363
UO‘K: 631.417.2:631.874
TUPROQLARNING HAJM OGIRLIGIGA ORGANO-MINERAL
KOMPOSTLARNING TA’SIRI
Sa senbae Baxı Baza bay ulı,
“Ag onomiya” a’lim yoʻnalishi 2-ku s alabasi
Zina dino Kamala diyin Mnaja din ulı,
assis en oʻqi u chi
Qo aqalpogʻis on qishloq xoʻjaligi a ag o exnologiyala ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537510
Anno a siya. Maqolada up oqning hajm ogʻi ligiga o gano-mine al kompos la ning
aʻsi i aniqlandi. Bunda asosan o gano-mine al kompos la ning up oqning su - izik
hususiya la iga ijobiy aʻsi e ishi sha hlangan.
Kali soʻzla . Tup oq, o gano-mine al kompos , goʻng, mine al oʻgi la , hajm ogʻi ligi,
su - izik hususiya la .
Аннотация. В статье выявлено влияние органо-минеральных компостов на
объемную массу почвы. Основное внимание уделено положительному воздействию
органо-минеральных компостов на водно-физические свойства почвы, что способствует
улучшению её агроэкологических характеристик.
Ключевые слова: почва, органо-минеральный компост, навоз, минеральные
удобрения, объемная масса, водно-физические свойства.
Anno a ion. The a icle de e mines he e ec o o gano-mine al compos s on he bulk
densi y o soil. The s udy mainly highligh s he posi i e in luence o o gano-mine al compos s on
he soil’s wa e -physical p ope ies, con ibu ing o he imp o emen o i s ag o-ecological
cha ac e is ics.
Keywo ds: soil, o gano-mine al compos , manu e, mine al e ilize s, bulk densi y,
wa e -physical p ope ies.
Ki ish. Tup oqla ning oʻsimlikla ildiz izimi joylashgan qa lami zichlansa
ula ning oʻsishi hamda i ojlanishi qiyin boʻlib bo adi. Buning na ijasida
oʻsimlikning ye ús ki qismi oʻsish a i ojlanishdan o da qoladi, hosildo lik esa
kam boʻladi. Shuning uchun up oqla ning zichlanishini oldini olish maqsadida
up oqda bo icha oʻsimlik qoldiqla ini koʻp oq qoldi ishi, o ganik a side a li
oʻgʻi la ni qoʻllash, up oqga ishlo be ish adbi la ini qoʻllashni koʻ ishimiz
ke ak. Tup oq zichlanishiga sabab boʻladigan omilla ni, bu sugʻo ishla , qa o
o asidan ak o la ning qay a-qay a yu ishi ham sabab boʻlishi mumkin.
R.V.Pe chenko [1; 38-39-b.] akidlashicha, qishloq xoʻjaligida kompos dan
oydalanish o ganik chiqindila ni minimallash i ish a oʻsimlikchilikka
qoʻshiladigan oʻgʻi la a ungi sidla miqdo ini kamay i ish uchun juda sama ali.
364
Kompos up oqning ba cha izik xususiya la ini yaxshilaydi: massa, zichlik,
gid a lik oʻ kazu chanlik, po ozlik a su ni ushlab u ish qobiliya i a boshqala .
S.M.Bol ae ning [2; 16-17-b.] aj ibala ida olingan ma’lumo la ga koʻ a,
oʻ acha shoʻ langan aqi simon up oqla sha oi ida noan‛ana iy ag o udala dan
Xa dogʻ ben oni loyqasi a goʻngdan ayyo langan kompos ni up oqqa
be ishganda up oqning melio a i hola ini yaxshilab, up oqning su - izik a
ag oximyo iy hola i yaxshilangan, ya’ni kompos up oqning hajm ogʻi ligini
kamay i ib nam sigʻimini oshi gan.
A.Ismailo a, B.Niyazalie la ning [3; 38-39-b.] ma’lumo la i boʻyicha,
ma’dan oʻgʻi la ni yillik me’yo ini 25 oizga kamay i ib, unga qoʻshimcha
a ishda glaukoni a glauko osni 600, 900 a 1200 kg/ga me’yo ida amal da ida
oziqlan i ish uchun qoʻllash a glaukoni a glauko osni 1200 a 1500 kg/ga
me’yo ida shudgo os iga qoʻllanilganda up oq hajm massasi a up oq zichlanishi
kam boʻlishi kuza ilgan.
Ma e ialla a uslubla . Taj iba dala usuli boʻyicha olib bo ildi.
Tadqiqo la 9 a ian dan 4 qay a iq an ibo a boʻlib, a ian la izimli uslubda
joylash i ildi. Taj ibada up oqning ag o izika iy ahlilla ini oʻ kazishda «Методы
агрофизических исследований» (Tashken , 1973) uslubiy qoʻllanmasidan
oydalanildi [4].
Tup oq zichlanishini kamay i ish boʻyicha bi qancha ilmiy- adqiqo ishla i
olib bo ilgan. Lekin Qo aqalpogʻis on Respublikasi sha oi ida ha xil a kibdagi
kompos la ni qoʻllash boʻyicha ilmiy- adqiqo la ye a li boʻlmaganligi sababli biz
aj ibada kompos la ning qoʻllashning up oq hajm ogʻi ligini yaxshilashdagi
sama ado ligi boʻyicha dala aj ibasini oʻ kazdik. Taj iba da omida baho da a
kuzda up oqning 0-30 a 30-50 sm qa lamida kompos , o ganik a mine al
oʻgʻi la ning up oq hajm salmogʻiga asi ini aniqlash maqsadida up oq
namunala ini oldik a labo a o iya sha oi ida aniqladik.
Na ijala . Olingan malumo la ga koʻ a, 2021 yil ege a siya da i boshida
up oqning 0-30 sm qa lamida up oq hajm salmogʻi a ian la boʻyicha oʻ acha
1,31-1,36 g/sm3 gacha boʻldi.
Taj ibala da ege a siya da i boshida nazo a (NPK) a ian ida up oqning
hajm ogʻi ligi 0-30 a 30-50 sm qa lamla da 1,36 a 1,45 g/sm3 ashkil qilgan
boʻlsa, gʻoʻzaning ege a siya da i oxi ida up oqning 0-30 a 30-50 sm
qa lamla da hajm ogʻi ligi 1,41 a 1,51 g/sm3 boʻlib, baho dagi koʻ sa kichla ga
nisba an o ganligi aniqalandi.
Mine al oʻgʻi la bilan o ganik oʻgʻi la 10, 20 a 30 /ga miqdo da
qoʻllanilgan 2-4 a ian la da ege a siya da i boshida up oqning 0-30 a 30-50
365
sm qa lamla da hajm ogʻi ligi 1,32-1,33-1,34 g/sm3 a 1,43-1,44-1,44 g/sm3 ni,
gʻoʻzaning ege a siya da i oxi ida up oqning yuqo idagi qa lamla ida mos holda
hajm ogʻi ligi 1,37-1,38-1,39 g/sm3 a 1,47-1,49-1,50 g/sm3 ashkil qilib, 1-nazo a
a ian iga nisba an 0,02-0,03-0,04 ва 0,01-0,02-0,04 g/sm3 kam oq boʻlganligi
aniqlandi.
Mine al oʻgʻi la ga qoʻshimcha kompos -1 12 /ga a kompos -2 14 /ga
miqdo la da qoʻllanilgan 5 a 6 a ian la da ege a siya da i boshida up oqning
0-30 a 30-50 sm qa lamla da hajm ogʻi ligi 1,33-1,33 a 1,43-1,44 g/sm3 ashkil
qilgan holda, nazo a a ian iga nisba an 0,03-0,03 ва 0,02-0,03 g/sm3 kam oq
boʻldi. Vege a siya da i oxi iga kelib bu ayi machilikla 1- a ian iga nisba an
kam oq boʻldi.
Gek a iga 20 /ga miqdo da kompos -3 qoʻllanilgan 7 a ian da ege a siya
da i boshida up oqning 0-30 a 30-50 sm qa lamla da hajm ogʻi ligi mos
a ishda 1,32 a 1,43 g/sm3 ashkil qilib, gʻoʻzaning ege a siya da i oxi ida
up oqning yuqo idagi qa lamla ida mos holda hajm ogʻi ligi 1,36 a 1,47 g/sm3
ashkil qildi hamda nazo a a ian iga nisba an mu onasib 0,05 ва 0,04 g/sm3
kam oq boʻlganligi aniqlandi.
Taj ibada kompos -4 gek a iga 22 onna qoʻllanilgan 8- a ian da esa
a ian da ege a siya da i boshida up oqning 0-30 a 30-50 sm qa lamla da hajm
ogʻi ligi mos holda 1,31 a 1,42 g/sm3 ashkil qilib, nazo a a ian iga nisba an
mu onasib 0,05 ва 0,03 g/sm3, goʻng me’yo la iga nisba an 0,03-0,02-0,01 ва 0,02-
0,02-0,01 g/sm3 kamaygan. Vege a siya da i oxi ida yuqo idagi up oq
qa lamla ida mos a ishda hajm ogʻi ligi 1,35 a 1,46 g/sm3 ni ashkil qildi a
1-nazo a a ian iga nisba an 0,06 a 0,05 g/sm3 ga a goʻng me’yo la iga
solish i ganda 0,04-0,03-0,02 ва 0,04-0,03-0,02 g/sm3 ga kam oq boʻlganligi
aniqlandi.
Kompos -5 24 /ga qoʻllanilgan 9- a ian da a ian da ege a siya da i
boshida up oqning 0-30 a 30-50 sm qa lamla da hajm ogʻi ligi mos 1,33 a 1,42
g/sm3 boʻlib, bu nazo a a ian iga nisba an 0,03 g/sm3 a 0,03 g/sm3 ga
kamayganligi aniqlandi. Vege a siya da i oxi iga kelib bu ayi machilikla
1- a ian iga nisba an kam oq boʻldi.
Xulosa. Tadqiqo na ijala iga koʻ a, gek a iga 22 onna qoʻllanilgan 8-
a ian da esa a ian da ege a siya da i boshida up oqning 0-30 a 30-50 sm
qa lamla da hajm ogʻi ligi mos holda 1,31 a 1,42 g/sm3 ashkil qilib, nazo a
a ian iga nisba an mu onasib 0,05 ва 0,03 g/sm3 kamaygan. Vege a siya da i
oxi ida yuqo idagi up oq qa lamla ida mos a ishda hajm ogʻi ligi 1,35 a 1,46
366
g/sm3 ni ashkil qilib, bu nazo a a ian iga nisba an 0,06 a 0,05 g/sm3 ga kam oq
boʻlganligi aniqlandi.
Foydalanilgan adabiyo la oʻyxa i:
1. Перченко Р.В. Разрабодка технологии интенсивного компостирования отходов
животноводства с использованием термофильных микроорганизмов. // Выпускная
квалификационная работа магистра. Томск. -2021. С. 38-39.
2. Bol ae S. Kompos - melio an la ining up oqdagi za a li uzla o‘zga ishi a pax a
hosildo ligiga a’si i. //Ag oilm ju nali. Toshken . 2017. -№1(45). B. 16-17.
3. Ismailo a А, Niyazalie B. «Madan a noanana iy o‘g‘i la ning up oq hajm massasiga
a’si i». //O‘zbekis on qishloq a su xo‘jaligi ju nali. Toshken 2020. -№6. B. 38-39.
4. Методика агрофизических исследований почв Средней Азии. Ташкент. 1973 г. Уз
НИХИ.
