40
UDK: 634.9
TURLI MUDDATLARDA TERIB OLINGAN IPAK AKATSIYASI
URUG‘LARINI LABORATORIYA VA DALA SHAROITIDAGI
UNUVCHANLIKKA TA’SIRI
Janabaye Nau izbay Jumabaye ich,
Qo aqalpog‘is on qishloq xо‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i dok o an i,
e-mail: janabae naw iz9[email p o ec ed]
Xam oye Xusen Fa ullaye ich,
qishloq xо‘jaligi anla i bо‘yicha alsa a dok o i (PhD), do sen
Toshken da la ag a uni e si e i. [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536530
Anno a siya. Maqolada Qo aqalpog‘is on sha oi ida ipak aka siyasi u ug‘la ini e ib
olish mudda la ini aniqlashga qa a ilgan adqiqo na ijala i kel i ib о‘ ilgan. Tadqiqo la da
ipak aka siya u ug‘la ini Qo aqalpog‘is on sha oi ida ap el oyining bi inchi dekadasida e ib
olish o qali dala sha oi ida 67% unu chanlikka e ish mumkinligi kel i ib о‘ ilgan.
Kali so’zla : ipak aka siyasi, u ug‘, e ib olish mudda la i, unu chanlik, labo a o iya
sha oi i, dala sha oi i.
Аннотация. В статье представлены результаты исследований, направленных на
определение сроков заготовки семян акации шелковичной в условиях Каракалпакстана.
Исследования свидетельствуют, что заготовка семян акации шелковичной в первой
декаде апреля в условиях Каракалпакстана позволяет достичь 67% всхожести в полевых
условиях.
Ключевые слова: Акация шелковая, семена, сроки сбора, всхожесть,
лабораторные условия, полевые условия.
Abs ac . This a icle p esen s he esul s o esea ch aimed a de e mining he iming o
mulbe y acacia seed ha es ing in Ka akalpaks an. The esea ch shows ha ha es ing
mulbe y acacia seeds in he i s en days o Ap il in Ka akalpaks an allows o a 67%
ge mina ion a e in he ield.
Key wo ds: Mulbe y acacia, seeds, collec ion ime, ge mina ion, labo a o y condi ions,
ield condi ions.
Ki ish. Hozi gi kunda dunyo aholisining 50% shaha la da is e’qoma qilib,
bu kо‘ sa kich 2050 yilga kelib 66% ga ye adi
1
. Aholi sonining bu qada ez
о‘sishi, shaha la in a uzilmasini yaxshilash a kо‘kalamzo lash i ishda shaha
muhi iga chidamli bо‘lgan manza ali о‘simlikla dan oydalanishni aqozo e adi.
BMTning «Biologik xilma-xillik» о‘g‘ isidagi kon ensiyasi ma’lumo la iga kо‘ a
sо‘nggi yilla da о‘simlikla ning 34000 u i yо‘qolib ke ish xa i os ida u ibdi
2
.
Dunyoda u li ekologik muammola ning yuzaga kelishi, iqlim о‘zga ishi kabi
1
h p://www. ao.o g/ esou ces/in og aphics/in og aphics-de ails/ u/c/411601/
2
h ps://www.cbd.in /con en ion/guide/de aul .sh ml?id=changing
41
global muammola kо‘kalamzo lash i ishda manza ali о‘simlikla ni anlashda a
a o -muhi ga es e ik kо‘ inish namoyon qilishda bi qa o qiyinchilikla
ya a moqda.
Ipak aka siya das lab 1698 yilda Leona do Plyukene omonidan Acacia non
spinosa deb nomlangan. XVII as so‘ngi a XVIII as o‘ ala igacha uni
madaniylash i ish ishla i baja ila boshlangan. 1745 yilda ipak aka siya AQSH da
o‘s i ila boshlangan [1].
XVIII as o‘ ala ida Tu kiyada (Kos an inopol), 1749 yildan I aliyada
o‘s i ila boshlangan. U ug‘la An onio Albi ssi omonidan Toskaniyadan olib
kelingan, hamda shu aq dan boshlab I aliyaning ba cha hududla ida a
Ye opadagi bo anika bog‘la ida o‘s i ila boshlangan. XIX-as o‘ ala ida ipak
aka siya O‘ a ye dengizi a o ida keng a qala boshlandi. Albizzia u kum u la i
Niki in bo anika bog‘ida 1812-1820 yilla da o‘s i ila boshlangan. Hozi gi kunda
O‘ a ye dengizi bo‘yla ida A.Julib issin keng ko‘lamda o‘s i ilmoqda. 1818 yilda
A.lophap a o‘s i ila boshlangan, lekin u pas ha o a da qu ib qolgan. 1929 – 1930
yilla da ushbu u yana qay adan o‘s i ilgan. 1935 yilda A.kalko a o‘s i ila
boshlangan, lekin u ham doimiy yo ug‘lik, -10-130S li ha o a da za a langan. [2].
1875 yilda ushbu u dan og‘ о‘ mon melio a siya ishla ida keng kо‘lamda
oydalanila boshlangan. 1930 yilda ipak aka siya Tu kmanis onda о‘s i ila
boshlangan. Lekin u ye da ipak aka siya yomon о‘sgan a nobud bо‘lgan.
Tojikis onda aholi yashash joyla ini kо‘kalamzo lash i ish ishla ida oydalanilgan,
lekin ula qishki so uqla dan za a langan [3].
D obo V.P [5] ma’lumo iga kо‘ a, Toshken ga ekilgan ipak aka siya
kо‘cha la i kam saqlanganligini a 1940 yilga kelib ula aqa Bo anika bog‘ida
saqlanib qolgan.
Albizzia u kumi “Flo a SSSR” ki obida dukkakdoshla Leguminosae oilasi,
mimozadoshla Mimosoidae oilachasiga ki i ilgan. “De e yax i kus a nikax SSSR”
ushbu u kum dukkakdoshla oilasiga, K.Che epano esa mimozadoshla
Mimosaceae oilasiga ki i gan [4].
C.K. Schneide ushbu u kumga 50 u ni, A.Rehde esa 25 ga yaqin u ni
ki i gan. MDH da aqa bi a u i ipak aka siyasi о‘sib i ojlanadi [6].
Ushbu u bо‘yicha A.A.Fedo o [8] kо‘plab izlanishla olib bo gan. 1763
yilda ipak aka siyasini K.Linney Mimosa A bo ea deb nomlagan. Albizzia
u kumi D.Albi ssi omonidan ilk ma o aba Toskaniyada о‘ ganilgan. Tu kum
nomi uning amiliyasi bilan nomlangan (A.Julib issin-ipak gul degan ma’noni
angla adi) [7].
42
Tadqiqo uslubla i. Tadqiqo ishla ini amalga oshi ish uchun iziologik a
exnik jiha dan pishib ye ilgan u ug‘la dan oydalanildi. Bunda ипак
акациясининг уруғлари sen ab oyidan boshlab ap el oyigacha bо‘lgan
mudda la da териб олинди ҳамда уларнинг унувчанлиги дала ва лаборатория
шароитида аниқланди. Bunda u ug‘la ni kuzgi a baho gi ekish na ijala i ahlil
e ildi. Kuzgi ekish ishla i sen ab a ok ab oyla ida, baho gi ekish ma oyining
uchinchi dekadasi a ap el oyi da omida amalga oshi ildi. Taj iba ishla ini amalga
oshi ishda 100 donadan ibo a bо‘lgan u ug‘la dan oydalanildi. Ushbu ekilgan
u ug‘la ning unuu chanlik kо‘ sa kichla i asosida dala a labo a o iya sha oi idagi
унувчанлик aniqlandi.
Tadqiqo na ijala i a ula ning muhokamasi. Tadqiqo ishla ini amalga
oshi ish uchun ipak aka siyasining u ug‘la i sen ab oyining I dekadasidan ok ab
oyining III dekadasigacha, ma oyining III dekadasidan boshlab ap el oyining III
dekadasigacha bо‘lgan mudda la da e ib olindi a ula ning labo a o iya hamda
dala sha oi idagi unu chanligi aniqlandi.
Tadqiqo la da kuzgi mudda la da e ib olingan u ug‘la ning labo a o iya
sha oi idagi unu chanligi 20-58%, dala sha oi ida esa 14-32% ni ashkil e ganligi
kuza ildi. Ushbu mudda la da ha o ha o a ining pasayib bo ishi na ijasida u ug‘la
as a-sekinlik bilan inim da iga о‘ a boshladi.
Tu li mudda la da e ib olingan ipak aka siyasi u ug‘la ini labo a o iya a dala
sha oi idagi unu chanlikka a’si i, 100 dona hisobida (2022-2024 yy.)
№
U ug‘ e ib olish
mudda i
Unu chanlik
oy
dekada
Labo a o iya sha oi ida
Dala sha oi ida
sen ab
I
58
32
II
54
30
III
50
28
ok ab
I
50
24
II
48
22
III
20
14
ma
III
73
67
Ap el
I
75
70
II
72
67
III
70
61
Hududdagi baho gi mudda da u ug‘la ni ekish ishla i ma oyining III
dekadasidan boshlandi. Bunda ushbu mudda da e ib olingan u ug‘la da
43
unu chanlik labo a o iya sha oi ida 73%, dala sha oi ida esa 67% ni, ap el oyining
bi inchi dekadasida e ib olingan u ug‘la ning labo a o iya sha oi idagi
unu chanligi 75%, dala sha oi ida esa 70% ni ashkil e ganligi aniqlandi.
Xulosa a akli la . Qo aqalpog‘is on sha oi ida ipak aka siyasi u idan
aholi yashash joyla ini kо‘kalamzo lash i ish maqsadla ida oydalanish mumkin.
Buning uchun esa uning kо‘cha la ini ye ish i ish alab e iladi. Ipak aka siya
kо‘cha la ini ye ish i ish uchun u ug‘la ni ap el oyida e ib olish a ekish
maqsadga mu o iq hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyo la о‘yxa i:
1. Ba lilniko a A. D. O dli elnos i sox aneniya sxojes i semyan neko o ix in odusi o annix
p eds a i eley semeys a bobo ix (Leguminosae Juss.).-V kn.: In oduksiya i akklima iza siya
as eniy, ip. 14. Tashken : Fan, 1977, s. 88.
2. Ba ilniko a A. D. K biologii p o as aniya semyan i mo ologii p o os ko neko o ix
in odusi o annix p eds a i eley semeys a bobo ix. –V kn. In oduksiya i akklima iza siya
as eniy, ip. 14. Tashken : Fan, 1977, s. 105.
3. Gaye skaya I. S. In oduksiya d e esnix i kus a niko ix as eniy semeys a bobo ix
Tu kmeniyа. –V kn.: In oduksiya i ekologiya as eniy, Ashxabad: Ilim, 1968, s. 20-23.
4. D obo V. P. D e esnaya i kus a niko aya as i elnos Tashken skogo oazisa. – Byul. SAGU,
№18, 1935, s. 35.
5. L.V.Yaskina «Dend ologiya» Tash INP «Ma buo », T. 1980, 147 s.
6. No oselse a A.I., Rodin A.R. Sp a ochnik po lesnim kul u am. M., Lesnaya p omishlenos .
1984, 308 s.
