161
UO‘K:635.62
SELEKСIYA VA URUG‘CHILIKDA TUPROQ UNUMDORLIGINING
AHAMIYATI
SH.U. Sabu o ., F.R. E jano a,
Selekciya a u ug‘chilik ka ed asi 1-ku s magis an i
Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536953
Anno a siya: Tup oq o‘simlikla uchun za u bo‘lgan azo , os o , kaliy a boshqa
mik oelemen la ni o‘z ichiga oladi. Bu elemen la o‘simlikla ning o‘sishi, i ojlanishi a
hosildo ligi uchun muhim omilla di . Ushbu maqolada selekciya a u ug‘chilik izimida up oq
unumdo ligining ahamiya i, uni saqlash a oshi ish usulla i, shuningdek, up oq hola ining
o‘simlik geno ipla ining moslashu chanligi a hosildo likka a’si i haqida ma’lumo la
kel i ilgan.
Kali so‘zla : up oq, unumdo lik, hudud, iqlim, selekciya, u ug‘, o‘g‘i , sug‘o ish,
o‘simlik, hosildo lik, melio aciya.
Anno a ion: Soil con ains ni ogen, phospho us, po assium, and o he mic oelemen s
necessa y o plan s. These elemen s a e impo an ac o s o plan g ow h, de elopmen , and
yield. This a icle p o ides in o ma ion on he impo ance o soil e ili y in he sys em o
b eeding and seed p oduc ion, me hods o i s p ese a ion and enhancemen , as well as he
in luence o soil condi ions on he adap abili y o plan geno ypes and yield.
Keywo ds: soil, e ili y, e i o y, clima e, selec ion, seeds, e ilize , i iga ion, plan ,
yield, land eclama ion.
Tup oq — bu i ik a noo ganik qismla dan ashkil opgan mu akkab abiiy
jism bo‘lib, qishloq xo‘jaligida ishlab chiqa ishning eng muhim osi asidi . Uning
asosiy xossasi — unumdo lik, ya’ni o‘simlikla ni oziqa moddala i, su , ha o a
issiqlik bilan a’minlash qobiliya idi . Tup oq unumdo ligi selekciya a u ug‘chilik
aoliya ida o‘simlikla ning gene ik imkoniya la ini o‘liq o‘yobga chiqa ishning
asosiy omili sanaladi.
Tup oq unumdo ligi a uning selekciya ja ayonidagi oli. Selekciya
ja ayonida o‘simlikla ning geno ipik imkoniya la i ko‘p jiha dan ula ning
o‘sadigan muhi iga bog‘liq. Tup oq unumdo ligi o‘simlikla ning iziologik
aoliya ini, oziqlanishini, ildiz izimi i ojlanishini hamda hosil si a ini belgilaydi.
Yuqo i unumdo up oqla da o‘simlikla ez o‘sadi, kuchli ildiz izimi hosil qiladi
a s ess omilla iga (qu g‘oqchilik, sho‘ lanish, so uqqa chidamlilik a boshqala )
nisba an ba doshliligi oshadi.
Selekciya ishla i ja ayonida up oq unumdo ligining ba qa o ligini saqlash,
uning ag oximik a kibini mu ozana da ushlab u ish, shuningdek, yangi
na la ning moslashu chanligini baholashda asosiy mezonla dan bi idi . Shu
162
sababli up oq xususiya la ini chuqu o‘ ganish selekcione la uchun muhim ilmiy
asos bo‘lib xizma qiladi.
O‘zbekis on up oqla i a ula ning qishloq xo‘jaligidagi ahamiya i.
O‘zbekis on hududida 28 u dagi up oq ma jud bo‘lib, ula ning 22 asi aol
a ishda qishloq xo‘jaligi maqsadida oydalaniladi. Eng unumdo up oqla —
ipik bo‘z a och usli bo‘z up oqla — asosan Fa g‘ona odiysi, Toshken ,
Sama qand, Jizzax, Si da yo, Qashqada yo a Su xonda yo iloya la ida a qalgan.
Sug‘o iladigan o‘ loqi up oqla , da yo odiyla ida joylashganligi sababli,
ozuqa moddala ga nisba an boy a yuqo i hosildo lik be adi. Ammo bu ye la da
sizo su la i sa hi yaqin bo‘lgani uchun sho‘ lanish xa i yuqo i. Shu boisdan
melio a i cho a- adbi la ni (d enaj izimla i, yu ish ishla i, uzla ni ney allo chi
o‘g‘i la dan oydalanish) o‘z aq ida amalga oshi ish za u .
Cho‘l zonasidagi aqi li, su usli qo‘ng‘i up oqla esa Qo aqalpog‘is on,
Na oiy a Buxo o iloya la ida keng a qalgan. Ula ning unumdo ligini oshi ish
uchun o ganik o‘g‘i la , side a ekinla (ko‘ka o‘g‘i ), mik obiologik p epa a la a
su ejo chi sug‘o ish exnologiyala ini qo‘llash alab e iladi.
Tup oq unumdo ligini saqlash a oshi ish yo‘lla i. Tup oq unumdo ligini
saqlash — selekciya a u ug‘chilikning ba qa o i ojlanishining asosi hisoblanadi.
Buning uchun quyidagi ilmiy asoslangan adbi la ni amalga oshi ish muhim:
Ag o exnik usulla — almashlab ekish, ye ga o ganik o‘g‘i la ki i ish, minimal
haydash exnologiyasi. Ag okimyo iy cho a- adbi la — mine al o‘g‘i la ni
me’yo ida a mu ozana da qo‘llash, up oqdagi pH mu ozana ini saqlash.
Melio a i adbi la — sug‘o ish izimla ini mode niza siya qilish, d enaj a
yu ish ishla ini mun azam olib bo ish. Biologik usulla — izobak e iyala ,
miko izala a biologik aol p epa a la yo damida up oqdagi oydali mik o lo ani
iklash. Bu cho ala o‘simlikla ning ozuqalanishini yaxshilab, u ug‘chilikda yuqo i
si a li u ug‘ ma e ialini ye ish i ishga xizma qiladi.
Xulosa. Tup oq unumdo ligi — selekciya a u ug‘chilik ja ayonla ining
asosiy eko izim omilidi . Unumdo up oq o‘simlikla ning gene ik po ensialini
o‘liq namoyon e ish imkonini be adi, ula ning ekologik s essla ga chidamliligini
oshi adi a hosil si a ini yaxshilaydi. Shu sababli ha bi selekcione a u ug‘chilik
xo‘jaligi up oq hola ini mun azam ahlil qilib bo ishi, unga ilmiy asosda ishlo
be ishi za u . O‘z na ba ida, up oq unumdo ligini saqlash – na aqa qishloq
xo‘jaligi ba qa o ligini, balki ekologik mu ozana ni a’minlashning ham muhim
ga o idi .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Abduka imo D.T., E gashe I.T., Elmu ado A.A., Luko M.K., Bekmu ado a X.K.
Qishloq xo‘jalik ekinla i selekciyasi a u ug‘chiligi, Sama qand da la e e ina iya
medicinasi, cho achilik a bio exnologiyala uni e si e i. Nash ma baa ma kazi, 2024.
2. Tu suno H.X. Tup oqshunoslik, Toshken “Uni e si e ” 2017
3. E gasнe I.T., Naza o K.K., No mu odo D.S., Bekmu ado a X.K. Umumiy Selekciya a
U ug‘chilik P ak ikumi, Тоshkеn -2020.h ps://www.ag o.uz/11-0297
