326
UUK – 631.15+622.882+504.062.4+631.155
YERLARNI REKUL`TIVACIYALASH VA KEYINGI EKILGAN
EKINLARNING TUPROQ UNUMDORLIGIGA TASIRI
Reymo Omi bay., Bekbe geno Zami ., Reimo Nie bay p o esso
Qo aqalpogʻis on qishloq xoʻjaligi a ag o exnologiyala ins i u i
niye bay. [email p o ec ed].
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537390
Аннотация- В статьи приведены данные эффективности рекультиваций после ее
проведения, эффективности различных приемов поддержания плодородия почв при
рекультивация, их влиянии на плодородие почв, экономической эффективности
рекультивиремых работ.
Ключевые слова – Каракалпакстан, землепользование, рекультивация,
неблогодарный климат, земля, почва, плодородие, кадастр, урожай, экономическая
эффективность.
Anno a ion- The a icle p esen s da a on he yield o ag icul u al c ops ob ained on he
con ol a ian o land wi hou eclama ion and a e i s implemen a ion, he e ec i eness o
a ious me hods o main aining soil e ili y du ing eclama ion, hei impac on soil e ili y,
and he economic e iciency o eclama ion wo k.
Key wo ds - Ka akalpaks an, land use, eclama ion, un a o able clima e, land, soil,
e ili y, cadas e, ha es , economic e iciency.
Ki ish. Qo aqalpogʻis on Respublikasida ha xil sababla bilan aol
oydalanishdan chiqib ke gan ye la ni qay a aol oydalanishga ki i ish uchun
ekul` i aciyalash a ekul` i aciyalash ishla idan sung ha xil qishloq xoʻjaligi
ekinla ini ekib, unib chiqishi, oʻsishi, i ojlanishi, hosildo ligi a iq isodiy
sama ado ligini oʻ ganish masalasi dolza b masala hisoblanadi.
Su aqchilligining koʻchayib bo ishi, emi a a omagis al yolla ning
yangidan kengay i ilib ekons ukciyalanishi, eski da ax la ning aq i e ib qu ishi
hamda boshqa sababla dan oydalanishdan chiqib ke gan ekishlik ye la ni qay a
oydalanishga ki i ish za u ligi kelib chiqmaqda.
Oʻzbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining 2023 yil 29 ap eldagi
«Buzilgan ye la ni ekul` i aciya qilish, up oqning unumdo qa lamini saqlash a
undan oqilona oydalanishni ashkil e ish cho a- adbi la i oʻgʻ isida № 169
qa o ida a Oʻzbekis on Respublikasi P eziden ining 2019 yil 23 ok ab dagi
«Oʻzbekis on Respublikasini qishloq xoʻjaligini i ojlan i ishning 2020-2030
yilla ga moʻljallangan s a egiyasini asdiqlash oʻgʻ isda»gi PF-5853-sonli
Fa moni maksimal da ajada oydalanish bilan bi ga up oq unumdo ligini saqlash,
ye la ni aol oydalanishda saqlab, qishloq xoʻjaligi ekinla idan ejalash i ilgan
hosilni ye ish i ishda ye la ni si a li ekul` i a siyalash a ekul` i aciyalashdan
327
sung qaysi qishloq xoʻjaligi ekinini ekkanimizda ekul` i aciyalangan ye la dan
koʻp oq oyda olishimizni aniqlash boʻyicha ilmiy adqiqo ishla i baja ilmaqda.
Qo aqalpogʻis on Respublikasining up oqla i sha oi ida oydalanishdan chiqib
ke gan ye la ni ekul i a siyalash a keyingi ekilgan ekinla ning up oq
unumdo ligiga asi i boʻyicha adqiqo la masalala oʻ ganilmagan hamda ilmiy
a siyala be ilmagan.
Tadqiqo me odikasi a usulla i. Rekul` i aciya boʻyicha dala aj ibasi
ekul` i aciya ishla ining 17.5.1.02-85. GOSTining qishloq xoʻjaligidagi
ekul` i aciya yoʻnalishi boʻyicha olib bo ildi.
Tadqiqo la Qo aqalpogʻis on Respublikasi umanla ida, ekuli i a siyaga
mux oj e me xoʻjaligi ye la ida dala aj ibasi usulida olib bo ilib, bunda ye la ni
ekul i a siya qilish boʻyicha uslubiy koʻ sa mala ; up oqning unumdo qa lamini
qi qib olish, saqlash a oqilona oydalanish. Toshken ; ID-1255. 2018.; 1:10000,
1:25000 massh abla dagi Tax akoʻpi umani xoʻjalikla i xa i ala i; qu ilish uchun
injene lik qidi u la i hujja i (KMK 01.07.97y.); opog a ik sʻemka boʻyicha
yoʻ iqnoma; B.A. Dospexo ning «Taj iba oʻ kazish me odikasi» 1985 yil;
aj ibala dan olingan malumo la ga s a is ik ishlo be ish B.A.Dospexo ning bi
omilli dispe s usulida amalga oshi ildi.
Taj ibadan olingan na ijala
Dala adqiqo i aj ibala i Qo aqalpogʻis on Respublikasi Tax akoʻpi umani
Qo aqalpogʻis on Respublikasi Tax akoʻpi umani Qo aqalpogʻis on
Respublikasining Tax akoʻpi umani «Allamu a ax a», «A aniyaz Sul an»,
«Pi niyaz a a», «Pi niyaz ax a», «Gapu ax a», «A abay mux a », «Kaxa man
ax a» e me xoʻjaligi ye la ida olib bo ildi.
Taj ibada bi inchi nazo a a ian idan boshqa u ganilayo gan a ian la da
oydalanishdan chiqib ke gan ye la ni qay a oydalanishga ekul` i aciyalash o qali
ki i ishda ekul` i aciya ishla idan sung ha xil qishloq xoʻjaligi ekinla i –gʻoʻza,
kuzgi bugʻdoy, joʻxo i, kunju , a iq, beda, mosh a lobiya ekilgan hamda
ekul` i aciya ishla idan sung ekin ekilmagan a ian la ni qa o sinab
koʻ ganimizda, ekul` i aciya qilinmagan bi inchi nazo a a ian ida up oqdagi
chi indining oʻzga ish dinamikasi aj ibaning uch yili mobaynida -0,135% ga
kamaydi.
Rekul` i a siya qilingandan sung ekin ekilmagan a ian da up oqdagi
chi indining oʻzga ish dinamikasi aj ibaning uch yili da omida - 0,150 % ga
kamaydi.
Tadqiqo ning ekul` i aciyadan sung gʻoʻza ekilgan a ian ida up oqdagi
chi indi miqdo i aj ibaning uch yili mobaynida -0,163 % gacha kamayib bo di.
328
Taj ibaning kuzgi bugʻdoy ekilgan a ian ida adqiqo ning uch yili da omida
-0,004% ga kamaydi. Buni, kuzgi bugʻdoyni amal da i aq ida a kuzgi-qishqi-
baho gi aq la i qoldi gan angʻiz a ildiz qoldiqla i ma`lum da ajada kup
bulganligi bois, kuzgi bugʻdoyning biomassa oplashi uchun ishla ilgan bulagi
deya li uliq qoplab bo iladi.
Bizning adqiqo imizdagi ekul` i aciya ishla idan sung joʻxo i ekilgan
a ian ida uch yil da omida, adqiqa ning bi inchi yilgi baho idan adqiqo oxi gi
yili kuziga nisba an up oq chi indisining yoki gumusning oʻzga ish dinamikasi -
0,135% ga kamayganini ku sa di. Joʻxo i ekini hosil bilan up oqdan yuqo i
miqdo dagi ozuqa moddala ni olib ke u chi oʻsimlik bolishi bilan bi qa o da
up oqda kwp miqdo da ildiz a angʻiz qoldiqla ini qoldi u chi ekin ekanini
dalilladi.
Rekul` i aciyadan sung aj ibada kunju ekilgan a ian ida kunju ni
pa a ishlash uchun uch yil da omida kunju biomassasini oplash uchun-
adqiqa ning bi inchi yilgi baho idan adqiqo oxi gi yili kuziga solish i ganda
up oq chi indisining ozga ish dinamikasi 0,640 dan 0,627 ga oʻzga ib, a qi -
0,013% ga eng boldi.
Foydalanishdan chiqib ke gan ye ni ekul` i aciyalash ishla idan sung a iq
ekilgan a ian ida up oqdagi chi indi miqdo i 0,633% ga eng bulib, chi indi
miqda i kamayib bo di. Taj ibaning oxi ida up oq chi indisining miqdo i 0,623%
ga kamaydi. Ta iqni oʻs i ib, pa a ishlash uchun uch yil da omida kunju
biomassasini oplash uchun- adqiqa ning bi inchi yilgi baho idan adqiqo oxi gi
yili kuziga solish i ganda up oq chi indisining oʻzga ish dinamikasi 0,636 dan
0,623 ga oʻzga ib, a qi -0,013% ga eng boldi.
Rekul` i aciya ishla idan sung beda ekilgan a ian ida adqiqo ning uchinshi
yilida aj ibaning aj ibaning oxi ida up oq chi indisining miqdo i +0,083 ga
oshdi.
Rekul` i aciyadan sung aj ibaning mosh ekini ekilgan a ian ida
adqiqa ning bi inchi yilgi baho idan adqiqo oxi gi yili kuziga solish i ganda
up oq chi indisining oʻzga ish dinamikasi 0,634 dan 0,639 ga oʻzga ib, oʻsish
empi +0,005% ga eng boldi.
Rekul` i aciyadan keyin aj ibaning lobiya ekini ekilgan a ian ida
aj ibaning oxi ida up oq chi indisining miqdo i +0,003% ga yuqo iladi.
Xulosala
Foydalanishdan chiqib ke gan ye la ni laze li ekislab, daladagi begona oʻ la ni
IGK oʻ maydalagichi bilan maydalab oʻgʻi si a ida oydalanish ozalab qay a
oydalanishga ekul i a siyalash o qali ki i ish maqsadga mu o iq.
329
1. Rekul` i a siyalashdan sung gʻoʻza ekilganda uch yil mobaynida
adqiqa ning bi inchi yilgi baxo idan adqiqo oxi gi yili kuziga nisba an
solish i ganda up oq chi indisi miqdo i kamayishi -0,163% ga eng boldi.
2. Rekul` i a siyalash o qali ye ni aol oydalanishga ki i ib joʻxo i ekilganda
uch yil mobaynida adqiqa ning bi inchi yilgi baxo idan adqiqo oxi gi yili kuziga
nisba an solish i ganda up oq chi indisi miqdo i kamayishi -0,135% ga eng boldi.
Buning sababi joʻxo ida biomassa bilan olib chiqib ke ilgan o ganika miqdo i koʻp
bolgani bilan, up oqda qoldi adigan ildiz a angiz massala i miqdo i da
solish i mali yuqo iligidadi .
3. Ye la ni qay a aol oydalanishga ki i ib, keyin ekin ekilmagan hola da da
up oqdagi chi indi (gumus) miqdo i sekin kamayib bo ib, abiiy yuqolishla
boʻlishini nazo a a ian dan olingan na ijala asdiqladi. Yani adqiqa ning
bi inchi yilgi baxo idan adqiqo oxi gi yili kuziga nisba an nazo a a ian da
up oq chi indisi miqdo i -0,135% ga kamaydi.
4. Taj ibada sinalgan bugʻdoy, kunju , a iq, mosh a lobiyala ekilgan
a ian la da up oq chi indisining balansi uzga ishi 0,003-0,013% miqdo da boʻlib,
deya li up oq chi indisi balansiga yaqin bo’ldi.
5. Ye la ni ekul i a siyalash, yoki up oq unumdo ligini saqlab a
yuqo ila ib bo ish uchun beda ekish yuqo i sama a be ishini ilmiy adqiqo la
dalilladi.
6. Foydalanishdan chiqib ke gan ye la ni qay a oydalanishga ki i ish uchun
ekulʻ i aciyalash a keyin beda, a iq, bugʻdoy, mosh, lobiya, kunju ekilganda
hosil bilan olib chiqib ke ilgan biomassa o nini deya li uliq qoplaydi a qishloq
xoʻjaligi ekinla ini ekish bilan iq isodiy jiho dan sama ado li ekanligi ilmiy
aj ibada dalillandi.
7. Joʻxo i a gʻoʻza ekishda ye la dan sama ali oydalanish a up oq
chi indisini saqlab u ish, o hamda ejalash i ilgan yuqo i hosilni olish uchun
ekul i a siya ishlangan ye la ga qoʻshimcha gek a iga 30 /ga hisobidan gung a
izik aznda 300 kg ammo os be ish maqsadga mu o iq.
Foydalanilgan adabiyo la oʻyxa i
1. Reymo O.N., Reimo N.B. Ye la ni ekul’ i aysiyalashning ahamiya i a up oq
unumdo ligiga asi i.// P og ess annals/ Ju nal o P og esi e Resea sh. Vol.2.Ussue 7, July 2024.
ISSN (E): 2810-6466. Websi e: h ps://academiaone.o g/index.php/8.
2. Reymo O.N., Reimo N.B. Ye la ni ekul` i aciyalashning ekinla hosildo ligi, up oq
unumdo ligi a iq isodiy sama ado likga asi i.//Impak ak o li ju nal.I aliy. P oceedings o
In e na ional Educa o s Con e ence.2024 Open Access/Pee Re iewed Con e ence P oceedings/
Mon hly ISSN (E): 2835-396X. Vol.3, Issue 6 SJIF 2024: 6.659. 25 h June, 2024263-267 .
3.Reimo O.N., Reimo N.B. Rekul` i aciyalaw jumısla ında je le di laze li egislewdiń
aʻhmiye i. //«Awıl xojalıǵında insanǵa i iba hám sapalı bilimlendi iwdegi imkaniya la hám
jańalıqla » a amasındaǵı Respublikalıq ilimiy-ámeliy kon e enciya ma e ialla ı. 11 dekab ` 2023.
Nukus sh.14-16 b.
