44
UO‘T: 631.527:633.51(575.1):631.531.02
QORAQALPOG‘ISTONDA G‘O‘ZANING MEKSIKA NAMUNALARI VA
MAHALLIY NAVLAR ISHTIROKIDA OLINGAN F1
DURAGAYLARINING OTA-ONA SHAKLLARIGA NISBATAN BIR
DONA KO‘SAK VAZNI BELGISI BO‘YICHA IRSIYLANISHI
Ramazano Daniya Baxi bay ulı
Qo aqalpog’is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i asiss en i
e-mail: daniya .bakhi o i[email p o ec ed]
Qu limu a o a Fo ima Qoʻziboy qizi., Tõx abaye a Guljamila Ochil qizi
Qo aqalpog’is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i alabala i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536541
Abs ac : In coun ies wi h a de eloped co on indus y, such as Aus alia, Mexico, he
USA, B azil, India, and o he s, many achie emen s ha e been made in ob aining high and
quali y co on yields h ough he applica ion o mode n b eeding me hods. Scien is s-b eede s,
based on a ious selec ions, pay special a en ion o he c ea ion o ea ly- ipening, la ge-boll,
p oduc i e, high-yielding a ie ies wi h high economic ai s.
Keywo ds: co on, hyb idiza ion, quali y indica o , a ie y c ea ion, aluable and unique
ai s, F1 hyb ids, co on b eeding, ini ial ma e ial, economically aluable ai s, G.hi su um L.,
a ie ies and lines, co on in one boll.
Ki ish (adabiyo la sha hi). G‘o‘zaning mo ologik a iziologik
xususiya la i uning pax a ishlab chiqa ishdagi si a a sama ado ligiga be osi a
a’si ko‘ sa adi. Xususan, ko‘sk azni belgisi – bu g‘o‘zani baholashda
undamen al ko‘ sa kich bo‘lib, u ko‘skning o‘lchami, zichligi hamda olala hajmi
a si a ini aniqlashda muhim ol o‘ynaydi. Ko‘sak aznining aniq a ishonchli
o‘lcho la i qishloq xo‘jaligida ilmiy asoslangan exnologiyala ni jo iy e ish,
hosildo likni op imallash i ish a sanoa ja ayonla ini akomillash i ish imkonini
be adi. B.O‘ ozo a boshqala [1; 7-8-b.] olib bo gan adqiqo la da du agaylash
na ijasida hosil qilingan izmala dan ay im bio ik omilla ga yuqo i chidamlilikka
ega bo‘lgan, mahsuldo ligi yuqo i, o‘ acha bi dona ko‘sak azni 5,7 g ammdan
oshadigan, ola hosildo ligi a 1000 dona chigi azni yuqo i bo‘lgan o‘simlikla
aj a ib olingan.
Shuningdek, ko‘sk aznining o‘zga u chanligi u li ag oekologik sha oi la
a’si ida qanday o‘zga ishini aniqlash, selek siya a ekin pa a ishida sama ali
s a egiyala ishlab chiqish uchun muhim hisoblanadi.
Z.Yu.Maqsudo [2; 17-23-b.] mahalliy 108-F, S-4727, S-450-455,
KK-1543 na la i bilan AQSHning Akala-44, Akala1517, Akala 2-42, Du ango,
She man, Texas na la ini cha ish i ib F1-F3 du agayla ida e apisha lik, bi
45
ko‘sakdagi pax a azni a boshqada belgila ni o‘ gangan. O a-ona namunala i bi
xil ko‘ sa kichga ega bo‘lganda, yoki a qi juda kam bo‘lganda F1 da (108-F x S-
450-455) i siylanishi belgining o a-ona namunala i o alig‘ida bo‘lgan. F2 da ham
xuddi shunday i siylanish yuz be gan.
F.X.Jumaye a boshqala ning yozishicha [3; 37-40-b.] yozishicha g‘o‘zada
bi inchi hosil shoxi qanchalik pas ki bo‘g‘imla da joylashgan bo‘lsa, shunchalik
ezpisha bo‘ladi, shuningdek qanchalik ezpisha bo‘lsa ko‘sak azni a 1000
dona chigi og‘i ligi shunchalik pas bo‘ladi.
Ma e ialla a uslubla . Ma’lumki, g‘o‘za kolleksiyasida saqlanayo gan
xo ijiy da la la ga mansub na a namunala dan oydalanib, ula ni mahalliy na la
bilan cha ish i ish hamda hosil bo‘lgan du agay a lodla ni ahlil qilish na ijasida
ez pishu chi, yuqo i hosildo likka ega, bio ik a abio ik s essla ga chidamli bi
dona ko‘sak azni yo‘qo i bo‘lgan yangi g‘o‘za na la i, izmala i a boshlang‘ich
shaklla ini ya a ish mamlaka imiz seleksiya anining dolza b azi ala idan bi i
hisoblanadi. Bizning adqiqo la imiz doi asida esa, g‘o‘zani kelib chiqish
ma kazla idan bi i hisoblangan, “Pax a seleksiyasi, u ug‘chiligi a e ish i ish
ag o exnologiyala i” ilmiy- adqiqo ins i u ining kolleksiyasida saqlanayo gan
ekologo-geog a ik xilma-xillikka ega bo‘lgan, ya’ni Meksika hududidan olingan
namunala ins i u ining ekspe imen al aj iba xo‘jaligi dalala ida ekilib o‘ ganildi.
Na ijala a munoza a. Mamlaka imiz g‘o‘za seleksione olimla i
omonidan ya a ilayo gan yangi g‘o‘za na la ining asosiy ko‘ sa kichla idan
ko‘sakla yi ikligi kabi mo oxo‘jalik belgila ka a ahamiya kasb e adi.
Ma’lumki, bi dona ko‘sakdagi pax a xomashyosi e ish i iladigan pax a
hosildo ligini oshi ishda asosiy omilla dan bi i hisoblanadi. Ko‘sakla yi ikligi
bo‘yicha ekolo-geog a ik uzoq namunala , mahalliy na la a ula ish i okida
olingan F1 du agayla hamda andoza si a ida olingan S-4727 na i ahlil
qilinganida.
Meksikadan kel i ilgan namunala da bi dona ko‘sak azni 4,3 g dan Naza
87 (010203, Meksika) namunasida, 5,5 g gacha Holland 1806 (010239, Meksika)
namunasida, mahalliy na la da 5,7 g dan KK-3535 na ida,5,9 g gacha Sul on
na ida bo‘ldi.
O‘ a olali ekolo-geog a ik uzoq namunala (Meksika) bilan mahalliy na la
ish i okida olingan du agayla ning ko‘sakla yi ikligi belgila ini i siylanishi.
№
O a-ona shaklla i a
F1 du agayla
Bi dona
ko‘sak azni
(g)
hp
1
Naza 87 (010203, Meksika)
4,3
-
2
HS-23 (010236, Meksika)
5,6
-
46
3
Holland 1806 (010239, Meksika)
5,5
-
4
Oclock 1518 (010309, Meksika)
5,3
-
5
Sul on
5,9
-
6
KK-3535
5,7
-
7
Chimboy-5018
5,8
-
8
F1 [Naza 87 (010203, Meksika) x KK-3535]
5,8
1,14
9
F1 [HS-23 (010236, Meksika) x Sul on]
6,2
3,0
10
F1 [HS-23 (010236, Meksika) x KK-3535]
6,0
7,0
11
F1 [Holland 1806 (010239, Meksika) x KK-3535]
5,7
1,0
12
F1 [Holland 1806 (010239, Meksika) x Chimboy-5018]
5,9
1,66
13
F1 [Oclock 1518 (010309, Meksika) x KK-3535]
6,1
3,0
14
S . S-4727
5,4
-
EKF 05 (NSR05)
0,1
-
Ko‘sakla yi ikligi bo‘yicha 6 a F1 du agayla dan 1 a (Naza 87 (010203,
Meksika) x KK-3535) a boshqada du agay kombina siyala da ijobiy hola da,
ya’ni hp=1,0-7,0 o alig‘ida ijobiy i siylanganligi aniqlandi. F1 du agayla dan o a-
ona shaklla iga nisba an. F1 du agayla idan bi dona ko‘sak azni belgisi F1 (HS-
23 x Sul on),F1 (HS-23 x KK-3535), F1 (Oclock 1518 x KK-3535) a boshqada
kombina siyala ida o a-ona shaklla iga nisba an 1-1,5 g yuqo i bo‘lganligi
aniqlandi.
Xulosa a a siyala . Meksikadan kel i ilgan namunala da bi dona ko‘sak
azni 4,3 g dan Naza 87 (010203, Meksika) namunasida, 5,6 g gacha HS-23
(010236, Meksika) namunasida, mahalliy na la da 5,7 g dan KK-3535 na ida, 5,9
g gacha Sul on na ida bo‘ldi. F1 du agayla da esa 5,7 g dan F1 (Holland 1806
(010239, Meksika) x KK-3535) kombina siyasida, 6,2 g gacha F1 (HS-23
(010236, Meksika) x Sul on) kombina siyasida hamda andoza na ida 5,4 g ashkil
e di. F1 du agayla ida o a-ona shaklla iga nisba an bi muncha yuqo i
ko‘ sa kichla ga ega bo‘lganligi kuza ilib, ushbu belgila bo‘yicha i siyanishi
yuqo i bo‘lgan oilala aj a ib olindi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘ ozo B., Shodmono a G., F.To eye F., Egambe diye R. G‘o‘zani du agaylash na ijasida
ya a ilgan izmala ning ezpisha lik, ko‘sakla a chigi la yi ikligi, ola chiqimi belgila i
shakllanishi // O‘zbekis on qishloq a su xo‘jaligi. Toshken . №2, 2025. – B. 7-8.
2. Мақсудов З.Ю. Изучение гибридов полученных от скрещивания экологических
отдаленных сортов хлопчатника G.hi su um L // Автореферат.дис., канд. с-х. наук. –
Ташкент, 1967. – С. 17-23.
3. Jumaye F.X., Abzalo M.F., O azbaye a G., Xolo Yo. G.Hi su um L. ga mansub na la da
du agay bo‘g‘inla da ezpisha likni geno ipga bog‘liqligi // “G‘o‘za a boshqa qishloq
xo‘jalik o‘simlikla ida ezpisha likni hamda moslanu chanlikni e olyu sion a seleksion
qi ala i” nomli akademik S.S. Sodiqo a alludining 95 yilligiga bag‘ishlangan xalqa o ilmiy
kon e en siya ma e ialla i. Toshken . Fan – 2005. – B. 37-40.
47
