72
UO‘K: 633.1-3.
OROLBO‘YI SHAROITIDA OZUQA BAZASINI YAXSHILASH
MAQSADIDA IQLIM O‘ZGARISHLARIGA BARDOSHLI OZUQABOP
EKINLAR NAV, NAMUNALARINI SINASH
Kochka o Fa xаd Xo‘jamu a o ich
Cho achilik a pa andachilik ilmiy- adqiqo ins i u i kichik ilmiy xodimi
e-mail: [email p o ec ed]
Sei musaye Bay ambay Aba baye ich
Qishloq xo‘jaligida bilim a inno a siyala milliy ma kazi huzu idagi Qo aqalpog‘is on
Respublikasi ag oxizma la ma kazi
Allasho Bax am Da le baye ich., Pa mano a Dilnoza Ma lano na
Qishloq xo‘jaligi anla i alsa a dok o i, ka a ilmiy xodimla i,
Cho achilik a pa andachilik ilmiy- adqiqo ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536625
Anno a siya. O ol dengizidagi su sa hining kamayib bo ishi keyingi yilla da iqlim
o‘zga ishla iga, up oqla ning sho‘ lanishiga olib kelmoqda. Tup oq sho‘ lanishi, su anqisligi
kabi so‘nggi yilla da uch ayo gan muammola qishloq xo‘jaligi ekinla i, shu jumladan
ozuqabop ekinla hosildo ligiga salbiy a’si ko‘ sa ib kelmoqda. O olbo‘yi hududida ozuqa
bazasini yaxshilashda, ozuqabop ekinla dan olinadigan hosildo likni oshi ishda shu hudud
up oq-iqlim sha oi ida u li xil ozuqabop ekinla ni, ula ning na , namunala ini ekib sinash,
hamda eng maqbulla ini anlash ke ak bo‘ladi. Ushbu maqolada o olbo‘yi hududida sinash
uchun ekilgan u li xil ozuqabop ekinla , ula ning na , namunala i o‘g‘ isida ma’lumo la
kel i ilgan.
Kali so‘zla . O olbo‘yi, iqlim o‘zga ishi, su anqisligi, sho‘ lanish, ozuqabop ekinla ,
hosildo lik, na , namuna, sinash.
Аннотация. Снижение уровня воды в Аральском море в последние годы привело к
изменению климата и засолению почв. Такие проблемы, как засоление почв и дефицит
воды, негативно влияют на урожайность сельскохозяйственных культур, в том числе
кормовых культур. Для улучшения кормовой базы в Приаралье и повышения урожайности
кормовых культур необходимо проводить посев и испытание различных кормовых
культур, их сортов и образцов в почвенно-климатических условиях региона и выбирать
наиболее подходящие. В данной статье представлена информация о различных кормовых
культурах, их сортах и образцах, высаженных для апробации в Приаралье.
Ключевые слова. Приаралье, изменение климата, дефицит воды, засоление,
кормовые культуры, урожайность, сорт, образец, испытание.
Abs ac . The decline in he A al Sea's wa e le el in ecen yea s has led o clima e
change and soil saliniza ion. P oblems such as soil saliniza ion and wa e sca ci y nega i ely
impac c op yields, including o age c ops. To imp o e he o age supply in he A al Sea egion
and inc ease o age yields, i is necessa y o sow and es a ious o age c ops, hei a ie ies,
and accessions in he egion's soil and clima ic condi ions and selec he mos sui able ones. This
a icle p esen s in o ma ion on a ious o age c ops, hei a ie ies, and accessions plan ed o
es ing in he A al Sea egion.
73
Keywo ds. A al Sea egion, clima e change, wa e sca ci y, saliniza ion, o age c ops,
yield, a ie y, accession, es ing.
Ki ish. Bugungi kunda O ol dengizidagi su hajmi bundan 65-yil oldingi
da ajasining 10 dan bi ulushidanham kam og‘ini ashkil e moqda. Su hajmi 15
ma aga kamaygan. Ka a bu un bi dengiz bugungi kunga kelib 3 a ha zaga
bo‘lingan: G‘a biy dengiz, Sha qiy dengiz a Kichik O ol.
So‘nggi 55-yilda O ol dengizining qu igan ubida 5,2 million gek a
maydonda yangi O olqum cho‘li paydo bo‘ldi.
Dunyoning boshqa ha qanday cho‘lla ida bo‘lgani kabi O olqumda ham
odamla ning o‘kis hayo kechi ishi, ij imoiy-iq isodiy i ojlanish, biologik xilma-
xillik a eko izimni qo‘llab-qu a lash uchun ke ak bo‘lgan in a uzilma,
shuningdek, ij imoiy a aqqiyo a a o onlik uchun za u boshqa sha -sha oi la
ma jud emas.
O olbo‘yi min aqasining ka a qismi qu g‘oqchil hudud bo‘lib, cho‘llanishga
moyil bo‘lgan qu g‘oqchil zona si a ida asni lanadi. Su anisligi, qu g‘oqchilik,
qum a uz bo‘ onla i kabi hodisala ning ez- ez yuz be ishi, sho‘ lanish aholi
saloma ligi uchun sezila li da ajada xa -xa a la ning oshishiga a qishloq
xo‘jaligi ekinla i, jumladan ozuqabop ekinla hosildo ligining pasayishiga olib
kelmoqda. Shula dan kelib chiqqan holda o olbo‘yi hududida ozuqabop
ekinla ning na , namunala ini ekib sinash, ula ni qimma li xo‘jalik belgila i
bo‘yicha a o‘ ganish bugungi kunda dolza b ahamiya ga ega bo‘lgan azi ala dan
hisoblanadi.
Ma e ialla a uslubla . Tadqiqo ma e ialla i si a ida ozuqabop
ekinla ning mahalliy a xo ijiy na , namunala i qo‘llanildi. Ilmiy adqiqo la da
dala, labo a o iya aj ibala i, enologik kuza u la umumqabul qilingan uslubiy
qo‘llanma a u ug‘likning si a ko‘ sa kichla i O‘zDS 2823:2014 dan oydalanildi.
Na ijala a munoza a. Ozuqabop ekinla ning Cho achilik a
pa andachilik ilmiy- adqiqo ins i u i olimla i omonidan ya a ilgan yangi na ,
izma a namunala i, Milliy genbankdan olingan namunala , hamda xo ijdan olib
kelingan na a namunala i adqiqo ishla iga jalb e ildi. Bula ning ay imla i
Si da yo iloya ida sho‘ langan up oqli ye la da ham ekib o‘ ganilgan a ijobiy
na ijala olingan. Ammo aynan O olbo‘yi hududi abiiy up oq-iqlim sha oi la ida
ekib sinalmagan. Ula ni aynan O olbo‘yi hududida sinash, hududga mos ozuqabop
ekin u i, na yoki namunasini anlash, kelgusida ula us ida seleksiya ishla ini
da om e i ish maqsadida Qo aqalpog‘is on Respublikasi Xo‘jayli umani,
Samanko‘l MFY hududida joylashgan “Sobi o a” e me xo‘jaligi ye
74
maydonla ida ham quyidagi ozuqabop ekinla na , namunala i sinash uchun
ekildi.Quyidagi 1-sxemada u li xil ozuqabop ekinla ni ekish as i langan.
1-sxema. Xo‘jayli umanida ashkil e ilgan aj iba ko‘cha zo i
14
13
12
11
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
2-qa o
2-qa o
3-qa o
1-qa o
1-qa o
5-qa o
3-qa o
1-qa o
3-qa o
5-qa o
5-qa o
4-қатор
2-qa o
5-qa o
Fa seliya yangi xo ijiy
namuna
Ba g ka am yangi
xo ijiy namuna
Raps Paolo na i
Beda Toshken 3091
na i
Beda yangi xo ijiy
namuna
Qizil seba ga yangi
namuna
Espa se yani namuna
Қирғизистон
намунаси)
Sa iq qashqa beda
yangi namuna
Qishgi no‘ xa A k a
na i
Xan al yangi xo ijiy
namuna
Espa se mahalliy izma
A pa yangi namuna
Bu choq (konskiy bob)-
Tund a na i
Espa se yangi izma
Sxemada kel i ilganidek 11 u dagi ozuqabop eknla ning 14 a na ,
namunala i sinash uchun ekildi. Ula da enologik kuza u la olib bo iladi,
qimma li xo‘jalik belgila i o‘ ganiladi.
Xulosa a a siyala . O olbo‘yi hududi abiiy up oq-iqlim sha oi ida
ozuqabop ekinla ning u li xil na , namunala ini sinash shu hududga mos ekin u i
a na ini anlash, kelgusida O olbo‘yi hududida ushbu ekinla na la ini ekib
ko‘pay i ish imkoniya la ini be adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. B.D.Allasho , M.X.Zul ika o , M.N.Sa a o . P ima y seed p oduc ion o odde c ops. IOP
Con e ence Se ies: Ea h and En i onmen al Science 614 (1), 012160
h ps://iopscience.iop.o g/a icle/10.1088/1755-1315/614/1/012160
2. B.D.Allasho Milliy genbankdan olingan oqjo‘xo i namunala ini ay im qimma li xo‘jalik
belgila i bo‘yicha o‘ ganish. 2024Ж. Science and inno a ion. Том 3. №Special Issue 47.
574-579 b.
3. Dala aj ibala ini o‘ kazish uslubla i. O‘zPITI, Toshken . 2007, 147 b.
4. Доспехов Б.А. «Методика полевого опыта. 5-е изд.» - М.: Агропромиздат, 1985. 351 с.
