508
УДК: 632.4.01/.08
QORAQALPOGʻISTON RESPUBLIKASI SHAROITIDA SHOLINING
ALTERNARIOZ KASALLIGINING TARQALISHI VA RIVOJLANISHI
Reypo a Gulzi a Kannaza o na, assis en
Qo aqalpogʻis on qishloq xoʻjaligi a ag o exnologiyala ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537821
Anno a siya: Ushbu maqolada sholining al e na iyoz kasalligining Qo aqalpog‘is on
Respublikasi hududla ida a qalishi a i ojlanishi be ilgan boʻlib, kam oq da ajada a qalib
4,3-6,9 % za a lashi hamda kasallikning i ojlanishi 2,5-4,4 % gacha bo‘lganligi aniqlangan.
Kali soʻzla : Sholi, kasallik,al e na iyoz, za a i, a qalishi, i ojlanishi, za a lashi,
hosil.
Ki ish. Sholidan olinadigan gu uchni mamlaka aholisi asosiy oziq-o qa
manbai hisobida is e’mol qiladila . Gu uchning shi obaxsh a oydali xususiya la i
juda koʻp a oʻziga xos. Chunki, u su da oʻsadigan asosiy yagona boshoqli
oʻsimlik sholidan olinadi. Boshqa boshoqli oʻsimlikla ga nisba an gu uch
a kibida kaliy a os o , ugle odla , i aminla a mine al moddala koʻp.
Gu uch oqilona o qa lanu chi hamda aol hayo kechi u chila uchun ajoyib
ne’ma hisoblanadi. Uning a kibida 78 oizgacha ugle odla ma jud boʻlib,
iamin-V1, ibo la in-V2, niacin-V3, V6, E i aminla iga boy. Ugle odla inson
o ganizmidagi ene giyani saqlagan holda o iqcha yogʻ a qand moddasini hamda
asab izimi aoliya ini me’yo lash i ishga yo dam be adi.
Kaliy moddasiga boyligi bois o ganizmga boshqa mahsulo la bilan
ushadigan uz miqdo ini me’yo lash i adi. Shuningdek, os o , ux, emi , kalsiy
hamda yod moddala ining o ganizmda modda almashinu ini me’yo lash i ishda,
ishla ning mus ahkam boʻlishi, bosh miya aoliya ini boshqa ishdagi ahamiya i
nihoya da ka a. U oqsilla ni o ganizmga soʻ ilishini ezlash i adi.
Shuning uchunda sholi e ish i ishda a undan yuqo i si a li maxsulo olishda
kasallikla iga qa shi ku ashishni sama ali olib bo ish dolza b hisoblanadi.
M.Koyshibae ning [1] ma’lumo iga koʻ a, al e na ioz,sep o iyoz yoki
zay un ang mogʻo sholida keng a qalgan kasallikla hisoblanadi. Kasallikning
qoʻzgʻa u chisi Al e na ia u kumi zambu ugʻla i, xususan, A. enuis a A. o yzae.
Ula gulla , boshoqla a donga a’si qiladi, ayniqsa mu ak qismida qo a angga
aylanadi a zambu ugʻning quyuq kul ang mogʻo i bilan qoplanadi. Kasallik
yuqo i ha o namligida, bi inchi na ba da, shamol, hasha o la a kasallikla dan
za a koʻ gan oʻsimlikla da don hosil boʻlish aq ida a pishib ye ishning boshida
namoyon boʻladi. Al e na ia u kumiga mansub zambu ugʻla up oqla ning abiiy
mik o lo asining bi qismi si a ida a o -muhi da hamma joyda a qalgan,
509
shuningdek, bu un dunyoda “ha o spo ala i”ning muhim qismini ashkil qiladi.
Ula sap o i la , shuningdek, dalada oʻsadigan oʻsimlikla ni za a lashga qodi
boʻlgan oʻsimlik pa ogenla i hisoblanadi. Al e na ianing 70 dan o iq ikkilamchi
me aboli la i miko oksinla si a ida a si langan, ula ning aksa iya i oʻsimlik
oksinla i si a ida ishlaydi a ba’zila i odamla a hay onla uchun oksikdi [2; 3].
Kasallik ba cha sholi yе ish i iladigan min aqala da a qa ilgan. Kasallikning
qoʻzgʻa u chisi u ugʻla da a za a langan oʻsimlik qoldiqla ida mi seliy a
konidiya shaklida saqlanib qoladi. Kasallik yuqo i namlik, shamol a up oq
unumdo ligi yuqo i boʻlgan joyla da i ojlanadi. Namlik yuqo i boʻlgan yilla da
kasallik a’si ida hosilning yoʻqo ilishi 40% gacha boʻlishi mumkin. Kasallik
oda da ege a siya da ining ikkinchi ya mida paydo boʻladi. U ba gla ga,
poyala ga a’si qiladi, zay un ang baxmalsimon mogʻo hosil qiladi. Za a langan
oʻsimlikning boshoqla i up oq angiga oʻxshab qoladi. Zambu ugʻ omonidan
aj a ilgan oksinla u ayli don si a i yomonlashadi [4].
Tahe i P. a boshqala ning [5] xaba be ishicha, Al e na ia al e na a
miko oksigen zambu ugʻi kel i ib chiqa adigan sholi ba gla i a boshoqla i chi ishi
yoki qo a dogʻlanish kasalligi si a ida anilgan bu un dunyo boʻylab ba’zi sholi
yе ish i iladigan hududla da sholi ye ish i ish uchun asosiy oʻsiq hisoblanadi.
Kasallikning belgila i sholining ba gla ida jiga ang dogʻla paydo boʻlishi bilan
a si lanishi mumkin. Ushbu kasallikning sholi yе ish i ishga ye kazilgan za a i
na aqa oʻsimlikning o osin e ik ye us i yuzasining pasayishi, na ijada hosilning
yoʻqolishi, balki za a langan u ugʻla da za a li miko oksinla ning paydo boʻlishi
bilan ham bogʻliq.
Qo aqalpogʻis on sha oi ida sholining al e na ioz kasalligini oʻ ganish a
ula ga qa shi ilmiy asoslangan sama ali ku ash cho ala ini ishlab chiqish muhim
dolza b azi ala dan bi i hisoblanadi. Tadqiqo la sholida al e na ioz kasalligi
bo‘yicha Qo aqalpog‘is on Respublikasi xo‘jalikla ida olib bo ildi. Taj ibala ni
o‘ kazishda (Dospexo 1985) uslubidan oydalanildi.
Kasallikla ni a qalishi Chumako (1974) o mulasi bilan aniqlandi:
N
n
P100
=
Bu yе da: P – kasallikning a qalishi, %; n – namunadagi kasal o‘simlik
soni, dona; N – namunadagi o‘simlikla ning umumiy soni, dona.
Al e na ioz кasalligi oda da ege a siya da ining ikkinchi ya mida
namoyon boʻladi. Ba g, poya a oʻ ak qil iqla ida zay un ang baxmalsimon
gʻubo hosil boʻladi. Boshoq a gulqobiqla i qo ayadi, uguncha koʻpincha nobud
510
boʻladi a qo a massaga aylanadi. Za a langan don, ayniqsa uning mu ak qismi
qo ayadi, unish da ida esa bunday donla oʻq kul ang chim bilan qoplanadi.
Kasallik qoʻzgʻa u chisi – Al e na ia u kumiga mansub akomillashmagan
zambu ugʻla , xususan A. enuis F . a A. o yzae Ha a. Ula ning konidyabandla i
kal a, oddiy, zay un ang. Konidiyala i 3-6 koʻndalang oʻsiqli, zay un ang yoki
qo am i -qoʻngʻi , zanji ga oʻplangan, oson aj alib ke adi. Ula ning oʻlchami A.
enuis da 30-50x14-19 mkm, A. o yzae da 17-22x10-20 mkm. Kasallik
qoʻzgʻa u chila i za a langan oʻsimlik qoldiqla i a donda mi seliy a kondiy
koʻ inishida saqlanadi. Kasallik ayniqsa se nam sha oi la da kuchli i ojlanadi a
hosildo likni pasay i ib yubo adi.
Qo aqalpog‘is on Respublikasi sha oi ida 2020-2022 yilla da al e na ioz
kasalligining a qalishi a i ojlanishini o‘ ganish bo‘yicha ham yo‘nalishli
kuza u la olib bo ildi. Bunda kasallikning eng ko‘p a qalishi Nukus umanidagi
“Ka ama ” e me xo‘jaligida ekilgan sholining “Sanam” na ida (6,9 %) hamda
Shumanay umanidagi “Jalgash Abduxaliko ” e me xo‘jaligida ekilgan sholining
“Nukus 2” na ida (6,9 %) kuza ildi. Kasallikning eng kuchli i ojlanishi ham
“Sanam” na ida (4,4 %) aniqlandi. Kasallikning eng kam a qalishi esa sholining
“Gulis on” na i ekilgan xo‘jalikla da kuza ildi. Jumladan, Nukus umanida 4,5 %
hamda Amuda yo umanida 4,3% gacha a qalishi aniqlandi.
Bundan ashqa i Nukus umanidagi “Ka ama ” e me xo‘jaligida ekilgan
sholining “Nukus 2” na i ekilgan maydonla da kasallikning a qalishi 6,2 % ni,
i ojlanishi 3,4 % ni hamda kasallik indeksi 0,21 % ni ashkil e di. Mazku
xo‘jalikdagi sholining “Gulzo ” na i ekilgan maydonla ida kasallikning a qalishi
5,1 % ni, i ojlanishi 2,8 % ni hamda kasallik indeksi 0,14 % ni ashkil e di (1-
asm).
511
1- asm. Qo aqalpog‘is on Respublikasi sha oi idagi sholi maydonla ida
al e na ioz kasalligining o‘ acha a qalishi a i ojlanishi
Amuda yo umanidagi “Jalgash Abduxaliko ” e me xo‘jaligidagi sholining
“Alanga” na i ekilgan maydonla ida kasallikning a qalishi 6,2 % ni, i ojlanishi
3,4 % ni hamda kasallik indeksi 0,21 % ni ashkil e di.
Shunday qilib, sholining al e na ioz kasalligi Qo aqalpog‘is on Respublikasi
hududla ida nisba an kam oq da ajada a qalib (4,3-6,9 %) za a lashi hamda
kasallikning i ojlanishi 2,5-4,4 % gacha bo‘lishi aniqlandi.
Foydalanilgan adabiyo la oʻyxa i:
1. Ellis M.B. Dema iaceous Hyphomyce es. Vol 608. Kew, Su ey, England: Commenweal h
Mycological Ins i u e; 2005: 422–423.
2. Ba kai-Golan R. Al e na ia myco oxins //Myco oxins in ui s and ege ables. – Academic
P ess, 2008. – pp. 185-203.
3. Schwa z C. e al. Cha ac e iza ion o a geno oxic impac compound in Al e na ia al e na a
in es ed ice as Al e oxin II //A chi es o oxicology. – 2012. – T. 86. – pp. 1911-1925.
4. Tahe i P. e al. Oxida i e bu s and enzyma ic an ioxidan sys ems in ice plan s du ing
in e ac ion wi h Al e na ia al e na a //Eu opean Jou nal o Plan Pa hology. – 2014. – T. 140.
– pp. 829-839.
5. Койшыбаев М. Болезни риса в Казахстане //Защита и карантин растений. – 2013. – №.
12. – С. 34-36.
6. Брагужин А. А. Болезни риса //Прикаспийский международный молодежный научный
форум агропромтехнологий и продоволственной безопасности 2022. – С. 175-177.
7. h ps://dehqon.uz/uz/malumo la / iew/91
8. h p://www.ag o.uz
9. h p://www.ag oolam.uz
