196
UO’K: 631.582/452
QORAQOLPOG‘ISTON RESPUBLIKASIDA KUZGI BUG‘DOYDAN
OLDIN EKILGAN O‘TMISHDOSH EKINLARNINING
SAMARADORLIGI
Ismaylo U.E,
q.x. .d., p o esso .,
Ku lımu a o a D.B.,
q.x. .d., (PhD).
Кalnaza o a Dil uza Pola o na., Ubaydullae a Aziza Buxa bae na,
4-ku s «Ag onomiya» yo’nalishi
Qo aqalpog’is on qishloq xo’jaligi a ag o exnologila ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537022
Anno a ion. In he sys em o c op o a ion wi h sho o a ions in he condi ions o shallow
soils, he e ec i eness o he selec ion o pas c ops o au umn whea in inc easing soil e ili y
has been de e mined. In his case, he posi i e e ec o mosh, sesame and soy c ops on he mass
o khajm and he amoun o humus as a pas c op is exp essed.
Keywo ds: c op o a ion, au umn whea , soil e ili y, Moss, sesame, soybeans,
p edecesso s, ood elemen s, side a .
Ki ish. Mamlaka imizda dehqonchilik madaniya ini ko’ a ishdi up oqqa
asosiy ishlo be ish, yangi exnologiyala ni jo iy e ish, shu bilan bi ga qishloq
xo’jalik ekinla ining hosildo ligini oshi ish asosan qo’l mehna ini kamay i ish,
sa -xa aja la ni qisqa i ishga qa a ilgan adbi la ni qo’llab pax a, g’alla a
ak o iy ekinla ni e ish i ishning yangi, ejamko , up oq unumdo ligi a su - izik
xossala iga ijobiy a`si e u chi hamda yuqo i hosil olishni a`minlo chi yangi
ag o exnologiyala izimini ishlab chiqish lozim.
Bug’doyni e ish i ishda yana muhim muammola dan bi i yuqo i a si a li don
hosili olish uchun a alo u li up oq-iqlim sha oi la iga mos keladigan bug’doy
na la ini anlash a o’g’ i almashlab ekishni jo iy qilish ke ak bo’ladi. Qishloq
xo’jalik ekinla ini e ish i ish bilan bi qa o da up oq unumdo ligini oshi ish a
e la ning melio a i hola ini yaxshilash muhim masaladi . E la ning melio a i
hola ini yaxshilash ag omelio a i adbi la ni si a li o’ kazish o qali, up oq
unumdo ligi a ekinla hosildo ligini oshi ishga o ganik a mine al o’g’i la dan
sama ali oydalanish, almashlab ekish izimini jo iy qilish bilan e ishish mumkin.
Ha bi e me xo’jaligining up oq unumdo ligini oshi ishni a`minlaydigan qisqa
o aciyali almashlab ekishni jo iy qilishi a asosiy ekinla ga o’ mishdosh ekinla ni
o’g’ i anlash dolza b hisoblanadi.
197
U.İsmaylo ning [1] adqiqo la ida Qo aqalpog’is on Respublikasi
sug’o iladigan e la i deya li hammasi sho’ langanligi up oq unumdo ligi pas
ekanligi up oq sho’ lanishini kamay i ish, up oq unumdo ligi a ekinla
hosildo ligi hamda si a ini oshi ish uchun ag omelio a i adbi la ni olib bo ish,
almashlab ekishda o’ mishdosh ekinla ni o’g’ i anlash, e ga o ganik a side a
o’g’i la ni qo’llashning eng maqbul adbi la idan ekanligi kӯ sa iladi.
B.M.Xaliqo [2] omonidan Toshken iloya ining ipik bo’z up oqla ida
qisqa o aciyali (1:1, 2:1) na ba lab ekish izimla iga ak o iy ekin si a ida mosh,
o aliq ekinla dan i ikalening ki i ilishi na ijasida bi o aciya da omida up oqda
gek a iga 9-10 onna o ganik qoldiq o’plangani a up oqdagi chi indi miqdo i
0,020-0,035% ga, yalpi azo 0,018-0,022% ga oshganligi aniqlangan.
Q.Eshmi zae ning [3] a`kidlashicha, sug’o iladigan e la ning up oq
unumdo ligini saqlash a oshi ishni asosiy sha la idan bi i dalani uzoq aq
da omida uzluksiz a ishda o’simlikla bilan qoplanib u ishi hisoblanadi.
Taj iyba uslubla i. O’ mishdosh ekinla ni anlash, ula ning up oq
unumdo ligi a ekinla hosildo ligini oshi ishda ekinla ni o’g’ i anlashni ilmiy
asoslash dolza b hisoblanadi. Ushbu masala yuzasida Qo aqalpog’is on
Respublikasi Xo’jayli umanida dala aj ibala i olib bo ilib, baho da ekilgan
ӯ mishdosh ekinla dan keyin kuzgi bug’doy ekildi. Bunda, 1- a ian da kuzgi
bug’doy: kuzgi bug’doy, 2- a ian da, 1:2 na ba lab ekish izimida don uchun
mosh+kuzgi bug’doy, 3- a ian da, don uchun kunju +kuzgi bug’doy, 4- a ian da,
don uchun soya+kuzgi bug’doy, 5- a ian da don uchun mosh+20 /ga go’ng+kuzgi
bug’doy, 6- a ian da, don uchun kunju +20 /ga go’ng+kuzgi bug’doy, 7-
a ian da, don uchun soya+20 /ga go’ng+kuzgi bug’doy, 8- a ian da, don uchun
mosh+o aliq ekin (mosh)+20 /ga go’ng+kuzgi bug’doy, 9- a ian da, don uchun
kunju +o aliq ekin (mosh)+20 /ga go’ng+kuzgi bug’doy, 10- a ian da, don uchun
soya+o aliq ekin (mosh)+20 /ga go’ng+kuzgi bug’doy.
Tadqiqo ning maqsad a azi ala idan kelib chiqib, o’simlikla da enologik
kuza ish hamda biome ik o’lchash ishla i olib bo ildi.
Kuzgi bug’doydan oldingi ӯ mishdosh ekinla -kunju , mosh a soyaning
ekishda up oqning ag okimyo iy a ag o izika iy xossala iga a`si i aniqlandi.
Ha qanday qishloq xo’jalik ekinla i hosildo ligi up oq unimdo ligiga, ya`ni uning
a kibidagi oziq elemen la i miqdo i, up oq hajm massasi, su bilan a`minlanishi,
s uk u asiga bog’liq bo’ladi.
Taj iyba na iyjala i. Tadqiqo da qisqa na ba li almashlab ekish izimida
ӯ mishdosh ekinla a o ganik o’g’i la ning up oq unimdo ligiga a`si aniqlandi.
Olingan na ijala ga qa aganda, side a uchun mosh, don uchun soya a don uchun
198
kunju yig’ib olingandan sӯng 20 /ga solinib kuzgi bug’doy ekilganda 8,9 a 10-
a ian la da aqa kuzgi bug’doydan keyin kuzgi bug’doy e ish i ilgan a ian ga
nisba an up oq hajm massasi 0-30 sm qa lamda 0,07-0,08 g/sm3 gacha kamayishi
aniqlandi. Ushbu hola da side a a o ganik o’g’i la ning up oq zichligiga ijobiy
a`si ini ay ish mumkin. Shu bilan bi ga, up oq g’o akligining ko’payishiga ham
ijobiy a`si ko’ sa ib, up oq s uk u a holaning yaxshilanishida ahamiya i ka a
bo’ldi. Bu esa aqa kuzgi bug’doy e ish i ilganga nisba an almashlab ekishda
o’ mishdosh ekinla ni o’g’ i anlash dukkakli ekinla bilan bi galikda 20 /ga
o ganik o’g’i la qo’llanilsa up oqning ag o izik xossala ining yaxshilanishida
ahamiya i ka a.
Qisqa na ba li almashlab ekish izimida o’ mishdosh ekinla up oq
a kibidagi gumus a oziq elemen la miqdo iga ha xil a`si qilib, up oqdagi
azo , os o a kaliyning umumiy a ha aka chan shaklla ining miqdo iga a`si
e ishi, ula ning dinamikasi, up oq a kibidagi gumus miqdo iga qanday a`si
qilgan bo’lsa, xuddi shu qonuniylik kuza iladi.
Taj ibada 20 /ga go’ng solinib, side a uchun mosh, don uchun soya a
kunju kabi o’ mishdosh ekinla dan keyin kuzgi bug’doy e ish i ilgan a ian la da
aqa gina kuzgi bug’doydan keyin kuzgi bug’doy e ish i ilgan nazo a a ian ga
nisba an gumus miqdo i up oq qa lamla i bo’yicha 0,010 a 0,050% a o ida ko’p
ekanligi kuza ilib, NPKning umumiy a ha aka chan shaklla ining miqdo i
bo’yicha olingan ko’ sa kichla nazo a ga nisba an yuqo i bo’lganligi aniqlandi.
Xulosa. Qo aqolpog’is on Respublikasi sho’ up oq sha oi ida ge a iga
side a uchun mosh, don uchun soya a kunju kabi o’ mishdosh ekinla dan keyin
20 /ga gӯng solinib keyin kuzgi bug’doy e ish i ilganda up oqning ag o izika iy
a ag okimyo iy xossala ining yaxshilanishi na ijasida up oq unumdo ligiga
ijobiy a`si kӯ sa ish aniqlandi.
Foydalanilgan adabiyo la o’yxa i:
1. Ismaylo .U.E. Научные основы повышения плодородия почв. Нукус. «Билим». 2004.
2. Xaliko . B.M. O’zbekis onning sug’o iladigan hududla ida g’o’za a g’o’za majmuidagi
ekinla ni qisqa o aciyada almashlab ekishda up oq unumdo ligini saqlash a oshi ishning
ilmiy-amaliy asosla i. Q.x. .d. ilmiy da ajasini olish uchun disse aciya a o e e a i. T.:
2007. -44 b.
3. Eshmi zae K. Влияние пожнивных посевов на производительную способность почвы.
// Журнал Сел’ское хозяйство Узбекистана. Т.: 191. №7.
