59
32. Яъқубӣ Аҳмад ибни Возеҳ. Ал-Булдон. Ҳошия Амин Занновӣ. Берут-
Лубнон, 1422 ҳ,қ. 2002 м.
TURK TILIDA QORA VA OQ RANG BILDIRUVCHI LEKSEMALARNING
METAFORIK QO„LLANILISHI
Selma Ozan Yujel,
O ien al Uni e si e i, Tilla -2 ka ed asi u k ili o„qi u chisi
Anno a siya
Ushbu maqolada u k ilida oq a qo a ang bildi u chi leksemala ning jumlada
me a o ik azi ani o„ ashi ahlili olib bo ilgan. Tu k ilida mazku ang
leksemala ining adabiy a kundalik nu qda u licha ma‟no qa lamla ini hosil qilishi,
ij imoiy hamda madaniy disku sda ijobiy a salbiy seman ik yuklamala ni kasb e ishi,
shuningdek, ula ning me a o ik qo„llanishi milliy dunyoqa ash bilan chamba chas
bog„liq ekani aniqlangan.
Kali so‘zla . Qo a, oq, me a o a, leksema, ijobiy, salbiy.
Abs ac
This a icle analyzes he me apho ical unc ion o he Tu kish lexemes deno ing
whi e and black colo s in sen ences. I is ound ha in Tu kish, hese colo lexemes
c ea e di e en laye s o meaning in li e a y and e e yday speech, acqui e posi i e
and nega i e seman ic loads in social and cul u al discou se, and hei me apho ical
use is closely ela ed o he na ional wo ld iew.
Key wo ds. Black, whi e, me apho , lexeme, posi i e, nega i e.
Me a o a jumlada ob azlilikni, asosan his- uyg„ula ni i odalashda qo„llaniladi.
Me a o aning mohiya i bi u dagi na sani boshqasi nuq ai naza idan ushunish a
boshdan kechi ishdi
18
.
Ay moqchi bo„lgan so„zingizni me a o asiz o„g„ idan- o„g„ i bayon qilishingiz
mumkin bi oq me a o ani anlagan bo„lsangiz u qandaydi she‟ iy (poe ik) yoki i o ik
maqsad, shuningdek na islik hamda ejamko lik uchundi bi oq oddiy nu q yoki oddiy
ik bildi ish uchun emasdi
19
.
Me a o ik ibo ala ma‟lum bi ilda ang a hissiyo la o„ asidagi munosaba la ni
i odalash xususiya iga ega. Rang bildi u chi so„zla o qali hosil qilingan me a o ik
bi ikmala o„zida ijobiy (bax , uyalish, se gi) hamda salbiy (qo„ qu , g„am, g„azab)
o enkala ni hosil qilishi mumkin.
Qo a leksemasi o„zi bi ikib kelgan so„z bilan salbiy hamda ijobiy ma‟nola ni
kel i ib chiqa adi.Tu k ilida qo a leksemasi ka a hamda siyah so„zla i bilan
18
Lako G and Johnson M. The me apho ical s uc u e o he human concep ual sys em. –
Chicago: The Uni e si y o Chicago p ess, 1980a. – P. 5.
19
Lako G. A igu e o hough . Me apho and Symbolic ac i i y / Nanyang Technological
Uni e si y. – 1986. – №1 (3). – P. 215.
60
i odalanadi. Bi oq ka a
20
leksemasi haqiqiy u kcha so„z bo„lib siyah leksemasi o s
ilidagi حای س so„zidan
21
o„zlashgandi .
Qo a leksemasi u li so„zla bilan jumladan ka a gün (qo a kun), ka a habe
(qo a xaba ), ka a cana a (qo a mahluq) singa i me a o ik bi ikma hosil qilib o„zida
salbiy o enkala ni i odalaydi. Misol a zida quyidagi jumlani ha ola qilamiz:
Ka a habe en uzak köyle e kada ulaşmış, yakın köyle in ağı çı kadınla ının bi
kısmı çok an gelmişle , işle ine başlamışla dı bile
22
.
(Mualli a jimasi) Qo a xaba uzoqdagi qishloqla gacha ye ib bo gan, yaqin
qishloqdagi ma siyachi ayolla ning ay imla i allaqachon kelgan ha o o„z ishla ini
boshlagan edi.
Ushbu misolda qo a ang bildi u chi leksema o„z ma‟nosida emas balki ka a
habe bi ikmasi a zida me a o a hosil qilgan bo„lib, “qo a” leksemasidan haba ning
aynan g„amli a qayg„uli ekanligiga , mo amga isho a qilish maqsadida oydalanilgan.
Da haqiqa , ka a leksemasi u k ilida juda ko„plab so„zla bilan bi ikib kelib, (ka a
bay am, ka a dam, ka a çıkın, ka a op ak ka a o un, ka a gün, ka ala giymek)
mo am, qab hamda o„limni i odalaydi shuningdek me a o a azi asini baja adi.
Shuningdek, ka a op ak bi ikmasi kon eks ga ko„ a ham ijobiy ham salbiy
ma‟nola ni i odalashi mumkin.
Bi kulaç, ka a op ak içinde ilizimi sü mek, dal e budakla ımı aydınlığa doğ u
uza mak, mey emi e mek için Allah‟ın ahme ini bekliyo um
23
.
(Mualli a jimasi) Bi qa ich qo a up oq qa ida unib chiqib, shoxla imni ko„kka
qa ab uza ish, me a hosil be ish uchun Allohning ahma ini (ka amini) ku moqdaman.
Ushbu jumlada qo a leksemasi o„z ma‟nosida emas balki up oq so„zi bilan
bi ikkan holda ijobiy me a o a hosil qilgan bo„lib unumli, se hosil ye maynonini
angla gan.
Ben şu gözle imi yummadan, üs ümü ka a op akla ö meden gelecek.
24
.
(Mualli a jimasi) Men ko„zla imni yummasdan, us imni qo a up oq qoplamasdan
keladi.
Ushbu misolda esa qo a leksemasi up oq leksemasi bilan bi ikkan holda qab ,
o„lim ma‟nola ini o„zida aks e i ib, salbiy me a o a hosil qilgan.
Qo a leksemasi o qali hosil qilingan me a o ala ning salbiy ma’nola i
Ka a bay am
Mo am , aza
Ka a cahil
Uqu siz
Ka a gün
Musiba
Ka a ağızlı
Shumxaba
1-jad al
Qo a leksemasi o qali hosil qilingan me a o ala ning ijobiy ma’nola i
20
Çağbayı Y. Ö üken ü kçe sözlük. 5-x cil . – Is anbul: Ö üken neş iya , 2007. Cil . 2. – S. 2408.
21
Çağbayı Y. Ö üken ü kçe sözlük. 5-x cil . – Is anbul: Ö üken neş iya , 2007. Cil . 4. – S. 4269.
22
Kemal Y. Ince Memed (3). – Is anbul:Yapı k edi yayınla ı, 1954. – S. 16.
23
Ka aosmanoğlu Y. K.Yaban .– Is anbul: İle işim yayınla ı, 2007. – S. 67.
24
Kemal Y. İnce Memed (2). – Is anbul: Yapı k edi yayınla ı, 1954. – S. 206.
61
Ka a op ak
Se hosil ye
Ka a yağ
yoqilg„i, moy
Ka a cüppeli
Ilm sohasiga mansub kimsa
Ka a gün dos u
Qo a kun do„s i
2-jad al
Ka a leksemasining o s ilidan o„zlashgan siyah so„zi ham xuddi qo a
leksemasidek jumla ichida me a o a azi asini baja adi. Siyah leksemasi siyah bah ,
siyah dil, siyah ı k
25
shaklla ida qo„llaniladi.
Tu k ilida oq angni bildi u chi ak
26
leksemasi eski u k ilida ağ shaklida
qo„llanilgan bo„lib, sinonimi hisoblangan beyaz leksemasi esa a abchadan (beyâz /
beyâd ي بضا)
27
o„zlashgan. Shuning uchun ham beyaz leksemasiga nisba an ak
leksemasi ko„p oq qo„llaniladi.
Tü lü ü lü a ıla , binle ce, ak sıcakla da uğuldaya ak, ak sıcakla demek
Memedin hoşuna gidiyo du, çi iş çiçekle inin yö ele inde dolaşıyo la dı
28
.
(Mualli a jimasi) Tu a xilli a ila , minglab, oq issiqla da (jazi ama issiqda)
izillab, oq issiq deyish Memedga yoqa edi, piyoz gulla ining a o ida kezayo gan edi.
Yuqo ida kel i ilgan ushbu jumlaning so„zma so„z ma‟nosiga qa aydigan bo„lsak,
“ak” oq, “sıcak” issiq ma‟nola ini angla ib, ak ya‟ni oq leksemasi sıcakla so„zi bilan
bi ikib kelib jazi ama issiq hamda yondi u chi quyoshni i odalab me a o a azi asini
o„ agan.
Ak, uzun bi sakal gözle inin önünden bi su gibi ak ı: Ne oldu sana böyle ya um?
dedi ak sakal
29
.
(Mualli a jimasi) Oq, uzun soqol hayolidan su dek oqib o„ di: Nima bo„ldi senga
bolaginam? dedi oq soqol.
Yuqo ida kel i ilgan jumlada ak sakal me a o a hisoblanib oq a sakal
leksemala ining bi iku idan hosil bo„lgan. Shuningdek ko„pni ko„ gan, keksa
ma‟nola ini angla gan. Qola e sa ak pü çekli, ak saçlı bi ikmala i ham jumlada ijobiy
ma‟noda me a o a azi ani baja ib oq soqol, qa iya ma‟nola ini angla adi.
Salbiy me a o a hosil qilgan oq leksemasiga misol kel i adigan bo„lsak:
Söz konusu ya a olunca, bu ip beyaz yalanla onun icdanında ya ala
açmazdı
30
.
(Mualli a jimasi) Foyda haqida gap ke a ekan, bunday oq yolg„onla uning
ijdonini ya alamas edi.
Ushbu jumladagi beyaz yalan bi ikmasi aslida salbiy me a o a hisoblanadi. Chunki
“beyaz” leksemasi oda da so lik, mas‟umiya a poklini angla sada “yalan” leksemasi
bilan bi ikkan holda za a kel i maydigan yolg„on si a ida qo„llaniladi. Bi oq ha ikki
hola da ham haqiqa yashi ilganligi uchun salbiy o enkani yuzaga kel i adi.
Oq leksemasi o qali hosil qilingan me a o ala ning ijobiy ma’nola i
25
Ay e di I. Misali büyük ü kçe sözlük. – Is anbul: Kubbeal ı yayınla ı, 2010. – S. 1116.
26
Çağbayı Y. Ö üken ü kçe sözlük. 5-x cil . – Is anbul: Ö üken neş iya , 2007. Cil . 1.– S. 162.
27
Ay e di I. Misali büyük ü kçe sözlük. – Is anbul: Kubbeal ı yayınla ı, 2010. – S. 140.
28
Kemal Y. İnce Memed (2). – Is anbul: Yapı k edi yayınla ı,1954. – S. 110.
29
O„sha asa . – S. 157.
30
Be s H. Çe i .: Samanlı Z. Se iyo se miyo . – Is anbul: Deniz O se , 2012. – S. 6.
62
Ak gün
Bax li kun
Ak sakal
Ko„pni ko„ gan, qa iya
Ak sü emmiş
Oq su emgan
Ak yüzlü
Pok, du us kimsa
3-jad al
Oq leksemasi o qali hosil qilingan me a o ala ning salbiy ma’nola i
Ak an ka adan habe i yok
Johil kimsa, dunyodan bexaba
Ak kaya bülbülü (she a)
Qo„pol, beadab kimsa
Ak ya an (she a)
Noo„ in gapi adigan kimsa
Ak cinni /cinli (she a)
A oq
4-jad al
ADABIYOTLAR
1. Lako G., Johnson M. Me apho s we li e by. – Chicago and London: The
Uni e si y o Chicago p ess, 1980. – 308 p.
2. Lako G. A igu e o hough . Me apho and Symbolic ac i i y / Nanyang
Technological Uni e si y. – 1986. – №1 (3). – P. 215-225.
3. Çağbayı Y. Ö üken ü kçe sözlük. 5-x cil . – Is anbul: Ö üken neş iya , 2007.
–5744 s.
4. Kemal Y. Ince Memed (3). – Is anbul: Yapı k edi yayınla ı,1954. – 517 s.
5. Kemal Y. İnce Memed (2). – Is anbul: Yapı k edi yayınla ı, 1954. – 357 s.
6. Ka aosmanoğlu Y. K. Yaban . – Is anbul: İle işim yayınla ı, 2007. – 220 s.
7. Ay e di I. Misali büyük ü kçe sözlük. – Is anbul: Kubbeal ı yayınla ı, 2010.
– 1412 s.
8. Be s H. Çe i .: Samanlı Z. Se iyo se miyo . – Is anbul: Deniz O se , 2012.
– 320 s.
