547
UDK: 633.311+632.7
BEDA ZARARKUNANDALARI KELTIRADIGAN ZARAR MEZONLARI
Xamidullae Janabe gen Ubbiniyazo ich
Qishloq xo‘jaligi anla i alsa a dok o i (PhD), ka a o‘qi u chisi
Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i
e-mail: jkhamidullae @mail. u
Xidi baye a Shahzoda Mansu qizi
O‘simlikla ni himoya qilish (ekin u la i bo‘yicha) a’lim yo‘nalishi alabasi
Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537898
Anno a siya: Beda bio opida ujudga keladigan mik oiqlim ege a siya da i a qish
oyla ida ko‘pgina hasha o la ning o‘planadigan asosiy joyi hisoblanadi. Mazku omilla
omonidan kel i iladigan za a da ajasini kamay i ish uchun, u la ning i ojlanish
bioekologiyasiga bog‘liq bo‘lgan za a mezoni hissasini aniqlash aqozo e iladi.
Kali so‘zla : beda o‘simligi, bio senoz, ag oiqlim sha oi i, za a kunandala , i onomus,
beda a dala qandalasi, za a mezoni.
Abs ac : The mic oclima e c ea ed in he al al a bio ope is he main accumula ion si e
o many insec s du ing he g owing season and win e mon hs. To educe he le el o ha m ul
ac o s, i is necessa y o de e mine he c i e ia o ha m ulness depending on he bioecology o
he de elopmen and dis ibu ion o many ypes o pes s
Keywo ds: al al a, biocenosis, ag o-clima ic condi ions, pes s, Phy onomus a iabilis
Hbs ., Adelphoco is lineola us Coeze., Lygus p a ensis L., ha m c i e ion
Ki ish. Qo aqalpog‘is onning eks emal sha oi ida beda o‘simligi acosiy
o‘ inni egallaydi. Min aqa keskin kon inen al iqlim sha oi i bilan a q qilib, yozda
ha o ha o a i +40…+46°C gacha ko‘ a iladi, qishda -15…-30°C gacha bo‘lgan
so uq da da om e ib 92-104 kunni ashkil qiladi. Min aqa o‘ziga xos abiiy
xususiya iga ega – yozda ha oning nisbiy namligi 15-20% gacha pasayib,
o‘simlikla ning o‘sishi a i ojlanishiga a ag obio senozda yashaydigan
umu qasizla ning boshqa u la iga ham salbiy a’si qiladi [3.5].
Qo aqalpog‘is on ag oiqlimi beda bio opla ida so‘nggi yilla i
hasha o la ning yangi u la i paydo bo‘lishi, bedaning ege a i a gene a i
a’zola i bilan oziqlanadigan hasha o a kasallik qo‘zg‘a adigan mik oo ganizmla
u la ining ko‘payishi, asosiy u la ining qishlo chi azasi ushbu bio opda bo‘lishi,
mazku bio senoz elemen la i i ojlanishini hisobga olishni alab e adi. Mazku
za a li omilla ni o‘g‘ i boshqa ish uchun olib bo iladigan ku ash adbi la ini
ashkillash i ishda «Uyg‘unlashgan ku ash izimi» elemen la ini qo‘llashning yangi
akomillashgan u la ini ilmiy asoslash u ayli biologik, iq isodiy oydani
548
maksimal da ajaga e kazish bugungi kundagi dolza b muammola dan bi i
hisoblanadi [2.3].
Ma e ialla a uslubla . Qo aqalpog‘is on sha oi ida ekilayo gan beda
bio opida a qalgan en omo agla a za a kunandala ni u la ini aniqlashda
B.P.Adashke ich, Sh.T.Xo‘jae uslubla i, za a kuanandala ni kel i adigan za a ini
aniqlashda I.V.Tanskiy uslubidan oydalanildi. Tadqiqo na ijala ini
dispe sion usulida ahlil qilishda B.A.Dospexo ning ma ema ik-s a is ik
uslubi qo‘llanildi [1.4].
Na ijala a muoza a. Qo aqalpog‘is on ag obio senozida ekilayo gan beda
na la i u la i dalala ida bio senozning asosiy elemen la i hisobida ko‘pgina
bio opla da i ojlanadigan hasha o la , kasallik a begona o‘ la u la i ma judligi
aniqlandi. Tu la ning asosiyla i o‘simlikning o‘sib, i ojlanishi uchun ijobiy omil
hisoblansa ham, o‘simlik a`zola i bilan oziqlanishi u ayli o‘sib- i ojlanishiga
salbiy a’si e adigan hasha o la u la i ka a za a kel i ishi isbo landi. Mazku
za a kunanda u la ining i ojlanish bioekologiyasi, a qaladigan a ealla i a za a
kel i ish mezoni abio ik omilla dan ashqa i, o‘simlikning i ojlanish azala iga,
u la ning i ojlanish dinamikasiga be osi a bog‘liq [2.3.4.5].
Mazku na ijala ni aniqlash uchun olib bo ilgan kuza u la na ijasida beda
bio opida ix isoslashgan za a kunandala idan ashqa i boshqa qishloq xo‘jalik
ekinla ida a qalgan u la i beda bio opidan asosiy s a siya hisobida oydalanishi
qayd e ildi a kel i adigan za a mezonini aniqlash uchun za a kunandala
omonidan kel i iladigan za a miqdo i a unga ha bi u ning hissasi aniqlab
bo ildi. Olib bo ilgan aj ibala na ijala i shuni aqozo e adiki, Qo aqalpog‘is on
sha oi ida ekilayo gan beda dalala idan yem-xashak ayyo lashda
za a kunandala iga qa shi ku ash adbi la i olib bo ilmaganda hosilning asosiy
qismi nobud bo‘lishi hisobga olindi. Beda dalala idan yem-xashak ayyo lanishda
za a kunandala omonidan kel i iladigan za a miqdo i 56,5% gacha e ib, asosiy
za a i onomus u i omonidan kel i ilganligi qayd e ildi. Bundan keyingi o‘ inni
beda qandalasi a qalgan dalada oziqlangan mazku u egallagan.
Beda u ug‘ini ayyo lash uchun aj a ilgan dalada za a kunandala kel i gan
za a miqdo i 48,3% ni ashkil qilgan bo‘lsa, ushbu miqdo ning 51,6% i i onomus
omonidan, 18,4% i beda qandalasi oziqlanishi u ayli ujudga kelgan.
Ko‘pgina qishloq xo‘jalik ekinla iga za a kel i ib niholla ni
qi qadigan kuzgi unlam qu la i ham, ekilgan u ug‘dan unib chiqqan a
o‘ oqdan keyingi o‘sayo gan maysala bilan oziqlanib, hosilning 5,2% ini
kamay i ib bo ishi isbo landi.
549
Mazku ag oiqlim sha oi ida olib bo ilgan adqiqo la na ijala i shuni aqozo
e adiki, Qo aqalpog‘is on ag obio senozida ekilayo gan beda dalala ida
uch aydigan za a kunandala i oji bio senozning asosiy bio ik omili si a ida
hisobga olindi. Chunki, bedaning ix isoslashgan za a kunandala idan ashqa i,
boshqa dalala da i ojlanadigan qishloq xo‘jaligi ekinla i za a kunandala i
bio opda o‘planib hosilning asosiy qismiga ka a za a kel i ishi aniqlandi. Mazku
bio opda yuzaga keladigan bio ik omilla ning salbiy a`si i hisoblangan beda hosili
kamayishidagi domina u la i onomus, beda qandalasi ekanligi aniqlanib,
kel i adigan za a mezonini ba a a e ish uchun u la ning a qalish a ealla ini a
i ojlanish bioekologiyasi, dinamikasini hisobga olgan holda ag o exnik a
kimyo iy ku ash adbi la ini olib bo ishni asosiy ag o exnik adbi si a ida ki i ish
aqozo e iladi.
Xulosa a a siyala . Beda dalasida a qalgan za a kunanda u la ining
bioekologik i ojlanish sha oi la i bio senozning asosiy zanji i hisobida, beda
na la i o‘sib- i ojlanish azala i bilan bog‘lik shakllanganligi ma’lum bo‘ldi.
Qo aqalpog‘is on ag obio senozi beda bio opida za a kunandala yoppasiga
ko‘paygan dalala da ujudga keladigan za a ni ba a a e ishda, mazku u la ning
bioekologik xususiya la ini a za a kel i ish mezonla ini hisobga olib bugungi
kundagi sama ali jo iy e ilayo gan «Uyg‘unlashgan ku ash adbi la i izimi»ga
ki i ishning ilmiy asosla ini ishlab chiqish alab e iladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. - М.: Колос, 1985. -351 с.
2. Sulaymono B.A., Ano bae A.R., Bol ae B.S., Ablazo a M.M., Tojie a M.I. Qishloq
xo‘jalik ekinla i za a li o ganizmla i i ojlanishini oldindan aniqlash. –Toshken : “Na o‘z”
nash iyo i, 2020, –B. 11-24.
3. To eniyazo E.Sh. hám basqala . Awıl xojalıq eginle iniń zıyankesle i hám ola ǵa qa sı
gú es ilajla ı (Oqıw qollanba). –Nókis: «Qa aqalpaqs an», 2015. –B. 39-52, -60.
4. Xo‘jae Sh.T. Ag o oksikologiya asosla i hamda adqiqo o‘ kazish qoidala i. Toshken :
«Munis design g oup» MChJ, 2018. –B. 4-132.
5. Shamu a o a N.G., To eniyazo a L.E. Beda ag obio senozi za a kunandala i u la i a unga
a’si e adigan abio ik omilla . //J. O‘zbekis on ag a ani xaba nomasi ju nali. –Toshken ,
2017. -№1 (67). –B. 34-36.
