57
УЎК: 631.631.527.8+631.529
G‘O‘ZA KOLLEKCIYASI NAV, NAMUNALARI VA MAHALLIY
NAVLAR ISHTIROKIDA OLINGAN F3 DURAGAYLARIDA O’SIMLIK
BO’YI VA TEZPISHARLIGI BELGILARINING IRSIYLANISHI
Jolimbe o a Rawiya Maji qizi
Qo aqalpog’is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i assis en i
e-mail: [email p o ec ed]
Saylibae a A manay Ǵabi qizi., Sapa baye a Aziza Muza a qizi
Qo aqalpog’is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i alabala i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536572
Anno a siya. G’o’za kollekciyasi na , namunala i a mahalliy na la ish i okida
olingan du agayla ning o’simlik bo’yi a ezpisha ligi belgila ining i siylanishi o‘ ganildi.
Kali so‘zla . E apisha , se hosil, hosil shox, o’simlik bo’yi a ezpisha ligi.
Abs ac . The inhe i ance o plan heigh and ea ly ma u i y ai s in hyb ids ob ained
om co on collec ion a ie ies, samples, and local a ie ies was s udied.
Keywo ds. Ea ly- ipening, high-yielding, ui ing b anches, plan heigh and ea ly
ma u i y.
Ki ish. Dunyoda pax a e ish i ish bo‘yicha 80 don o iq mamlaka la ida ha
yil 33 million gek a ga yaqin e maydonga pax a ekiladi. Jumladan pax a e ish i ish
bo‘yicha e akchi da la la qa o iga ki adigan Xi oy (6,4 mln. ), Hindis on (6,1
mln. ), AQSH (3,2 mln. ), A ika (2,5-3 mln. ), A s aliya (1,2mln. ) Pokis on (981
ming. ) a O‘zbekis on (940 ming. ) da la la i e akchi hisoblanadi. G‘o‘za
kolleksiyasidan oydalangan holda ushbu da la la namunala idan oydalanib
yangi min aqa up oq-iqlim sha oi la iga mos, up oq sho‘ lanishiga ba doshli,
e apisha , kasallik a za a kunandala ga ba doshli, se hosil, ola si a i jahon
andozala i alabla iga ja ob be adigan yangi g‘o‘za na la ini ya a ish dolza b
masalala idan bo‘lib hisoblanadi.
F.X.Jumae a boshqa [1; 42-45-b.] mualli la ning a’kidlashicha, na
qancha ezpisha bo‘lsa, ula da bi inchi hosil shoxi joylashishi (hs) pas dagi
bo‘g‘inla da hosil bo‘lib, unda bi ko‘sakdagi pax aning og‘i ligi a 1000 dona
chigi azni ham nisba an engil oq bo‘lishi, g‘o‘za na la ining ezpisha ligi
ula dagi mo obiologik a asosiy xo‘jalik belgila i bilan uz iy bog‘liq bo‘lishi
kuza ilgan. X.Munaso , U.Mu a o , O.Qo‘chqo o a S.S.Alixadjae a [2; 104-
110-b.] la aj ibala ga asoslanib sho‘ langan onda e apisha lik belgisi i siy belgi
bo‘lib, u a loddan-a lodga be iladi shu bilan bi ga ashqi muhi hamda ag o exnik
adbi ga uz iy bog‘liq, hosildo lik ag o exnikaga hamda o‘ ganilayo gan
izmala ning i siya iga bog‘liq, deb hisoblaydila .
58
Tahlil a na ijala . Qo aqalpog’is onning o’ acha sho’ langan up oq
sha oi ida F3 du agayla ini o’simlik bo’yi a ezpisha ligi belgila i o a-ona
shaklla iga aqqoslanib i siylanishi ahlil qilindi. Ma`lumki aj ibala imiz da,
g’o’za o’simlikla i bo’yi mahsuldo lik elemen la i bilan chamba chas bog’liqdi .
Tadqiqo la da 10 a xo ijdan kel i ilgan na , namunala , 3 a mahalliy na la a
ula ish i okida olingan 13 a F3 oddiy du agayla ini o’simlik bo’yi bo’yicha
i siylanishi ahlil qilindi. Qo aqalpog’is onning o’ acha sho’ langan up oq
sha oi ida o’ ganilgan xo ijiy na , namunala da o’simlik bo’yi 108,6 san ime dan
(Xi oy. 06144), 120,6 san ime gacha (Hindis on. 16461) bo’lganligi mahalliy
na la da esa 115,8-117,2 san ime o alig’ida bo’ldi. F3 oddiy du agayla ini
o’simlik bo’yi 110,6-121,5 san ime o alig’ida hamda andoza si a ida olingan S-
4727 na ida 116,8 san ime ni ashkil e di. Ushbu belgi bo’yicha F3 du agayla ini
o a-ona shaklla iga nisba an i siylanishi ma ema ik ahilla iga ko’ a, o’ ganilgan 13
a du agayla dan 3 a du agayla da salbiy ge e ozis hola i, ya`ni dominan lik
koe icien i (hp)=-1,91 dan, (hp)=-4,61 gacha bo’lganligi aniqlandi. O a-ona
shaklla idan us un bo’lgan 10 a du agayla da i siylanish (hp)=0,37 dan, (hp)=7,66
gacha bo’lib, ijobiy ge e ozis hola i qayd e ildi. O’simlik bo’yi bo’yicha F1 (Xi oy.
06058xKK-3535), F3 (A s aliya. 09801xKK-3535, a F3 (Pokis on. 07291xKK-
3535) du agayla i yaqqol us unlik qilib yuqo i da ajada ge e ozis hola ida bo’ldi 1-
jad al. G’o’za na la ida ham boshqa qishloq xo’jalik ekin u la i kabi asosiy
ege aciya da i asosiy ko’ sa kichla idan bi i hisoblanadi. Tezpisha lik belgisi
bo’yicha Qo aqalpog’is onning o’ acha sho’ langan up oq sha oi ida
o’simlikla ni 50 oiz ochilishi bo’yicha enologik kuza u la olib bo ildi. Tu li
da la la dan kel i ilgan na namunala da ege aciya da i 114 kundan (A ika)
06199 a (Pokis on) 07291 namunala ida, 122 kungacha (Xi oy) 06058
namunasida, mahalliy na la da esa 117 kun KK-3535 na ida, 116 kun Chimboy-
5018 na ida a 120 kun Sul on na ida ekanligi qayd e ildi. O’ ganilgan 13 a F3
oddiy du agayla da ege aciya da i 112-123 kun o alig’ini, andoza na ida 119
kunni ashkil e di.
Xulosa. Tadqiqo na ijala idan quyidagicha xulosaga kelib, Tezpisha lik
belgisi bo’yicha o’ ganilgan du agayla dan 2 a du agayla da o aliq holda
i siylanganligi, 7 a du agay kombinaciyala da o a-ona shaklla idan ege aciya
da i qisqa bo’lib, ijobiy ge e ozis hola ida bo’ldi. Vege aciya belgisi bo’yicha
o’ ganilgan du agayla dan F3 (A ika. 06199xSul on), F3 (A ika.
06201xChimboy-5018), F3 (A s aliya. 09801xKK-3535), F3 (Hindis on.
16461xSul on) a F3 (AQSh. 011597xChimboy-5018) kombinaciyala i boshqa F3
du agayla i a o a-ona shaklla iga nisba an ezpisha , ya`ni 112-114 kunni ashkil
59
e di. G’o’za kollekciyasi namunala i a mahalliy na la ish i okida olingan F3
du agayla ning Qo aqalpog’is onning o’ acha sho’ langan up oq maydonla ida
o’simlik bo’yi a ege aciya da i belgila ining i siylanishi.
№
O a-ona shaklla i a
F3 du agayla
O’simlik
bo’yi (sm)
hp
Vege aciya
da i (kun)
hp
1
(Xi oy) 06058
112,2
122
2
(Xi oy) 06144
108,6
120
3
(A ika ) 06199
114,8
114
4
(A ika ) 06201
117,3
115
5
(A s aliya) 06830
115,6
117
6
(A s aliya) 09801
116,4
116
7
(Hindis on) 16461
120,6
115
8
(Pokis on) 07291
118,5
114
9
(AQSh) 011571
113,7
120
10
(AQSh) 011597
114,6
119
11
KK-3535
115,8
117
12
Chimboy-5018
116,4
116
13
Sul on
117,2
120
14
F3 (Xi oy. 06058 x KK-3535)
109,2
2,66
115
1,8
15
F3 (Xi oy. 06144 x Sul on)
110,6
0,53
118
0
16
F3 (A ika. 06199 x Sul on)
118,3
-1,91
113
1,33
17
F3 (A ika. 06201 x Chimboy-5018)
116,7
0,33
112
7,0
18
F3 (A s aliya. 06830 x Chimboy-5018)
112,4
9,0
121
-9,0
19
F3 (A s aliya. 09801 x KK-3535)
113,8
7,66
114
5,0
20
F3 (Hindis on. 16461 x Sul on)
116,8
1,23
113
1,8
21
F3 (Hindis on. 16461 x KK-3535)
117,3
0,37
119
-3,0
22
F3 (Pokis on. 07291 x Chimboy-5018)
121,5
-3,85
120
-5,0
23
F3 (Pokis on. 07291 x KK-3535)
114,3
2,11
116
1,0
24
F3 (AQSh. 011571 x KK-3535)
119,6
-4,61
123
-3,0
S . S-4727
116,8
119
Vege aciya belgisi bo’yicha o’ ganilgan du agayla dan F3 (A ika.
06199xSul on), F3 (A ika. 06201xChimboy-5018), F3 (A s aliya. 09801xKK-
3535), F3 (Hindis on. 16461xSul on) a F3 (AQSh. 011597xChimboy-5018)
kombinaciyala i boshqa F3 du agayla i a o a-ona shaklla iga nisba an ezpisha ,
ya`ni 112-114 kunni ashkil e di.
Adabiyo la o‘yxa i:
1. Jumae F.X., Abzalo M.F., O azboe a G., Xolo Yo., G.hi su um L. ga mansub na la
du agay bo‘g‘inla ida ezpisha likni geno ipga bog‘liqligi. G‘o‘za a boshqa qishloq
xo‘jalik o‘simlikla ida ezpisha likni hamda moslanu chanlikni e olyu sion a selek sion
qi ala i nomli xalqa o ilmiy kon e en siya ma e ialla i. - Toshken , 2005. –B. 42-45.
2. Munaso X., Alixodjae a S.S., Mu a o U., Ko‘chqa o O. Sho‘ langan a su
anqisligi onla ida us i ilgan izmala ning ay im qimma li xujalik ko‘ sa kichla i. //Fo‘za
gene ikasi, selek siyasi, u ugchiligi a bedachilik masalala i o‘plami. - Toshken .2002.-
B.104-110.
