63
BIRINCHI KENGASH.
TILSHUNOSLIKNING DOLZARB MASALALARI
MAHMUD ZAMAXSHARIYNING “ASOSU-L-BALOGʻA” LUGʻATI
XUSUSIYATLARI
Salima Rus amiy,
Filologiya anla i dok o i, p o esso
O ien al uni e si e i, +998946082236
ANNOTATSIYA
Maqolada Mahmud Zamaxsha iyning “Asosu-l-balog„a” asa ida qo„llangan
ilshunoslik a balog„a ilmiga doi ay im jiha la ahlil qilingan.
Kali so„zla : omonim, sinonim, balog„a , ish iqoq, majoz.
ABSTRACT
The a icle analyzes some aspec s o linguis ics and he science o balagah used
in he wo k o Mahmud Zamakhsha i “Asas al-balagah”.
Keywo ds: homonym, synonym, science o balagah, de i a ion, me apho .
O„zining beqiyos ilmi a ma‟ i a i bilan dunyoga anilgan mashhu olim
Abulqosim Mahmud bin Uma bin Ahmad Zamaxsha iy (1075-1144) “Al-mu assal
i-n-nah ”, “Muqaddama u-l-adab”, “Asosu-l-balog„a”, “Ad-du u-d-doi u-l-
mun ahab min kinoya a is io a a ashbiha i-l-a ab”, “Risola i-l-majoz a-l-is io a”
kabi asa la i bilan a ab ilshunosligi a balog„a ilmi i ojiga munosib hissa qo„shgan
olimla dan hisoblanadi.
Ma‟lumki, Mahmud Zamaxsha iy o„zining “Asosu-l-balog„a” asa i bilan a ab
lug„a shunosligini yangi bosqichga ko„ a di. Olim lug„a ni uzishda a so„zla ni
izohlashda o„ziga xos yo„l u di. Maku asa a abcha so„zla ning izohli lug„a idi . Bu
asa o„zining lug„a lik jiha i bilan a ab ilshunosligi a so„zla ning majoziy
ma‟nola iga o„ in be ilgani bilan balog„a ilmiga dahldo manba hisoblanadi.
Asa haqida adqiqo chila dan bi i dok o Fozil Solih Sama oiy shunday deydi:
“Asosu-l-balog„a” boshqa lug„a la dan aj alib u adi. Undan a al ham, keyin ham
lug„a shunoslik ilmida bunday uslubda lug„a uzilmagan. Bu lug„a so„zla ning
joylash i ilish a ibiga ko„ a aj alib u adi, boshqa lug„a la uning o„ nini bosa
olmaydi. Aga boshqa lug„a la kuchini yo„qo sa ham, “Asosu-l-balog„a” o„z
kuchida qolsa ke ak” [4:147]. Bu lug„a haqida adib Ju ji Zaydon shunday ik
bildi adi: “Bu lug„a a ab uslubiya i bo„yicha o„xshashi yo„q lug„a di , chunki u
so„zla ni ula ning asl a majoziy ma‟nola iga ko„ a qo„llanish usulla ini ko„ sa adi,
bu uning a zal jiha la idandi ” [4:147]. Yana bi olim Toha Ro iy bu lug„a ga
quyidagicha a‟ i be adi: “U o„z bobida uzilgan lug„a la ning eng yaxshisidi , unda
so„zla ning haqiqiy ma‟nosidan majoziy ma‟nosi aj a ib ko„ sa iladi. Sen undan
oydalanishing ke ak, chunki u eng asl manbadi ” [4:147].
64
Olimla Zamaxsha iy lug„a dagi so„z si asiga undan oydalanishni
osonlash i adigan yangi a ibni jo iy qilgan deb hisoblaydila . Bu mualli ning
so„zla ni bi inchi a undan keyingi o„zak ha la ni e‟ ibo ga olgan holda a ab ali bosi
a ibida joylash i ganidandi . Asa ning shu xususiya idan kelib chiqqan Husayn
Nasso Zamaxsha iyni a ab lug„a na isligida yangi mak ab asoschisi deb e‟ i o e adi.
Bi oq Zamaxsha iy “Asosu-l-balog„a”ning [2:16] ki ish qismida ushbu lug„a uzish
uslubi unga qada ham ma‟lum bo„lganini yozadi.
Shuningdek, u lug„a ning undan keyingi olimla a‟kidlab o„ gan uch a
xususiya ini ko„ sa adi: asa da ilni buzmaydigan, aksincha go„zallash i adigan so„z
a ibo ala anlangan; ibo a a jumlala ni uzish usulla i bilan anish i ilgan;
jumlala da so„zla ning haqiqiy ma‟nosi majoziysidan aj a ib be ilgan.
Lug„a a ab ili ali bosiga mu o iq a zda yigi ma sakkiz bobdan ibo a .
Zamaxsha iy ha bi ha uchun alohida bob aj a adi, bu bobla o„z na ba ida
aslla ga bo„linadi. Lug„a maqolasi, asosan, e‟l yoki ismdan boshlanadi. Masalan,
e‟ldan boshlangan lug„a maqolasida shu e‟lning si a dosh a hosila e‟l shaklla i
be iladi. Aga ma jud bo„lsa, be ilgan e‟lning sinonimi, omonim yoki an onimla i,
e‟lni jumlada qo„llash hola la i uchun misolla kel i iladi. Bu misolla oddiy
jumlala , shuningdek, Qu ‟on, hadisla yoki a ab she‟ iya idan olingan bo„lishi
mumkin. Maqola oxi ida o„sha e‟lning majoziy ma‟nosi ham misolla bilan
kel i iladi.
“Asosu-l-balog„a”da so„zla ning mo ologik a leksik xususiya la i
ko„ sa ilgan. “Asosu-l-balog„a”da so„zla as i i (ismla ning u lanishi, e‟lla ning
uslanishi), o„zakdosh so„zla , so„zla ning ko„plik shaklla i, hosila e‟lla o„ in olgan
bo„lib, bu so„zla ning ma‟nola i o„z o„ nida a ib bilan yo i ilgan. Ma‟nola ni
i odalashda asl a majoziy ma‟noni ochib be u chi a za u holla da bu ma‟nola ni
a qlashga xizma qilu chi bi nech a ibo a misol qilingan. Asa da, za u a bo„lmasa,
so„zning ma‟no be u chi shaklla ini kel i ish bilan ki oyalangan. Masalan, “
َذَصَح” –
“yig„moq, e moq” maqolasida ma‟noda a q qilu chi bi nech a so„z bo , lekin
misolla ha bi so„zga emas, ay imla iga kel i ilgan. Bu maqolada so„z ma‟nosi,
jumladan, shunday i odalangan: :)َذَصَح(¸ و ٌٕ ّمح إحآٔ( :داصحنا ٌايس اذْٔ ،ذئاصح ُّؼًَْجٔ ،ذٍصح ٕٓف ِّشج :عرشنا َذَصَح
...)ِداصح[2:192]
Bu ye da "ذصح" o„zagidan yasalgan ub e‟l “
َذَصَح” a uning ma‟nosini yo i ish
uchun “عرشنا َذَصَح” – “ekinni yig„di” misoli a ma‟nodosh so„z “ ّشج” – “uzmoq,
e moq”, ha aka nomi “ذٍصح” – “hosil”, ko„plik “ذئاصح” – “hosilla ”, zamonni
bildi u chi “داصح” – “ e im aq i” shaklla i ko„ sa ilgan, oxi gi so„z uchun misol
a iqasida “al-An‟am” su asining 141-oya i “ِداصح وٌٕ ّمح إحآٔ” – “Hosil yig„ish
kunida (muh ojla ga) haqqini (ush i a xi ojini) be ingla ” [1:146] ilo a qilingan.
Lug„a dagi ma‟nodosh so„zla o qali izohlangan maqolala ga quyidagila ni
misol qilish mumkin: قزش– ؼهط :الٔزش ضًشنا جلزش ثءاضأ :جلزشأ ٔ ج[2:504] .
Ya‟ni, (quyosh) chiqdi a ko„ a ildi: yo i di. Bu misolda quyoshga nisba an
“قزش” e‟liga “غهط” a “ءاضأ” e‟lla i sinonim qilingan. غخي– تؼحاي تهخَ ٔ .غفحزي ٌمٌَٕط : ٌغِحاي ٌمَبَج[4:192].
65
Ya‟ni, “غخي” – “baland bo„lmoq” e‟lidan olingan “
ٌغحاي” so„ziga sinonim “ ٌمٌَٕط”
be ilgan. مْٔ–
ًاذٌذَش ًلأََْ ُجهَِْٔ ذل ٔ , ٌع ِ
شَف :ٌمَِْٔ ٌمِ
جَٔ ٌمجر[3:358] .
Misoldagi “ َمَِْٔ” – “qo„ qmoq” so„zining masda i “ ٌمَِْٔ” ning sinonimi “ ٌع ِ
شَف”
so„zidi . ذًك– ب ٔ ,ٌٍشَح :ٌذًَِك ٌمجَر
ىَغ :ُّى ٓنا َُِذًَْكأ ٔ ,ٌذًَك ٔ ٌ
فطأ ّ[3:146] .
“
َذًَِك” – “ha a bo„lmoq” e‟liga “ذًك مجر” – “ha a odam” misol qilingan, uning
sinonimi “ ٌٌٍشح” so„zidi .
“Asosu-l-balog„a”da bi qancha so„zla ning ma‟nola ini yo i ishda ula ning
an onimla idan ham oydalanilgan. Masalan: ضحَ– ٔ ٌ
ضِ
حََٔ ٌ
ضحََ ٕٓ ف َ
ضِ
حََ ٔ ّيٌٕ َ
ضِ
حَُ ٔ ، ٌ
صٕحُي ٔ دٕؼظي ٕٓف ، َ
ضُحََ ٔ ّيٕل ىهػ ٌٌلاف َذِؼُط
ِّذَج َ
ضَحَخَئ ٔ ، َ
ضَكَخَئ ٔ ٌٌلاف َ
ضَحَخَئ ٔ ، َ
ضحاُي ٔ صٕحَُ ٔ ٍ
ضحََ وٌٕ ْٕ ٔ ، ٌ
صٕحُي[3:602].
“ َ
ضُحََ” – “bax siz bo„lmoq” e‟liga an onim si a ida “
َذِؼَط” – “bax li bo„lmoq”
e‟li be ilgan: “ َ
ضُحََ ٔ ِِّيْ
َٕل ىهػ ٌٌلاُف َذِؼُط” – “ alonchi o„z qa mida bax li bo„ldi, bax siz
bo„ldi” .
Shuningdek, bu misolda boshqa ko„pgina maqolala dagi kabi e‟lning
si a doshla i, e‟l masda ining bi lik a ko„plik shaklla i a hosila bobla ni ko„ ish
mumkin: “صٕحُي ٔ دٕؼظي ْٕ” – “u bax li a bax siz”; “ّيٌٕ َ
ضِ
حَُٔ” – “uning kuni
bax siz, omadsiz bo„ldi”; “ ٍ
ضحََ وٌٕ ْٕ” – “u bax siz kun”; “ضحاُي ٔ صٕحَُ” – “ضحَ”
so„zinig ko„pligi “صٕحَُ” so„zidi . “ضحاُي” so„zi “bax sizlik, omadsizlik kel i u chi
na sala ” ma‟nosini angla adi. “ِّذَج َ
ضَحَخَئٔ ، َ
ضَكَخَئ ٔ ٌٌلاف َ
ضَحَخَئ” – “ alonchi bax siz,
omadsiz bo„lib, o qaga ke di”.
Lug„a da bi nech a ma‟noga ega bo„lgan shakldosh so„zla ning ha bi ma‟nosi
yo i ilgan a ko„p holla da o„sha ma‟nola ga ma‟nodosh bo„lgan so„zla ko„ sa ib
o„ ilgan. Masalan, طًش [2:521] – “sochi oqa moq” ma‟nosini angla u chi e‟lni
quyidagicha be adi:
“ءاطًش ةأزيئ ٔ طً شأ مجر” – “sochi oqa gan kishi a ayol”.
Mualli ushbu so„zning sinonimi bo ligi, ammo u qo„llanmasligini ay ib o„ adi:
ٌبٍش ,ءابٍش , بٍشأ :ُلامٌ لا
Zamaxsha iy bu so„zning “a alash i moq” ma‟nosi bo ligini a‟kidlaydi a
misolla kel i adi:
“ضاٍب ٔ دإط آ ٍف :ىباَذنا طًٍشن َّئ” – “u (qush)ning dumi qo a a oq ( angla )
a alash” yoki “ّيازحب ّنلاح طهخ :ّناي طًش” – “u pulini a alash i ib yubo di, halol ha om
bilan a alashib ke di”. Keyingi misoldan “طًش” so„zining bu ma‟nosiga “طهخ”
(“a alash i moq”) so„zi ma‟nodosh ekani ko„ inadi.
Lug„a ning “رذب” [2:51] maqolasida bu e‟lning “sepmoq, sochmoq” ma‟nosidan
ashqa i “ a qa moq” ma‟nosi ham ma jud ekani ko„ sa ilgan:
“ضرلاا ًف بحنا رذب” – “ye ga u ug„ sepdi” misolida “sepmoq” ma‟nosida
bo„lsa, “
ْىَُٓل زَف : ِ
ضْرلاا ًف َكْهَخنا الله َرَذَب” – “Alloh xalqni ye yuziga a qa i” a “ :ٌرِذَب ٌمُجَر
ُُّناي ُرِّذَبٌُ” – “molini a qa u chi odam” misolla ida “ a qa moq” ma‟nosini ko„ ish
mumkin. Shuningdek, mazku so„zning bu ma‟nosiga sinonim si a ida “ َق زَف” e‟li
ham be iladi. Bu kabi misolla ni ko„plab kel i ish mumkin.
“Asosu-l-balog„a”ning diqqa ga sazo o jiha la idan bi i unda so„zla ning
majoziy ma‟nosiga ham e‟ ibo qa a ilganidi . Ma‟lum bo„lganidek, Mahmud
Zamaxsha iy bu asa ida so„zning, a al asl, so„ng a majoziy ma‟nola ini bayon
66
qiladi. Masalan: “بمث” [2:110] o„zakli maqolani undan yasalgan ub so„z “ َبَمَث” –
“ eshmoq, yo moq” bilan boshlab, “بمثًناب ءًشنا َبَمَث” – “bi o na sani bu g„i bilan
eshdi” a zida bu so„zning asl ma‟nosini kel i adi. So„ng a “بمث” o„zagidan “ a‟‟ala”
aznida yasalgan e‟l a bu e‟lning si a dosh shaklla ini a ula ning asl ma‟nola ini
“بّمثي ٌّرُدٔ ، رذنا ُللآ نا بّمثٔ” – “du u ush du ni eshdi, eshilgan du ” misolla i o qali
i odalaydi. Bula dan so„ng “ساجًنا ٍئ” – “majozda” a‟kidi bilan uning “po lamoq,
cha aqlamoq” kabi majoziy ma‟nosiga “
ٌّيردٔ بلاث بكٕك” – “cha aqlagan yulduz,
po lagan du ” misolla ini kel i adi a buni “ آٍف ذفٍُف تًهظنا بُمثٌ َّّأك ،إنلؤخنأ ةءاضلإا ذٌذش
اْؤرذٌٔ” – “yo ug„lik a yog„duning ko„pligi, go„yo u qo ong„ilikni yo ib, unga ki ib
bo ishi a (zulma ni) yo„qo ishi kabi” a zida izohlaydi.
Ma‟joz ma‟noli so„zla ga ko„plab misolla kel i ish mumkin, jumladan, “ٍجط”
[2:440] – “qamamoq” e‟li:
” ِزًضأ :ىٓنا ٍجط ٔ "ٌاظن ٍي لٕطب كحأ ئش ضٍن " ثٌذحنا ىف ٔ .كَاظن ٍجطأ ٔ ،َّاظن ٍجط“
Bu ye da “ طكَاظن ٍجطأ ٔ ،َّاظن ٍج ” – “ ilini iydi, ilingni iy”, ya‟ni “ iymoq”
ma‟nosiga “ٌاظن ٍي ٍجط لٕطب ك حأ ءًش ضٍن” – “ ilni iyishdan o iq qax amonlikka loyiq
bo„ladigan na sa yo„q” hadisi misol qilinadi.
Mahmud Zamaxsha iy lug„a ning “ضًش” [2:521] – maqolasida bu e‟lning
“yo ug„ bo„lmoq” ma‟nosidan ashqa i bi o dushmanlik qilganda qo„llanadigan
majoziy ma‟nosi ham bo ligini “ٌلؤف ىن ضًش” – “ alonchi menga dushmanlik qildi”
misolida, shu o„zakdan yasalgan “صًٕش” so„zi esa “قلاخلأا صًٕش مجر” – o„ja , qaysa
xulqli odamga nisba an ham ay ilishini a‟kidlaydi.
Shuningdek, “
َذُؼَج” e‟li aslida “sochning jingalak bo„lishi” ma‟nosiga ega
ekanini ko„ sa ib shunday deydi: ذؼج – زؼش ٔ ,ٌداؼ ِج ٌوٕل ٔ زؼشنا ُذْؼَج ٌمُجَر ٔ , ةدُٕؼُج َذُؼَج ْذَل ٔ ٌذْؼَج ٌزْؼَش اذٍؼْجح ِ[2:141] .
(Ya‟ni: jingalak soch; jingalak bo„ldi; jingalak; jingalak sochli kishi; jingalak
sochli qa m; uning sochi jingalak qilingan).
So„ng a “ذؼج” so„zi “غباصلاا” yoki “ٌاُبنا” bilan bi ga “baxil” majoziy ma‟noni
angla ishini a‟kidlaydi: .مٍخبهن :ٌاُبنا ذؼج ٔ غباصلأا ذؼج مجر .... :ساجًنا ٍئ
“Asosu-l-balog„a” asa ida so„z ma‟nola ining sinonim, an onim a omonimla
o qali yo i ilishi, ula ning majoziy ma‟nola iga ham e‟ ibo be ilgani hamda
oydalanish uchun qulay bo„lgan ali bo a ibida joylash i ilgani, misolla ning asl
manbala dan anlangani asa mualli i bo„lgan Mahmud Zamaxsha iyning yuksak
ilmiy salohiya i a nozik dididan da ak be adi a asa ning a ab ilshunosligi a
balog„a ilmi i ojida u gan yuqo i ma qeini belgilaydi.
ADABIYOTLAR
1. Abdulaziz Mansu . Qu ‟oni Ka im ma‟nola ining a jimasi. –T.: Toshken
islom uni e si e i. 2001.
2. ثٔزٍب .لٔلأا ءشجنا .تغلابنا صاطأ .يزشخيشنا ،ذً حأ ٍب ٔزًػ ٍب دًٕحي ىطامنا ٕبأ- . ٌاُبن8991
(h ps://ia600904.us.a chi e.o g/10/i ems/FP76215/assb1.pd ).
3. ثٔزٍب .ًَاثنا ءشجنا .تغلابنا صاطأ .يزشخيشنا ،ذًحأ ٍب ٔزًػ ٍب دًٕ حي ىطامنا ٕبأ- . ٌاُبن
8991 (h ps://ia800904.us.a chi e.o g/10/i ems/FP76215/assb2.pd ).
4. .داذغ ب .ي زشخيشنا ذُػ تٌٕغهنا ٔ تٌٕحُنا ثاطارذنا .ًئازًظنا حناص مضاف8991 .
