SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Ok ab , 2025
112
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17534932
MAISHIY LEKSIKA MAZMUNIY MAYDONIDA UY-RO‘ZG‘OR BUYUMI
NOMLARINING O‘RNI VA TARAQQIYOTI
Suyuno a Tilloxon
NAVDPI 2-ku s o‘zbek ili a adabiyo i akul e i 2-ku s magis an i
ANNOTATSIYA
Bu maqola kundalik nu qimizda kamdan-kam ishla iladigan uy jihozla i
nomla ining e imologik ahlilini aqqoslashni aqdim e adi.
Keywo ds: nonpa , deccha, yogloqi, sanoch, uwoq, obcash
Obyek i olamda ha bi xalqning shakllanishi,ma’lum bi gu uhga uyushganligi,
uyushu kechimi a o‘sha olamdagi ma judodni, ma judoddagi ha bi hola
hodisala ,ula dagi bo qismla , a silo la ni qanday id ok e ganligi,o‘ ganilganligi,
bilganligi,ula o‘ asidagi munosaba o‘g‘ isida mushohada yu i ganligi yuzasidan
ma’lumo ga ega bo‘lish uchun mu ojaa e iladigan nuq ala idan bi i, o‘g‘ i og‘i,
asosiysi ham o‘z ili yuzasidan amalga oshi gan adqiqo idi
7
. Shu o‘ inda biz ham
ushbu maqola o qali o‘zbek ili uy- o‘zg‘o buyumla i nomla idan ay imla ining
ma’no a aqqiyo i a ling omadaniy xususiya la iga o‘x alib o‘ moqchimiz.
Xalq hayo i, u mush a zi a ij imoiy muhi bilan o‘za o chamba chas bog‘liq
bo‘lgan maishiy leksika so‘zla i, xususan, uy- o‘zg‘o buyumi nomla i boy a ang-
ba ang bo‘lib, ula qo‘llanilishi jiha idan ancha aol leksik qa lamni ashkil
e adi.Ta ixiy e ilishla , iq isodiy a siyosiy ja ayonla ,madaniy hayo ning a aqqiy
e ishi hisobiga ushbu leksik qa lam so‘zla i boyib bo moqda, alba aki, u mush a zi
7
Юнусалиев Б.M.Киргизская лексикология Ч. 1. Фрунзе, КГУПИ, 1959, с. 11.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Ok ab , 2025
113
o‘zga ishi bilan ula ning ay imla i is e’moldan chiqqan,ba’zila ining ma’no a enkasi
o aygan.
Nonpa -ishlo be ilgan xami ga bezak bosish buyumi. Nonpa la dealek al
a ian da nonpa shaklida ham qo‘llanilgan .Pa andala ning pa la ini jamlab
bog‘lashgan a nonga gul bosilgan. She ala da nonpa la nanpa chikach,chaq-
chuqa(qushning don cho‘qishiga aqlidan),pa , chekich, Fa g‘onalik iloya i Qu a
umani nu qida non qog‘i ma a ian i uch aydi. “De oni lug‘a i u k” da bu so‘z iküch
deyilishi a’kidlanadi.Xo azm iloya i U ganch shah i a Na oiy iloya i Qizil epa
umanida nonpa so‘zi ikach shaklida hozi gi kunda ham yu i iladi
Dekcha –“kichkina qozon, qozoncha.Qud a .. yangi o‘choqda osig‘liq dekcha
qopqog‘ini ochib ko‘ di:dekcha bo‘sh edi.H.Nazi . So‘nmas chaqmoqla .
8
Bu so‘z
bugungi kunda a xaik bi likka aylangan.XX as da ya a ilgan asa la da aol
bo‘lganligiga qa aganda dekcha so‘zi yaqin o‘ mishgacha qozon so‘zi bilan engma-
eng ishla ilgan.SH.Rahma ullaye : “Bu o qozon ma’nosini angla adigan ojikcha deg
o iga kich ay i ish ma’nosini i odalaydigan –cha qo‘shimchasini qo‘shib hosil qilingan
bo‘lib, o‘zbek iliga g o ushi k o ushiga almashgan; “kichkina qozon” ma’nosini
angla adi”,- deya a’ i be adi
9
. Koshg‘a iyning “De oni lug‘a i u k” asa ida qozon
ma’nosida ishla ilgan ashїch a shu bilan bi galikda buqach so‘zla iga duch kelamiz.
Misol: “ Ashїch ajyр übüm аl un, qamїch ajyp mеn qаjdаmаn ” (Qozon maq anib
ay adi ubim ol un, shunda cho‘mich ay adi unda men qaydaman). Dekcha so‘zi
hozi gi kunda xalq og‘zaki ijodi namunasi sanalgan ay im opishmoqla da uch aydi:
Kichkina dekcha, ichi o‘la mixcha
Tu oq –Qozonning qopqog‘i . Mis qozonga loy u oq. Maqol – Qozon u oqsiz,
uning yonida bi o‘g‘i , bi a ku u ibdi.G‘.G‘ulom, Shum bola. Fe uzaning
o‘chog‘ida yana olo , u og‘i yopiq dekchadan bug‘
ko‘ a iladi.S.Ano boye .G‘o‘zallik izlab
10
.SH.Rahma ullaye bu so‘zni quyidagicha
izohlaydi:Qadimgi u kiy ilda “su ni oza saqlash uchun su ni og‘zini be ki ishga
8
O`zbek ilining izohli lug`a i,I om, 220-be .
9
Sh.Rahma ullaye O`zbek ilining e imologik lug`a i,I om 86-be ,
10
O`zbek ilining izohli lug`a i,I om, 216 – be .
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Ok ab , 2025
114
mo‘ljallab hozi langan yog‘och” ma’nosini angla gan bu so‘z aslida ug‘aqlыq a zida
ala uz e ilgan.Bu so‘z oxi idagi “xos”, “a algan” ma’nosini i odalo chi –liq
qo‘shimchasi ashlansa ug‘aq o i qoladi.Bu o aslida yasama bo‘lib,qadimgi u kiy
ilda “yop”, “ o‘s”ma’nosini i odalo chi - u e’lining ak o ma’nosini i odalo chi –
g‘ȁ qo‘shimchasi bilan hosil qilingan shaklidan –q qo‘shimchasi bilan yasalgan,
keyinchalik q ga almashgan;q undoshi oldidagi ȁ unlisi a ga almashgan ( u-
+g‘ȁ= ug‘a)+q= ug‘aq- u oq.
Tu oq hozi gi kun so‘zlashu nu qida so‘z bi ikmasi ko‘ inishini olgan a
“qozonning qopqog‘i” a zida qo‘llaniladi.Xo azm iloya i Xonqa umanida du oq
shakli saqlanib qolgan.Ay im she a akilla i xususan o siy zabon aholi dekpo‘sh
a ian ini o‘z nu qla ida ishla adila .
Yog‘loqi – idishdan idishga su olib solish uchun ishla iladigan uy- o‘zg‘o
buyumi – ka a cho‘mich. – Voy dazmolim esimdan chiqibdi, - dedi yugu ib ki gan
Ra’no a o‘ asi xinaday sa g‘ayib ke gan gals ukni yog‘loqidagi su ga iqib akasiga
aybdo la cha ikildi.H.Nazi so‘nmas chaqmoqla
11
. Yog‘loqi so‘zining bu ma’nosi
o‘ nida us ilidan o‘zlashgan k ushka so‘zi ho izgi kunda ishla iladi:yelim
k ushka,ne ja ika k ushka.SH.Rahma ullaye yog‘loqi so‘ziga quyidagicha a’ i
be adi: “Cho‘michga o‘xshash, lekin undan ka a oq o‘zg‘o buyumi.Bu so‘z o‘zbek
iliga yag‘ o i bilan qizdi ilgan ma’nosini i odalo chi dag‘ so‘zining bi lashu idan
yuzaga kelgan, bi lashu –i egalik qo‘shimchasini qo‘shish bilan ugallangan;
keyinchalik d undoshi l undoshiga almashgan:
(Yag‘+dag‘=yag‘dag‘)+i=yag‘dagi=yag‘lagi.Bu so‘zni yag‘ o idan –la
qo‘shimchasi bilan yasalgan e’ldan –g‘i qo‘shimchasi bilan yasalgan deb izohlash
ham mumkin.Yag‘la+g‘i=yag‘lag‘i=yag‘laqi
12
Xo‘sh,yog‘loqi so‘zi eski ib a ushuncha saqlanib , k ushka so‘zi uning o‘ nini
egallagan ekan, she ala da bu so‘zning muqobil a ian i bo mi? Ay im o siyzabon
aholi bu so‘zni choyga don a zida o‘z nu qla ida qo‘llash hola la i uch aydi.O‘zbek
11
O`zbek ilining izohli lug`a i, I om,267-be .
12
SH.Rahma ullaye . O`zbek ilining e imologik lug`a i,178-be .
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Ok ab , 2025
115
ilining izohli lug‘a ida esa choyga don oshpazla ning ka a cho‘michi ma’nosini
i odalashi qayd e ilgan.
Obkash – Ikki uchidagi ilmog‘iga chelak osib,yelkada su a boshqa na sala
ashish uchun moslangan yog‘och asbob.Bi obkash su .Obkash bilan su ashimoq. –
E asiga e alab Elmu od yelkasiga ka a chelakla ilingan obkashni qo‘yib, machi
huzu iga bo ayo gan edi.
13
Ana endi yana o‘sha manba, ya’ni SH.Rahma ullaye ning ki obla ida : “ Bu o
ojikcha ob su o iga ashi ma’nosini i odalo chi kashidan e’lining kash hozi gi
zamon asosini qo‘shib hosil qilingan bo‘lib,ikki uchidagi ilmoqqa chelak osib yelkada
su (suyuqlik) ashiydigan yog‘ochdan yasalgan asbob ma’nosini i odalaydi.Bu o
o‘zbek so‘zlashu ilida abkash a zida ham ay iladi. Maishiy hayo da ajasi ko‘ a ilib
xonadonla ga su ye kazib be ish izimi o‘ na ilishi bilan, uzoqdan su ashib kelishga
eh iyoj qolmadi.Shu a iqa obkash yaqin o‘ mishda qo‘llanilgan a ixiy so‘zga aynalib
ulgu di. Obkash so‘zi ko‘chma ma’noda ham qo‘llaniladi:qaddi-qoma i bukilib qolgan,
kuchdan qolgan ma’nosida.Obkashdek yelkasida uni das ko‘ a ib bo a e di.
Sanoch – umuman e idan qilingan idish , e i o‘ a. U chekka oqdagi keng bi
ka o a da yoniga bi sanoch anga bilan qo a qo‘yni qo‘ygan, ikkinchi yonida cho‘ ,
oldida da a , do o , qalamdon bilan o‘ i a di.Yoki suyuqlikla saqlash uchun e idan
qilingan o‘ a, mesh. U bi sanoch qimiz bilan ka a za ang kosada yaxna go‘sh , non
olib chiqdi.Sh.Bu xono .Bi inchi pa oz.
14
Izohli lug‘a da sanoch bilan bi galikda o‘ siq, mesh,bu duq so‘zla i o‘za o
sinonimlik munosaba ida bo‘lganligini ko‘ amiz. Meshkob so‘zi ham mesh so‘zining
a ian i si a ida ishla iladi. “De oni lug‘a i u k” da sanoch so‘zining bi qancha
unksiyala ni baja ish jiha idan a qlanadigan u la i uch aydi:sanchkiciplü
15
, uqluq
16
,qasuq
17
13
O`zbek ilining izohli lug`a i,I om, 516-be .
14
O`zbek ilining izohli lug`a i, I ki ob,19-be .
15
De oni lug`a i u k,170-be
16
De oni lug`a i u k,162-be
17
De oni lug`a i u k, 363-be
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Ok ab , 2025
116
Sanchkiciplüni Koshg‘a iy qizil e idan umuman na sa solish uchun
oydalanilishini a’kidlaydi. Tuqluq shishin i ilgan mesh, ulum deyiladi ,qasuq esa su
a qimiz solish uchun xizma qilishini a’kidlaydi.
Sanoch o‘ a as la da suyuqlikni si a li saqlash a ashish uchun xizma qilgan
a bu so‘z o‘zi ashigan ma’nosi bilan bi galikda a ix qa lamla iga muh langan.
Ha qanday bilim yo‘qlikdan oqelikka ko‘chadi.Yuqo idagi kabi so‘zla ni
o‘ ganish a ixning, muqaddas ilimizning ,umuman, madaniya imizning boyishiga
xizma qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Rahma ullaye , Sh. O‘zbek ilining e imologik lug‘a i. – Toshken :
O‘zbekis on milliy ensiklopediyasi, 2000.
2. Mahmud Koshg‘a iy. De onu lug‘o i u k. 3 jildlik. – Toshken : Fan
nash iyo i, 1960–1963.
3. Rahma ullaye , Sh. O‘zbek ili leksikologiyasi. – Toshken : O‘qi u chi, 1982.
4. Bu xono , Sh. Bi inchi pa oz. – Toshken : G‘a u G‘ulom nomidagi adabiyo
a san’a nash iyo i, 1970.
5. G‘ulom, G‘. Shum bola. – Toshken : Yangi as a lodi, 2005.
6. Nazi , H. So‘nmas chaqmoqla . – Toshken : Yozu chi nash iyo i, 1976.
7. Ano boye , S. Go‘zallik izlab. – Toshken : Adabiyo a san’a nash iyo i, 1983.
8. Rahma ullaye , Sh. Hozi gi o‘zbek adabiy ili. Leksikologiya. – Toshken :
O‘zbekis on, 1992.
9. O‘zbek ilining izohli lug‘a i. 5 jildlik. – Toshken : O‘zbekis on milliy
ensiklopediyasi, 2006–2008.
10. Jo‘ aye , M. O‘zbek ili a ixiy leksikologiyasi. – Toshken : Fan, 2014.
11. Xudoybe gano a, D. Leksik-seman ik maydon a uning o‘zbek ilidagi
i odalanishi. – Toshken : Fan, 2010.
12. To‘xliye , B. Til a madaniya munosaba la i. – Toshken : Fan, 2007.
