nə ai, bu ada Əhməd Hacibek ə Də iş
Məhəmməd Tə xan kimi şəxslə in dəs əyi ilə in el-lek ual ə ədəbi əaliyyə ini
da am e di i . Şai ə alimlə lə sıx əlaqələ qu a aq onla ın düşüncələ inə ə
ya adıcılığına əsi edi . Səmə qənddə keçi diyi bu illə onun ya adıcılığına də in əsi
gös ə mişdi . Hüseyn Mi zə Bayqa anın hakimiyyə ə gəlməsi ilə Nə ai He a a
qayıdı ə daha geniş siyasi ə ya adıcılıq imkanla ına malik olu .
“Babu ə Nə ai” – məqalə Babu un böyük Na oiy mək əbinin da amçısı
olduğunu, onun əsi i ilə şai kimi ye kinləşdiyini ə Nə ai i sini ədəbi
ya adıcılığında yaşa dığını u ğulayı . Babu un bu əsi al ında ə ənə olan bağlılığı
ə dos luq, səmimiyyə mö zula ını da am e di məsi, onun Nə ainin ideyala ını sadə
ə li ik bi üslubda yaşa ması ilə izah olunu .
“Nə ai ya adıcılığında qadın ob azı” –gələcəyin mükəmməl, hə cəhə dən
uyğun, uhən-əqli- iziki cəhə dən inkişa e miş qadınla ını ə ənnüm edi . XV əs də
Nə ai yaşadığı mühi də, Leyli ə Şi inlə in müəyyən xüsusiyyə lə ini, müəyyən
hadisələ ini özündə canlandı an gözəl qadınla yaşamışdı . Nə ai öz qadın ob azı ilə
cəmiyyə qa şısında əhəmiyyə li bi sosial p oblem qoyu . Şai in əsə lə indəki qadın
ob azla ının çoxunda aşağıdakı xüsusiyyə lə i gö dük: Misilsiz gözəllik ( iziki cəhə );
Də in ağıl – zəkalıq (ağıllı cəhə ); Elm ə maa i (mədəni cəhə ); Dö lə ə ölkə
işlə ində ak i iş i ak (sosial cəhə ); Müha ibə ə müba izədə cəsa ə (cəsa ə cəhə i).
Beləliklə, Nə ai öz ob azla ını bu cü xa ak e izə e məklə açıq bi nə icəyə gəlməyə
çalışı : o, qadınla ın kişilə qədə qabiliyyə li olduğunu sübu edi , bunla ın da ailə,
dö lə ə mədəniyyə də geniş hüquqla la iş i ak e məsi üçün müba izə apa ı . XV
əs də İslam ideologiyası bü ün düşüncə həya ını monopoliyaya aldığı bi dö də bu
ələb uca cəsa ə ə nəciblikdən i əli gəli di.
“Təzki əçilik a ixindən (Əlişi Nə ainin azə baycanlı əzki əçi şagi di
haqqında)” – bu isalə üzə ində ədqiqa apa an Maqsud Şeyxzadə bü ö lükdə
əzki əçilik a ixini izləmiş, nə icədə bi elmi sənə in a ixinə işıq salmışdı .
Bü ö lükdə, elmə məlum olan əzki əçilik a ixindən bəhs edəndən son a bizə Əlişi
Nə ainin əzki əçilik mək əbini da am e di ən xələ lə dən azə baycanlı bi ədibdən
ə onun əsə indən bəhs edi . Həmin şəxs – müəlli öz əsə lə inin külliyya ına yazdığı
müqəddimədə özünü Sadiqi Ki abda adlandı dığı Sadiqbəy Sadiqidi . Təzki əçi
müəlli in özünün də əsə ində e i a e diyi kimi, onun adı Sadiqbəy, əxəllüsü Sadiqi
ə əzi əsinə gö ə ləqəbi “Ki abda ” olmuşdu .
“Dahi şai ”–Nə ainin siyasi gö üşlə i; Nə aidə humanizm; III Əlişi Nə ainin
ya adıcılığında qadın ob azı; “Xəmsə”də məhəbbə p oblemi; Nə ai öz dö ünü ən
mədəni kişisi; Nə ai ə elm; Nə aidə ə ənpə ə lik ə beynəlmiləlçilik; Nə ai ə
gənclik; Nə ai ə zəmanəmiz – adlı Nə ai haqqında doqquz ədqiqa işindən
iba ə di .
“Us adın sənə ocağından” – “Klassik poeziyamızın poe ikası haqqında”;
“Poe ika – bəşə i a zula ın xidmə ində – Tənasüb” ə “Təzad” kimi mükəmməl elmi-
nəzə i ədqiqa la ını əqdim edi .
“Hey ə ul-əb a ” haqqında – Əlişi Nə ai qı x iki yaşında özünün ilk das anını
qələmə aldı. O ax a qədə Əlişi Nə ai Daşkənd ə Səmə qənddən u muş He a ə
9
Məşhədə, Əndicandan Xi əyə qədə böyük bi şai kimi anını dı. Ancaq buna
baxmaya aq, “Xəmsə”yə başlamaq böyük cəsa ə , öz gücünə inam, geniş məluma ,
zəngin həya əc übəsi ə dayanmadan çalışma ələb edən a ixi ə böyük bi iş idi.
Nizamidən son a yüzə yaxın şai “Xəmsə” yazmağa çalışıbsa da, bunla dan yalnız bi
neçəsi məqsədinə ça ıb.
Əbədiləşmiş dos la ” – Nə ainin şah əsə i olan “Xəmsə”dəki ob azla sis emi
yüzə yaxın pe sonajı özündə eh i a edi . Bunla dan bi qismi əsas ob azla dı
(qəh əmanla ), digə qismi isə ikinci də əcəli, lakin ak i ob azla dı . Üçüncü qisim
isə üçüncü də əcəli ob azla dı (başqa sözlə, pe sonajla ) ə bi -iki cizgi ilə əs i
edilmiş passi ob azla dı . Roman ik şai lə də adə ən olduğu kimi, bu ob azla hə
əsə in ə əlində iki qü bə bölünmüşdü : yaxşı (müsbə ) ə pis (mən i) xa ak e lə .
“Qə ayibus-siğa ” di ani üz ə yazılmış“Nə ainin li ik qəh əmanı haqqında” ə
“Əlişi Nə ai li ikasının bəzi poe ik üsulla ı haqqında” – ədqiqa la ında di anın
mükəmməl elmi əhlilini go u ük, oxuyu uq.
“Nə ainin qəzəllə indəki bi əzilə haqqında” –Nə ai qəzəlinin əsas ə bi inci
xüsusiyyə i onun mən iqi qu uluşu, bi məqamın digə məqamdan doğulmasıdı . Bu
çox acib xüsusiyyə di . Çünki bi çox qəzəl şai lə ində şei gözəl ə ay ı-ay ı
mis ala dan iba ə di ə mexaniki qu uluşuna gö ə o adakı mis ala bi -bi inin
a dınca ə əzlənə sə, oxucu bu dəyişikliyin ə qini hiss e məyə bilə . Bu mənada
gö ü sək, bi neçə qəzəl müəlli inin şei lə ində süje yoxdu . Nə aidə isə ik in
amlığı, əs i zamanı yalnız subyek i hisslə in cil əsi deyil, obyek i həya
a dıcıllığını gözləmək Nə aidə ən kiçik li ik şei lə i də mən iqi ellə lə bi ləşdi məyi
ələb edi .
NƏTİCƏ:
Demək ola ki, siyasi əhlükənin, mənə i ölümün yaxınlaşdığı bi dö də
Nə aini əbliğ e mək, dünya ədəbiyya ı xadimlə inin ya adıcılığını öy ənmək üçün
insanın qəlbi aha olmalı idi.Şükü lə olsun ki, Şeyxzadənin Qa qaz dağla ı qədə
uca qü u u, Xəzə dənizi kimi geniş xasiyyə i a idi, ona gö ə də insani
key iyyə lə inə sadiq qaldı. Xüsusilə, 1941-ci ildə Nə ainin anadan olmasının 500
illiyinin qeyd olunması onun ya adıcılığa ə elmə olan hə əsini daha da a ı ıb.
Lakin... 1941-ci ilin 22 iyununda başlayan müha ibə Nə ainin anadan olmasını bi
qədə gecikdi di. Lakin Şeyxzadənin qəlbindəki Nə ai isə həmişə onun yanında idi.
Maqsud Şeyxzadənin həya ı ə ya adıcılığı mö zusunda Azə baycanın xalq şai i –
is iqlal şai i Xəlil Rza Ulu ü k dok o luq disse asiyası yazmış, haqqında bi neçə
ki ab nəş e di miş, əsə lə ini başdan-başa Azə baycan dilinə çe i mişdi . Akademik
Naim Kə imo “Maqsud Şeyxzadə” (maa i i oman) adlı monoq a iya yazmış ə
digə onla la elmi- ədqiqa əsə lə i yazılmışdı . Anadan olmasının 100, 115 illiyi
münasibə ilə Daşkənddə ə Bakıda beynəlxalq elmi kon ansla keçi ilmiş, kon ans
ma e ialla ı nəş edilmişdi
2
.
2
Ulu ü k Xəlil Rza. Maqsud Şeyxzadənin bədii ya adıcılığı. – B., Elm, 1980, 143 s.; Ulu ü k Xəlil Rza.
Maqsud Şeyxzadə. – B., “Bilik” cəmiyyə i, 1978. 68 s.; Ulu ü k Xəlil Rza. Mən Şə qəm. – B., Elm,
1994, 768 s. ; Ulu ü k Xəlil Rza. Tu an çələngi. – B., Elm, 1992, 792s.; Ulu ü k Xəlil Rza. Tu an
çələngi. – B, Qa -Poliq a , 2005; Xəz i Nəbi. Mi zə Uluğbəy (M. Şeyxzadənin d amı Azə baycan
dilində). – “Azə baycan”, 1970, №5, s. 138-180; İb ahimo Mi zə. Sözün hikmə i: M. Şeyxzadənin
10
ƏDƏBİYYAT
1. Шайхзода, Максуд. Газал мулкининг султони // Асарлар. олти томлик:
IV том (Алишер Навоий хакидаги тадкикот ва маколалар мажмуаси). –
Тошкент, Гафур Гулом ном. Адабиёт ва санъат нашриёти 1972 // Редколлегия:
Камил. Яшин, Миртемир, Туроб Тула, Озод Шарафиддинов, Натан Маллаев.
2. Şeyxzadə, Maqsud. Təzki əçilik a ixindən (Əlişi Nə ainin azə baycanlı
əzki əçi şagi di haqqında) isalə (özbəkcədən azə baycancaya ə cümə edən ə ön
söz müəlli i, nə aişünas Almaz Ül i Binnə o a). – Bakı, Füyuza , 2025, 64 səh.
(nəş ə hazı layan: Na an Mallaye (1972) ə Almaz Ül i Binnə o a (2025).
3. Şeyxzadə, Maqsud. Qəzəl mülkünün sul anı (Əlişi Nə ainin ya adıcılığı) //
özbəkcədən azə baycancaya ə cümə edən ə ön söz müəlli i, nə aişünas Almaz
Ül i Binnə o a. – Bakı, “Elm ə əhsil”, 2025, 426 səh. (nəş ə hazı layan: Na an
Mallaye (1972) ə Almaz Ül i Binnə o a (2025).
ya adıcılığı haqqında. – “Ədəbiyya ə incəsənə ”, 23 dekab 1976; Mollaye Na an. Sənə ka
unudulmu . (M. Şeyxzadə ya adıcılığı haqqında). – Azə baycan, 1969, №4, s.50-51. Rza Xəlil. Maqsud
Şeyxzadə (monoq a iya). – B. , “Bilik”, 1978, 67 s.; Şeyxzadə Maqsud. Seçilmiş əsə lə i. 2 cilddə. I
cild. Şei lə . – B. , Azə nəş , 1972. 266 s.; Şeyxzadə Maqsud. Seçilmiş əsə lə i. 2 cilddə. II cild.
Poema ə pyeslə . – B., Azə nəş ,1973. 284.; Şeyxzadə Maqsud. Əks – səda (ön söz Abbas Zamano ).
– B., Yazıçı, 1979, 141 s. ; Teymu Maa i . Ədibin nadi o oşəkillə i (M. Şeyxzadə haqqında). –
“Bakı”, 13 iyun 1979; Ül i Almaz. Tü k dünyasından səhi ələ : gö kəmli özbək şai lə i. Qa u Qulam,
Maqsud Şeyxzadə. – “Elm”, 30 ok yab 2006; Ül i Almaz. İki xalqın ö ladı. (M. Şeyxzadə –100) –
“Xalq qəze i”, 14 ok yab 2008; Ül i Almaz. M.Şeyxzadə – iki xalqın oğlu. – “Azə baycan ə
azə baycanlıla ” (AMEA Rəyasə heyə i), 2007, №1-4, s.158-172 (ingilis dilində); Ül i Almaz.
Maqsud Şeyxzadənin d ama u giya ya adıcılığı. “Elmi ax a ışla ” (AMEA Folklo İns i u u), XXXI,
2007, s. 156–160; Ül i Almaz. Tü k dünyasından səhi ələ - gö kəmli özbək şai lə i.- Maqsud
Şeyxzadə, Zül iyyə. – “Elm”, 19 dekab 2006; Azə baycan - özbək (çağa ay) ədəbi əlaqələ i (dö lə ,
simala , jan la , əmayüllə ). – Bakı, Qa al, 2008. 334 səh. (Maqsud Şeyxzadə aleyi ə ya adıcılığı
224-276); Naim Ka imo . Maksud Shayxzoda / maa i iy-bioq a ik oman. – Toshken , “Sha q”
2009, 400 бет.; Almaz Ül i Binnə o a. Özbək ədəbiyya ı (ədəbi po e cizgilə i, a aşdı mala ,
müsahibələ , yol qeydlə i). – Bakı, “Elm ə əhsil”,2016, 314 səh.; İki xalqın oğlu. Maqsud Şeyxzadə.
Anadan olmasının 110 illiyi münasibə ilə. Mə uzələ , məqalələ ə o ola oplusu. – Bakı: Elm ə
əhsil , 2019. – 400 s. + illüs asiyala ; P o .D .Almaz Ul i, Dos.Umid Bekmuhammad. “Maqsud
Shayxzadə a uning “Jaloliddin Mangube di” d amasi. publi sis ik oche kla , d ama / so'zboshi
mualli la i:A.Ul iy, U.Bekmuhammad. – U ganch, “Ogahiy”, 2023, 176 b. (b.9-20). ə sai onla la
ki abla , məqalələ
