INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL
AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES
Volume 02, Issue 08, 2025
Belgium, B ussels
3 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES uni e salcon e ence.us
RIVOJLANGAN MAMLAKATLAR TAJRIBASIDA FUQAROLARNING
ELEKTORALLIK KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISH
MEXANIZMLARI
Kimsanboye Rahmonjon Valizoda
Oliy Majlis Qonunchilik pala asi huzu idagi
Yoshla pa lamen i a’zosi
O'zXDP Se gili umani kengashi aisi
Kimsanboye ahmonjo[email p o ec ed]om
Anno a siya: Mazku maqolada ilg’o xo ijiy mamlaka la ning uqa ola elek o al
madaniya ini i ojlan i ish bo’yicha aj ibasi hamda uning jo iy e ilishi, unksiyala i
o’g’ isida ay iladi. Shuningdek maqolada ilg’o da la la ning aj ibasini amalga
adbiq e ish mehanizmla i a’kidlanadi.
Kali so’zla : saylo , uqo o, da la , xo ijiy, elek o al, madaniya , jamiya , izim.
E kin saylo huquqining amalga oshi ilishi, e kin hamda chinakamiga i oda e iladigan
xalq i odasi hokimiya a ha qanday hukuma qonuniyligining asosi ekanligi a ha
bi shaxsning o’z da la ini boshqa ishda be osi a yoki o’z akilla i o qali qa nashish
huquqi ko’pgina xalqa o hujja la da, jumladan, EXHTning Kopengagenda qabul
qilingan hujja ida ham a'kidlangan. Ushbu hujja alabla iga ko' a, “Ish i ok e u chi
da la la egishlicha o'z uqa ola ining be osi a yoki haqiqiy saylo ja ayonida o'zla i
e kin saylaydigan akilla i o qali mamlaka ni boshqa ishda qa nashish huquqla ini
hu ma qiladila ”.
Saylo la – bu xalqning o oz be ish o qali da la ni boshqa ishda be osi a ish i ok
e ishining eng muhim usulidi . Mamlaka imizda saylo la ning mun azam o‘ kazilishi
demok a ik jamiya qu ish yo‘lidagi muhim qadamdi .
Xalqa o saylo s anda la i bi aq ning o‘zida huquqiy a a ibga solu chi ikki a
muhim azi ani baja adi. Bi omondan, bu s anda la uqa ola ning saylash a
saylanish huquqla ini aniq belgilab be ib, ula ning amalda o‘yobga chiqishini
a’minlaydi. Boshqa omondan, ushbu s anda la da la la ni uqa ola ga demok a ik
saylo ja ayonida ish i ok e ish uchun za u bo‘lgan ba cha sha oi la ni ya a ishga
majbu qiladi.
Xalqa o saylo s anda la i u li mamlaka la ning saylo qonunchiligini bi -bi iga
yaqinlash i ib, ula ni demok a ik da la la jamiya iga in eg a siyalashish ja ayonini
ezlash i adi. Bu s anda la saylo ja ayonining ba cha ish i okchila ining huquq a
man aa la ini himoya qilishga qa a ilgan. Ushbu s anda la siyosiy a saylo
INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL
AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES
Volume 02, Issue 08, 2025
Belgium, B ussels
4 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES uni e salcon e ence.us
ja ayonla iga be osi a a bil osi a a’si ko‘ sa ib, ula ning demok a ik amoyilla ga
mos kelishini a’minlaydi. Xalqa o saylo la degan e min huquqiy adabiyo la da
alohida aj alib ko‘ sa ilmasa-da, bu uning ma jud emasligini angla maydi. Aksincha,
bunday hola da umum an olingan p insip a ins i u la doi asida ahlil qilish maqsadga
mu o iq.
Bi lashgan Milla la Tashkilo ining ashkil opishi a uning inson huquqla ini
himoya qilishga qa a ilgan aoliya i na ijasida bi qa o xalqa o no mala qabul qilindi.
Xususan, 1966 yil 19 dekab da qabul qilingan “Fuqa olik a siyosiy huquqla
o‘g‘ isida”gi Xalqa o pak insonla ning siyosiy huquqla ini mus ahkamlo chi muhim
hujja di .
BMT xo in-qizla ning huquqla ini himoya qilishga qa a ilgan bi qa o muhim
hujja la ni qabul qilgan. Masalan, "Ayolla ning siyosiy huquqla i o‘g‘ isida"gi 1952
yilgi Kon ensiya 1-moddasida xo in-qizla e kakla bilan eng sha oi la da o oz be ish
huquqiga ega ekani a’kidlanadi. 2-moddada esa, xo in-qizla milliy konunchilik
asosida saylanishla i mumkinligi kel i ilgan. 1979 yilda qabul qilingan "Xo in-qizla
huquqla i kamsi ilishining ba cha shaklla iga ba ham be ish" Kon ensiyasining 7-
moddasida, ayolla ga eng sha oi la da siyosiy a jamoa hayo ida ish i ok e ish
huquqla i a’minlanishi a’kidlangan.
Shuningdek, 1965 yilda qabul qilingan “I qiy kamsi ishning ba cha shaklla ini
uga ish o‘g‘ isida"gi Kon ensiya uqa ola ning siyosiy huquqla ini himoyalashni
alohida e’ i o e adi, i q, ananing angi, u ug‘chilik yoki e nik kelib chiqishdan kelib
chiqqan kamsi ishla ga yo‘l qo‘ymaslikka chaqi u chi no mala ni o‘z ichiga oladi.
1991 yil 17 dekab da BMT Bosh Assambleyasi 46/130-sonli Rezolyusiyani qabul
qildi. Ushbu Rezolyusiyada saylo ja ayoniga oid ins i u la ni shakllan i ish a ula ni
o‘ kazish usulla ini anlash xususida qa o la xalq zimmasiga bo‘lishi muhim ekanligi
a’kidlangan. Rezolyusiyada o‘z milliy su e en huquqini hu ma qilish alab qilinadi,
ya’ni, da la la xalq i odasi asosida saylo la ni e kin o‘ kazish huquqiga ega. Bu
ja ayon boshqa da la la ning ij imoiy-iq isodiy, siyosiy a madaniy izimla ini
i ojlan i ishga a alasha olmaydi. Saylo la ni a zon a odilona o‘ kazish uchun asosiy
mas’uliya da la la ga yukla ilishi, shu bilan bi ga, ula ning ichki ishla iga
a alashmaslik amoyiliga ioya qilinishi sha . Ushbu Rezolyusiya saylo ja ayonida
milliy su e eni e ni qo‘llab-qu a laydi.
BMT o‘z aoliya ining das labki yilla idanoq saylo la sohasida xalqa o huquqiy
no mala ni ishlab chiqishda a milliy saylo la ni kuza ishda aol ish i ok e ib
kelmoqda. Tashkilo ilk bo 1948 yilda Ko eyada saylo la ni kuza gan bo‘lib, shundan
buyon u li mamlaka la da e kin a adola li saylo la o‘ kazilishiga ko‘maklashmoqda.
Ilg‘o xo ijiy mamlaka la aj ibasi asosida O‘zbekis onda ham demok a ik
INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL
AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES
Volume 02, Issue 08, 2025
Belgium, B ussels
5 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES uni e salcon e ence.us
amoyilla ga asoslangan saylo izimi shakllan i ildi. Xususan, Ge maniya,
Sh eysa iya a Skandina iya da la la i aj ibasidan andoza olinib, p opo sional
akillik, uqa olik jamiya i ish i oki a saylo yaxli ligi amoyilla i milliy izimga
a biq e ildi.
O‘zbekis on bugungi kunda ij imoiy-iq isodiy a siyosiy-ma’na iy isloho la da xo ijiy
aj ibala ni o‘z sha oi iga moslash i ib qo‘llashga alohida e’ ibo qa a moqda. Bi inchi
P eziden I.A. Ka imo a’kidlaganidek, “boshqa da la la ning ijobiy aj ibala idan
oydalanish ke ak, bi oq ula ni ko‘ -ko‘ ona ko‘chi ib olish emas, balki milliy
sha oi ga moslash i ish lozim.”
Mazku yondashu mamlaka ning ba qa o a aqqiyo ini a’minlash, xalq a o onligini
oshi ish a milliy is iqbolla ni mus ahkamlashga xizma qilmoqda. O‘zbekis on
o‘zining bozo iq isodiyo iga bosqichma-bosqich o‘ ish yo‘lini anlab, ma jud abiiy,
moliya iy a mehna esu sla idan oqilona oydalanish o qali iq isodiy a aqqiyo a
jamiya a o onligiga e ishishni maqsad qilgan.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Mi ziyoye Sh. “Millla la a o do's lik a hamjiha lik- xalqimiz inchligi a
a o onligining hayo baxsh manbai” -Respublika baynalmilal madaniya ma kazi
ashkil e ilganligining 25 yilligiga bag'ishlangan uch ashu dagi nu q. 2017 —yil 24
yan a .
2. Саидов А. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти томонидан қабул қилинган
“Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисида”ги ҳалқаро шарт/ ўзбекистон
Республикаси бўйича ҳалқаро шартномалар –Т, “Адолат” 2002. –Б.54-74.
3. h ps://www.an.o g
4. h ps://www.an.o g
5. Насриддинов Ф. Ўзбекистонда сайлов комиссиялари фаолиятининг
ташкилий-ҳуқуқий асосларини такомиллаштириш. Юридик фанлар бўйича
фалсафа доктори (PhD) даражасини олиш учун тайёрлаган диссертацияси. –
Тошкент, 2019. –Б.102.
6. Каримов И.А. Ўзбекистоннинг ўз истиқлол ва тараққиёт йўли. –Т,
“Ўзбекитон” 1992. –Б.36.
