67
FORS TILIDA PAYT ERGASH GAPLI QO„SHMA GAPLARNING
SINTAKTIK XUSUSIYATLARI
Axmedo a Dil uza,
Toshken da la sha qshunoslik uni e si e i E onshunoslik
a a g‗onshunoslik Oliy mak abi p o esso i .b., DSc
Tel.: +99890 931-34-58
e-mail: dilakhmedo a@mail. u
h ps://o cid.o g/0000-0002-6248-6136
Azimbaye a Na giza,
O ien al uni e si e i Tilla -1 ka ed asi ka a oqi u chisi
Tel.: +99890 353-22-01
e-mail: nazimbae [email protected]
Anno a siya
Maqolada o s ilida pay e gash gapli qo‗shma gapla ning sin ak ik
xususiya la i ahlil e iladi. A alo, qo‗shma gapla ning umumiy g amma ik abia i a
e gash gapla ning bosh gapga nisba an sin ak ik munosaba la i yo i iladi. Shundan
so‗ng, pay e gash gapla ning shakllanishida qo‗llaniladigan asosiy bog‗lo chila
izimi, ula ning seman ik azi ala i hamda qo‗llanish doi asi izohlanadi. Tadqiqo
ja ayonida mu akkab e gash gapla da pay e gash gapla ning o‗ ni, bosh gap bilan
bog‗lanish usulla i hamda kesim e‘lla ining zamon a mayl xususiya la i ahlil
qilinadi. Shuningdek, ke, ān aq -i-ke, bemahz-e ān-ke, piš az ān-ke kabi mu akkab
bog‗lo chila ning sin ak ik azi ala i hamda ula gapning mazmuniy yaxli ligini
a‘minlashdagi o‗ ni ochib be iladi. Maqolada o s ilidagi pay e gash gapla ning
boshqa e gash gap u la idan a qlanu chi jiha la i ham ko‗ sa ib o‗ iladi. Tadqiqo
na ijala i o s ilining sin ak ik izimini chuqu oq o‗ ganishga xizma qilishi bilan
bi ga, qo‗shma gapla ning ilmiy asni ida muhim manba si a ida qo‗llanishi mumkin.
Kali so„zla : o s ili, qo‗shma gap, e gash gap, pay e gash gap, sin ak ik
xususiya , bog‗lo chila , zamon a mayl, mu akkab gap, ke, ān aq -i-ke, bemahz-e
ān-ke, piš az ān-ke.
Abs ac
This a icle analyzes he syn ac ic ea u es o complex sen ences wi h empo al
subo dina e clauses in Pe sian. Fi s , he gene al g amma ical na u e o complex
sen ences and he syn ac ic ela ions o subo dina e clauses o he main clause a e
discussed. Then, he sys em o main conjunc ions used in he o ma ion o empo al
subo dina e clauses, hei seman ic unc ions, and hei scope o usage a e explained.
The s udy also examines he posi ion o empo al subo dina e clauses wi hin complex
sen ences, he ways hey a e connec ed o he main clause, and he ense–mood
cha ac e is ics o hei p edica e e bs. Fu he mo e, he syn ac ic unc ions o
complex conjunc ions such as ke, ān aq -i-ke, bemahz-e ān-ke, and piš az ān-ke, as
well as hei ole in ensu ing seman ic cohe ence o he sen ence, a e e ealed. The
a icle also highligh s he dis inc i e aspec s o empo al subo dina e clauses
compa ed o o he ypes o subo dina e clauses in Pe sian. The indings o he
68
esea ch con ibu e o a deepe unde s anding o he syn ac ic sys em o he Pe sian
language and may se e as an impo an sou ce o he scien i ic classi ica ion o
complex sen ences.
Keywo ds: Pe sian language, complex sen ence, subo dina e clause, empo al
subo dina e clause, syn ac ic ea u es, conjunc ions, ense and mood, compound
sen ence, ke, ān aq -i-ke, bemahz-e ān-ke, piš az ān-ke.
Til insoniya madaniya i a ik lash aoliya ining eng asosiy osi ala idan bi i
hisoblanadi. G amma ik uzilmala ning u li shaklla i, xususan qo‗shma gapla , ilda
mu akkab ik la ni i odalash a ula ga aniq seman ik aloqala ni o‗ na ishda muhim
ol o‗ynaydi. Qo‗shma gapla a kibida, ayniqsa, pay e gash gapla ( / هیوامز / هیلاح
نامز هب هتسباو) bosh gapga bog‗lanib, hodisa yoki ha aka ning aq jiha ini ko‗ sa adi.
Fo s ilida qo‗shma gapla sin aksisi a ula ning u li e gash gap u la i
ilshunoslikda alohida e‘ ibo ni alab qiladigan ma zudi . Pay e gash gapla bosh gap
bilan aq , sha yoki sabab-oqiba aloqala ini o‗ na adi a shu bilan bi ga ma nning
s ilis ik ang-ba angligini oshi adi. Shu bois, ula ni o‗ ganish ilning seman ik,
mo ologik a sin ak ik jiha la ini chuqu oq ushunishga xizma qiladi.
Qo‗shma gap ikki yoki undan o iq p edika i bi likla ning bi bu un
kommunika i bi lik si a ida bi ikishidan hosil bo‗ladi. Qo‗shma gap a kibiy
qismla i oddiy gapning shakliy a seman ik xususiya la iga ega bo‗lsa-da, ula
mus aqil ma‘no ugallanganligi a alohida xaba in ona siyasi bilan aj alib u maydi.
Aynan shu xususiya la qo‗shma gapning g amma ik abia ini u licha alqin e ish
imkoniya ini yuzaga kel i adi.
Pay e gash gapla bosh gapda i odalangan ha aka ning amalga oshish aq ini
ko‗ sa adi. Fo s ilida bu u dagi e gash gapla ko‗plab obe bog‗lo chila yo damida
shakllanadi. Ula o asida quyidagi pay e gash bog‗lo chila ini kel i ish mumkin:
یتقوهک , یوامزهک , یماگىههک , یعقومهک «qachonki»
هیمههک , )هکىیا(هکوآضحمهب, )هکىیا(هکوآدرجمب «da hol», «zudlik bilan», «eda oq»
هکىیاات,ات « o», «...gacha»
یمادامهک «qancha aq ki», «...da omida»
نوچ «qachon», «...pay da»
)هکىیا(هکوآزاشیپ, بقهکوآزال «...dan oldin»
هکوآزاسپ , هکوآزادعب «...dan keyin» a boshqala .
Pay e gash gapla ay im holla da aqa bi a obe bog‗lo chi yo damida ham
ki i ilishi mumkin.
ا هدز هقلح تیاهمشچ رود کشا تسا هدرک شیاىه تلد یواىخ یم ار اه هتشىو هیا هک مه لااحتس
“Hozi , sen bu yozilganla ni o„qiyo ganingda, yu aging unga in ilmoqda,
ko„zla ing esa yoshga o„lib ke moqda.”
Mu akkab e gash gapla ning ushbu u ida qo‗llanadigan bog‗lo chi ula ning
sin ak ik uzilishiga, shuningdek, e gash gap kesimida e‘lla ning ma‘lum zamon a
maylla da qo‗llanish za u a iga a‘si ko‗ sa adi. Pay e gash gapla bosh gapdagi
kesimni izohlaydi yoki aq holi bilan bog‗liq komponen ning aniq ma‘nosini ochib
be adi. Ula ning joylashu i ham u licha bo‗lishi mumkin: ula bosh gapdan oldin,
keyin yoki ay im holla da, kesim bilan be osi a bog‗liq bo‗lganda, bosh gapning
o‗ asida ham kelishi mumkin.
69
دىب دایز دىبو شیب یا هداس سرپزاب زاریش رد هکیتقو نآ یتح وا دیاىع
“Uning da omadla i ha oki u Shi ozda oddiy e go chi bo„lgan pay da ham
yuqo i edi.”
Kel i ilgan mu akkab gapda pay e gash gap mu akkab bog‗lo chi ān aq -i-ke
yo damida ki i ilgan bo‗lib, u bosh gapga nisba an in e pozi sion hola da joylashgan.
Pay e gash gapla bilan mos kelu chi ko‗ sa ish olmoshla i si a ida oda da تقو,
ماگىه, نامز, عقوم “ aq ” so‗zla i a‘kidlo chi qo‗shimcha bilan bi ga qo‗llanadi: aq -
i, hangām-i, mowqe‟-i.
هک bog‗lo chisi bilan kelgan pay e gash gapla i ko‗pincha bosh gapdan keyin
keladi: دودروآ هواخ هب ار هلاس ود و تسیب نز شعو هک دىب بورغ
―22 yoshli ayolning jasadini uyga olib kelishganda, kech ki gan edi‖.
Aga هک bilan kelgan pay e gash gapla i bosh gapdan oldin kelsa, unda bu
bog‗lo chi gapning boshida emas, balki e gash gapning bi o o a‘zosidan keyin
keladi: دیسر شماشم هبرىجب رىج یاهیکارىخ یىب تشگرب هک نادیم هب
―U maydonga qay ganida, u li xil aomla ning hidi dimog‗iga u ildi‖.
هک bilan kelgan pay e gash gapla ini aniqlo chi e gash gapla dan a qlash lozim.
Chunki aniqlo chi e gash gapla a iklsiz qo‗llanib, o‗g‗ idan- o‗g‗ i aniqlanayo gan
o o idan joylashadi. Bunday hola la da qo‗shma gapning umumiy mazmuni a
ik ning yo‗nalishi asosiy hamda e gash gap o‗ asidagi man iqiy-g amma ik
bog‗lanishni o‗g‗ i aniqlash imkonini be adi
Ha aka la ning bi aq da sodi bo‗lishi. Bi aq da sodi bo‗lish ha aka la ning
o‗liq yoki qisman aq jiha idan mos kelishini bildi adi. Uni i odalash uchun aq -i-
ke, mowqe'-i-ke, hangām-i-ke, zamān-i-ke (qachonki), da hāl-i-ke, da zemn-e ān-ke
(in-ke) (shu pay da, shu aq ichida), ā (…gacha, …pay ida), ha aq -ke (ha sa a ,
qachonki) a boshqa bog‗lo chila qo‗llaniladi. Ha aka la ning bi aq da sodi
bo‗lishi hozi gi, kelasi a o‗ gan zamonning is algan abiiy yoki g amma ik shaklida
kuza iladi.
Qisman mos kelish hola ida bosh gapdagi ha aka e gash gapdagidan oldin
boshlanadi a uning da omiyligi e gash gapdagi ha aka ugashi bilan cheklanadi.
Bunday aq e gash gapla i ā aq -i-ke, āān-ke (in-ke) ( o shu pay gacha, …gacha),
ā (…gacha) a a kibida ā ( o, gacha) p edlogi ma jud bo‗lgan boshqa bog‗lo chila
bilan ki i iladi.
Ha aka la ning aq jiha idan o‗liq mos kelishi ha doim shunday e gash gapli
qo‗shma gapla da kuza iladiki, bunda e gash gap ha ko‗ sa ish olmoshi ish i okidagi
mu akkab bog‗lo chi yo damida ki i iladi. Bunday holla da bosh a e gash gapla da
aq jiha idan ak o lanu chi, bi aq da yuz be u chi ha aka la i odalanadi.
Ha aka la ning ke ma-ke ligi ( u li zamon munosaba la i). Tu li zamon
munosaba la ini bildi u chi qo‗shma gapla o asida eng ko‗p a qalgani shunday
e gash gapli qo‗shma gapla di ki, unda bosh gapdagi ha aka aq e gash gapdagi
ha aka dan keyin yuz be adi. Bunday gapla da e gash gap oda da quyidagi
bog‗lo chila yo damida ki i iladi: aq -i-ke, mowqe'-i-ke, zamān-i-ke, hangām-i-ke,
ba'dazān-ke (in-ke), pasazān-ke, hamin-ke, bemahz-e ān-ke (in-ke), azzamān-i-ke,
az aq -i-ke a boshqala .
70
So‗nggi misolda u li zamon munosaba la i e‘l-kesimla ning u li zamon
shaklla ida qo‗llanishi o qali ham i odalanadi.
Aga bayon kelajak zamonga aalluqli bo‗lib, unda axmin yoki eh imollik
ohangi ma jud bo‗lsa, e gash gap e‘l-kesimi ko‗pincha ao is (ba‘zan boshqa
subjunk i shakl)da, bosh gap e‘l-kesimi esa hozi gi-kelasi yoki qa ‘iy kelasi
zamonda qo‗llanadi. Bunday e gash gapli qo‗shma gapla o‗z ma‘nosi a e‘l
shaklla ining qo‗llanilishiga ko‗ a sha e gash gapli qo‗shma gapla ga yaqinlashadi.
Shu sababli aq e gash gapla ida, xuddi sha e gash gapla ida bo‗lgani kabi, ao is
o‗ niga ko‗pincha oddiy o‗ gan zamon shakli qo‗llanadi.
Bosh gapdagi ha aka ning e gash gapdagi ha aka dan keyin kelishi eng a shan
holda pasazān-ke (in-ke), ba‘dazān-ke (in-ke) (shundan keyin, undan keyin)
bog‗lo chila i ma jud bo‗lganda namoyon bo‗ladi. Bu bog‗lo chila bilan ki i ilgan
aq e gash gapla i oda da bosh gapdan oldin joylashadi.
hamin-ke, bemahz-e ān-ke (in-ke), bemoja ad-e ān-ke (in-ke) - «bilanoq»,
«da hol», «eda », « aqa gina» kabi bog‗lo chila bilan uzilgan qo‗shma e gash
gapla doimo shunday bo‗ladiki, unda bosh gapdagi ha aka aq e gash gapdagi
ha aka dan keyin yuz be adi. Bu bog‗lo chila e gash gapdagi ha aka dan so‗ng bosh
gapdagi ha aka ning ez sodi bo‗lishini bildi adi. Oda da bunday bog‗lo chila
yo damida ki i ilgan e gash gapla mu akkab qo‗shma gapning boshida joylashadi.
E gash gapdagi ha aka ning bosh gapdagi ha aka dan oldin kelishini i odalash
uchun shuningdek ке (qachon), ā (…pay gacha), āān-ke (in-ke), ā aq -i-ke ( o shu
pay gacha, …gacha) kabi bog‗lo chila ham qo‗llanadi.
Aga bosh gapdagi ha aka aq jiha idan e gash gapdagi ha aka dan oldin sodi
bo‗lsa, bunday mu akkab qo‗shma gapla da pišazān-ke (in-ke), qablazān-ke (in-ke)
(…dan oldin) kabi mu akkab bog‗lo chila ishla iladi.
Xulosa
Tahlil na ijala i shuni ko‗ sa diki, pay e gash gapla bosh gap bilan u li
sin ak ik aloqala o qali bog‗lanib, hodisala a ha aka la ning aq iy munosaba la ini
aniq a izchil a zda i odalaydi. Ula ning shakllanishida bog‗lo chila , zamon
ko‗ sa kichla i a mo ologik osi ala asosiy ol o‗ynaydi. Tadqiqo da omida pay
e gash gapla ning bosh gapga bog‗lanish mexanizmla i, ula o‗ na adigan seman ik
aloqala , shuningdek, gap ichidagi e kin a qisman e kin joylashu imkoniya la i
ba a sil ahlil qilindi. Maqola na ijala i shuni ko‗ sa diki, o s ilida pay e gash gapla
na aqa g amma ik, balki s ilis ik jiha dan ham ma nga boylik a aniqlik qo‗shadi.
ADABIYOTLAR
1. Akhmedo a D., Tillashaykho a X. S ylis ic ea u es o e bs o speech in
pe sian newspape s. In e na ional Scien i ic Jou nal Theo e ical & Applied Science. –
№ 10. -2019. P.46-50.
2. Пейсиков Л.С. Вопросы синтаксиса персидского языка. – М.: Изд. ИМО,
1959.
3. Рубинчик Ю.А. Грамматический очерк современного персидского
языка. Приложение к Персидско-русскому словарю в 2-х томах под ред.
Ю.А.Рубинчика. Изд. 3-е, стереотипное. – М.: Русский язык, 1985.
71
4. Рубинчик Ю.А. Грамматика современного персидского литературного
языка. – М.: Восточная литература РАН, 2001
O„ZBEK TILIDA METAFORIK O„XSHATISHLARNING SEMANTIK
MAYDONLARI TADQIQI MASALALARIGA DOIR
Shi in Sha asulo a,
O ien al uni e si e i Tilla 1 ka ed asi do sen i, . .n.
Toshken , O‗zbekis on
Anno a siya
Mazku maqolada o‗zbek ilidagi so‗z o‗yinla i a me a o ala ning seman ik-
sin ak ik xususiya la i ahlil qilinadi. So‗z o‗yinla ining ling is ik a madaniy
qa lamla i, me a o aning man iqiy-semiyo ik mohiya i hamda ula ning gap
uzilmasidagi unksional yuki yo i iladi. Maqolada adabiy ma nla dan a omma iy
nu qdan misolla asosida seman ik bog‗liqlik a sin ak ik qu ilmala ning o‗za o
munosaba i ko‗ sa iladi.
Kali so„zla : me a o a,, o„xsha ishla seman ika, sin aksis, leksik bi lik,
kon eks , i oda osi asi.
Anno a ion
This a icle analyzes he seman ic and syn ac ic ea u es o wo dplay and
me apho s in he Uzbek language. I explo es he linguis ic and cul u al laye s o
wo dplay, he logical-semio ic essence o me apho s, and hei unc ional ole in
sen ence s uc u e. Based on examples om li e a y ex s and public speech, he
a icle e eals he in e ac ion be ween seman ic cohe ence and syn ac ic
cons uc ions.
Keywo ds: me apho , wo dplay, seman ics, syn ax, lexical uni , con ex , means
o exp ession.
Аннотация
В данной статье анализируются семантические поле особенности
языковых сравнений и метафор в узбекском языке. Рассматриваются
лингвистические и культурные аспекты языковых игр, логико-семиотическая
сущность метафоры, а также их функциональная нагрузка в структуре
предложения. На основе примеров из литературных текстов и общественной
речи выявляется взаимосвязь между семантической связностью и
синтаксическими конструкциями.
Ключевые слова: метафора, сравнение, семантика, синтаксис,
лексическая единица, контекст, выразительное средство.
Dunyo ilshunosligida me a o ik o‗xsha ishla keng o‗ ganilishiga qa amay,
ilning ichki imkoniya la i a nu qning uganmas ma‘no shaklla i yangi adqiqo la ,
hamda seman ik ahlilla alab qilmoqda. Me a o ik o‗xsha ishla (me a o ala ) — bu
ijodiy yoki adabiy o‗xsha ish shaklla i bo‗lib, ula bi na sani boshqa bi na sa bilan
