394
Issue 24(59), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.10.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
QOʻCHQOR NORQOBIL DRAMATURGIYАSIDA MAVZU VA JANR
RANG-BARANGLIGI
Mohla oy Axmedo a
O‘zbekis on da la san’a a madaniya ins i u i, “Tea san’a i” mu axassisligi
magis i
Anno a siya: maqolada d ama u g Qo‘chqo No qobilning ayolla ma zusida
ya a gan spek aklla i bilan ea san’a ining i ojida o‘z hissasini qo‘shganligi, ijodiy
aoliya i, d ama u g yozgan asa la i a spek aklla i ahlili xususida so‘z bo adi.
Kali so‘zla : ak yo , d ama u g, ma zu, jan , ejisso , ha aka , kechinma,
xa ak e , xa ak e lilik, ob az, plas ika.
Аннотация: в статье говорится о вкладе драматурга Кочкора Норкабила в
развитие театрального искусства с его пьесами на женские темы, его
творческой деятельности, анализе произведений и пьес, написанных
драматургом.
Ключевые слова: актер, драматург, тема, жанр, режиссер, действие, опыт,
персонаж, характеристика, образ, пластика.
Abs ac : he a icle alks abou he con ibu ion o he playw igh Kochko
No qabil o he de elopmen o hea e a wi h his plays on women's hemes, his
c ea i e ac i i y, he analysis o he wo ks and plays w i en by he playw igh .
Key wo ds: ac o , d ama is , heme, gen e, di ec o , ac ion, expe ience,
cha ac e , cha ac e is ic, image, plas ici y.
Tea san’a i ma’na iya ning eng yo qin a’si chan kо‘ inishla idan bi idi , deb
a’kidladik. Ze o, u omoshabinla ga be osi a a’si kо‘ sa adi. Sahna bilan
omoshabin о‘ asida samimiy bog‘lanish muloqo hosil bо‘lib, ham sahna
ijodko la ini, ham omoshabinla ni ma’nan boyi adi, uhini sozlaydi, kо‘ngilini
kо‘ a adi. Tomoshabin sahnada jonli hayo ning badiiy a zda aks e i ilganini kо‘ adi.
U ma’lum bi soa ichida a ix yoki zamona iy ma zuda hikoya qilib omoshabin
qalbida о‘chmas iz qoldi ishi mumkin.
Sahna san’a i ijodko la i ezgu g‘oyala ni keng ommaga ye kazishda о‘z oldiga
juda ka a mas’uliya li azi ani olgan. Da haqiqa , “О‘z aq ida a aqqiypa a
jadidla ham ea san’a ini mak ab a ma buo bilan bi qa o da qо‘yib, uning
i ojiga bejiz e’ ibo qa a maganla . Tea ni minba , ib a xona, ma’ i a о‘chog‘i,
395
Issue 24(59), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.10.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
odobxona deb bilganla ”. [1.B.22] Ay ish joizki, ea san’a i as la da omida xalq
o asidan chiqqan qiziqchila , ho izla , sozandala kabi boshqa an’ana iy ea
zahma kashla ining be ak o hayo baxsh ijodi e aziga i ojlanib kelgan. Bu esa о‘z-
о‘zidan ha bi ij ochining xususan, ak yo ning ij o maho a i a о‘ziga xos uslubini
shakllanishiga ham xizma qilgan.
Mus aqillik yilla ida ij imoiy-iq isodiy a madaniy sohadagi oʻzga ishla keng
miqyosdagi isloho la ni amalga oshi ish na ijasi boʻlib, jamiya imiz hayo ini ubdan
oʻzga i ib, muhim yangilanishla ja ayoniga asos soldi. Bu da da ha bi sohada
yangidan-yangi isloho la amalga oshi ildi, jumladan d ama u giya sohasida ham.
Ta aqqiyo ning bozo iq isodiyo i yoʻliga oʻ gan jamiya ning ea ga munosaba i a
zamona iy ja ayonla ning badiiy ijodga a'si i oldingidan oʻzgacha koʻ inish oldi. Bu
esa, mus aqillik da i d ama u giyasini, das a al, uning a ixiy-naza iy xususiya la i
asosida koʻ ib chiqish za u a ini kel i ib chiqa adi.
D ama u giya juda qadimdan naza iyo chila diqqa -e' ibo ida boʻlgan. Uni
adabiy u si a ida adabiyo shunoslik; ea ning muhim komponen i si a ida
san'a shunoslik; es e ik hamda a akku ning oʻziga xos xususiya i nuq ai naza idan
alsa a anla i kesimida oʻ ganilib kelingan. Miloddan a algi IV as da yashagan
yunon aylasu i A is o eldan boshlab o bugungi kunga qada koʻplab olimla
d amaning uzilishi, a kibiy qismla i, ma zui-gʻoya iy yoʻnalishla i, xa ak e hamda
kon lik xususiya la i, jan la ning oʻziga xosligi bo asida, ma'lum da a d ama u g
ijodiga oid naza iy adqiqo la ni olib bo ishgan. Akademik Mamajon Rahmono
“О‘zbek ea i Sha qning qadimiy ea la idan bо‘lib, uning das labki kelib chiqish
omi la i ib idoiy jamiya ichiga ki ib bo adi. Bu hol uning eng ilk ya alish
manbala ini О‘ a Osiyo up og‘idan a shu ye da yashagan qadimiy xalqla ning
ij imoiy hayo idan, milliy xususiya a adi siyala idan, abia idan qidi ishga da’ a
qiladi”, [2.B.19.] deb a’kidlagan
O‘zbek d ama u giyasi a ixi o‘zining salmoqli a ixiga ega. Unda u li jan la da
ijod e gan bi qa o d ama u gla bo . A al boshi Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla
A loniydan boshlanib, Hamza Hakimzoda Niyoziy ijodida salmog‘i yuksalgan
bo‘lsa, Abdulla O ipo , E kin Vohido , Said Ahmad is e’dodi bilan umuman yangi
qiyo a kasb e gan. Mus aqillik yilla ida ea san’a i E kin Xush aq o komediyala i
bilan qaddini qay a iklagan bo‘lsa, Usmon Azim o‘zining o‘ ki qalami bilan a ixiy
pyesala ni maho a bilan ya a a oldi. Zamona iy d ama u giyada eng ko‘zga
ko‘ ingan d ama u g, adib, shoi esa Qo‘chqo No qobildi . D ama u g Qo‘chqo
No qobil se qi a ijod sohibi. Uning u li kasb egasi bo‘lgan zamonamiz
qah amonla i imsoli aks e gan bi qa o asa la i asosida sahnalash i ilgan spek aklla
396
Issue 24(59), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.10.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ea muxlisla i e’ i o iga sazo o bo‘lgan. D ama u g qalamiga “Tog`la dek baland
bo‘l!”, “Zamindan olis ke ma”, “Taqdi sino la i”, “Dildagi dog‘”, “Ayyo gina
ayolla ” deb a alu chi pyesala i allaqachon ea sahnasida o‘z muhlisla ini opib
ulgu gan. Pyesala da o‘z qa ’iya i, insoniy azila la i bilan ba chaga o‘ nak bo‘lu chi
bugungi kun qah amonla ining ob azi ya a ilgan. Bu sahna asa la ida og‘i sanoa
izimida, kon-me allu giya sohasida aoliya olib bo gan, uzoq hayo iy aj iba a
chuqu bilimga ega inson aqdi i bilan bi ga, u mush qiyinchilikla ini o‘z yelkasiga
olib, oilasini saqlab qolishga qa ’iy ha aka qilgan ma ona li ayol, a zandla i kelajagi
uchun o‘z o zu-xa asla idan kechib um kechi gan oqiba da qiyinchilikla , g‘ussala
domida qolgan chol, hayo ning o‘nqi -cho‘nqi ida i odasi oblangan, ezilgan,
mahkumlikdan ozo chekkan o‘zbek ayolla ining ipik ob azla i o‘ in olgan. D amada
zamonamiz qah amoning ipik akili o‘zi ishlayo gan soha i oji uchun ba cha
qiyinchilikla a aqdi za bala iga sobi u gan holda ma ona bilan ku ashadi. Ya`ni
uning og`i hayo iy yo`lni bosib o` ib, mas`uliya li ahba la ozimiga ko` a ilishi, bu
insonning pokligi, meh -mu u a i, xalq a yu boyligini as ash yo‘lidagi,
ko upsiyaga qa shi ku ash bo asidagi jaso a i chuqu ahlil qilinadi. Bi so‘z bilan
ay ganda, mazku pyesala da zamona iy qah amon qiyo asi na aqa gap-so‘zla i,
xa i-ha aka la i, balki uning ichki dunyosi, da di a qalb iz i obla ini ochib be ish
o qali aks e i ilgan. D ama u g o‘z asa la ida hayo ga yaqin ob azla anlaydi. Uning
anlo i omoshabinning ipik ob azi bo‘lishi ham mumkin. Ze o, adabiyo hayo ning
in’ikosidi . Masalan “Zamindan olis ke ma” d amasida bi qancha ob azla ma jud
bo‘lib, unda d ama u g qa nashu chila ni anish i ish chog‘ida pe sonajla ga ejisso
a ak yo qiyinchiliksiz asa u qila oladigan si a la ni yuklaydi. Quyida ula dan bi
qanchasini ko‘ ib chiqamiz:
1. To‘ a-Bada la , Riyoko , zo‘ a on. 50 yosh.
2. Beg‘am-To‘ aning yugu dagi. Badna s. 40 yosh.
3. Rahim-o omgoh ahba i. I odasi mo‘ . Uqu siz e me .
4. Lola-To‘ aning qizi. Go‘zal a oqila. Yosh shi oko . 26-yosh.
5. Tolib-Teleju nalis . 25 yosh.
6. Go‘zal-O omgohda a biyachi. O‘qi u chi. Yolg‘iz ayol. 35 yosh.
7. Olim-Ha damxayol, g‘ala i e’l-a o li. 45 yosh kabi.
Umuman olgan ushbu biz misol kel i gan spek akl O‘zbek Milliy Akademik
d ama ea ida sahnalash i ilgan bo‘lib, spek akl ejisso i G‘o u Ma dono . Rolla ni
O‘zbekis on xalq a is i Zuh a Ashu o a, O‘zbekis onda xizma ko‘ sa gan a is la
Tohi Saido , Meh iddin Rahma o , Max uza Bobo illaye a a boshqala maho a
bilan ij o e gan. Spek akl bugungi kungacha o‘zining omoshabiniga ega. Qo‘chqo
397
Issue 24(59), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.10.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
No qobil d ama u giyasi zamona iy ea san’a i namoyondala i asa la idan a qli
o‘la oq uning qalamiga mansub pyesala hayo ga yuzma-yuzma yaqin. Tomoshabin
spek aklni omosha qilish ja ayonida, dialogla , kon lik la , pa adoksla ma jud
sahnada o‘zini begonaday his qilmaydi. Buning sababi esa bi a-u hayo da ma jud,
o‘zi gu oh bo‘lgan oqeala qah amonla ini badiiylash i ib qay a jonlan i gan xolos.
Qo‘chqo No qobil d amala idagi kabi e kin qah amonla uzilmasini boshqa
d ama u gla da uch a ish qiyin. Balki d ama u g hayo iy aj ibasining boyligi, u ush
ko‘ ganligi (Qo‘chqo No qobil “A g‘on” u ushi ish i okchisi), balki e an ik lay
olish qobiliya i bunday imkon be ganidadi . Hozi gi kun d ama u giyasida Qo‘chqo
No qobil kabi ayolla haqida asa ni mo‘l-ko‘l yozgan ijodko kam. Asosiy bosh
qah amoni ayol bo‘lgan p’esala ham. Rus adabiyo i Chexo ni “ayolla bilimdoni”
deb nomlagan bo‘lsa, biz Qo‘chqo No qobilni o‘zbekni Chexo i desak adashmagan
bo‘lamiz. U zamona iy adabiyo da na aqa d ama u giyasi bilan, balki ea n poeziya
a poe ikasi bilan o‘z das xa ini qoldi ayo gan se qi a ijodko di .
D ama u g a ak yo nomla ining yonma-yon kelishi о‘zbek ea ida shu aqli
yuz be di. Bi oq jahon ea i maydonida bu ikki ushunchaning bi ga kelishi eng
qadimgi da la ga bo ib aqaladi. Bu bo ada buyuk aylasu A is o elning «Poe ika»
asa i ishonchli manba bо‘la oladi. Unda: “Ak yo la ish i oki masalasiga kelganda,
Esxil bi a ak yo о‘ niga ikki a ki i di, xo qismini ozay i di a dialogni bi inchi
о‘ inga qо‘ydi, So okl esa ak yo la ni uch aga ye kazdi a deko a siyala ki i di” , -
[3.B.8.] deyiladi.
Mualli ning asa la ini o‘ ganishda ula ning yozilgan da iga a jamiya ga
a’si ini ahlil qilish juda muhimdi . Ula ko‘pincha ij imoiy adola , inson huquqla i
a xalq hayo i kabi ma zula ni ko‘ a adi. Ula ning asa la i o‘z da ining ij imoiy
muammola ini yo i ish o qali adabiyo dagi yangi yondashu la ni ya a di. Uning
asa la i ma kazida inson qalbi, uning ichki kechinmala i a uhiy hola i bo‘lib,
bunday ahlil uslubi ula ning asa la ida chuqu psixologik qa lamla ni ya a di.
Shaxsning ichki dunyosini a uning jamiya dagi o‘ nini as i lash, No qobilning
asa la ini o‘ ganishda diqqa ga sazo o jiha la dan bi idi . U an’ana iy o‘zbek adabiy
uslubini mode nizm bilan uyg‘unlash i ib ishla gan. Uning asa la i, ko‘pincha, oddiy
xalq ili a adabiy an’anala ni zamona iy adabiy shaklla bilan bi lash i adi. Bu
yondashu uning asa la ini o‘qishga a ushunishga osonlash i adi, shu bilan bi ga,
o‘zbek adabiyo ining yangi bosqichiga o‘ ishini a’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Is iqlol a miliy ea . -T.: Yangi as a lodi, 2002.
398
Issue 24(59), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.10.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2. Rahmono M. O‘zbek ea i. -T.: Fan.
3. A is o el. Poe ika. -T.: 1980.
4. Qozoqboy Yo‘ldosh, Muhayyo Yo‘ldosh. Badiiy ahlil asosla i. -T.:
2016.
