587
UDK: 625.77
QORAQALPOG‘ISTON RESPUBLIKASI AVTOMOBIL YO‘L
BO‘YLARINI KO‘KALAMZORLASHTIRISHDA ASOSIY DARAXT VA
BUTA TURLARINI TANLASH
Kamalo a Na giza Bek u gano na,
Bal aniyazo Jaqsibay Sa senbae ich,
Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537968
Anno a siya: Mazku maqolada Qo aqalpog‘is on Respublikasida a omobil yo‘lla i
bo‘yla ini ko‘kalamzo lash i ishda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan asosiy da ax a bu a u la ini
anlash masalasi yo i ilgan. Min aqaning iqlim sha oi i, up oq xususiya la i a ekologik omilla
ahlil qilingan holda, mayda ba gli Qay ag‘och (Ulmus pumila), Go‘zal ka alpa (Ca alpa
speciosa), Bolle e agi (Populus bolleana), Yuksak aylan (Ailan hus al issima) a Yapon so o asi
(Sopho a japonica) u la ining biologik a manza ali xususiya la i o‘ ganildi.
Kali so‘zla : Qo aqalpog‘is on, ko‘kalamzo lash i ish, a omobil yo‘lla i, da ax a bu a
u la i, ekologik ba qa o lik.
Abs ac : This a icle co e s he issue o selec ing he main ypes o ees and sh ubs ha
can be used in he landscaping o highways in he Republic o Ka akalpaks an. Based on he
analysis o clima ic condi ions, soil cha ac e is ics, and ecological ac o s o he egion, he
biological and deco a i e ea u es o small-lea ed elm (Ulmus mino ), beau i ul ca alpa (Ca alpa
bignonioides), bolle popla (Populus bolleana), ailan hus (Ailan hus al issima), and Japanese
sopho a (Sopho a japonica) species we e s udied.
Keywo ds: Ka akalpaks an, g eening, highways, ee and sh ub species, ecological
sus ainabili y.
Ki ish. Bugungi kunda dunyo miqyosida a omobilь yo‘lla i a shaha
ko‘chala ini ko‘kalamzo lash i ish masalasi “shaha yashil in a uzilmasi” (UGI)
kon sep siyasi doi asida aholi saloma ligini muho aza qilish, iqlim o‘zga ishla iga
moslashish a ekologik ba qa o muhi ya a ishning muhim yo‘nalishla idan bi i
si a ida qa almoqda. (IIASA) adqiqo la iga asosan, 190 dan o iq yi ik shaha la da
yo‘l bo‘yi da ax qoplami (g een canopy) yil sayin o‘ acha 0,3–0,5% ga qisqa ib
bo moqda, ay im min aqala da esa bu ko‘ sa kich 1,7–2,6% gacha e ib, yo‘lla
a o idagi yashil muhi ning ez su ’a da yo‘qolishini ko‘ sa moqda. Bu ja ayon
shaha la ha osining i loslanishi, ha o a ning o ishi a issiqlik o olla i a’si ining
kuchayishiga sabab bo‘lmoqda. Shuning uchun ham yo‘l bo‘yi da ax -bu a u la ini
o‘g‘ i anlash na aqa es e ik jiha dan, balki ha o ozaligi, ugle odni so‘ ish,
sho qinni pasay i ish a ene ge ik sama ado likni a’minlash nuq ai naza idan ham
muhim ahamiya ga ega. Ma kaziy Osiyo a xususan O‘zbekis on sha oi ida
a oyo‘lla ning a o ini ko‘kalamzo lash i ishda mahalliy iqlim, up oq
xususiya la i, su esu sla i hamda yo‘l in a uzilmasining o‘ziga xos sha la ini
588
hisobga olgan holda ba qa o o‘su chi manza ali da ax -bu a u la ini ilmiy asosda
anlash za u . Shu asosda ishlab chiqilgan ilmiy a siya a uslubiy yo‘nalishla
na aqa a o -muhi ni yaxshilash, balki anspo in a uzilmasining ekologik
ba qa o ligini a’minlashda ham ka a amaliy ahamiya kasb e adi.
Qo aqalpog‘is on Respublikasi O‘zbekis onning shimoliy qismida joylashgan
bo‘lib, cho‘l zonasiga xos iqlim — yozning juda issiq a qu uq, qishning esa so uq
a shamolli bo‘lishi bilan a si lanadi. Bunday sha oi da ko‘kalamzo lash i ish
ishla i, ayniqsa, a omobil yo‘lla i bo‘yida amalga oshi ilganda, anlanadigan da ax
a bu ala ning iqlimga mosligi a chidamliligi muhim ahamiya kasb e adi.
A omobil yo‘lla i bo‘yla idagi yashil zonala na aqa es e ik azi ani
baja adi, balki ha odagi chang a gazla ni so‘ ib, mik oklima ni yaxshilaydi,
anspo sho qinini kamay i adi a a o muhi ni muho aza qiladi. Shu bois, ha bi
hudud uchun mos u la ni ilmiy asosda anlash ba qa o ekosis ema ya a ishning
muhim sha i hisoblanadi.
Tadqiqo usulla i. Tadqiqo la Qo aqalpog‘is on Respublikasining ma kaziy
hududla idagi yo‘l a o la ida o‘ kazildi. Min aqaning up oq sha oi i asosan qumli
a sho‘ langan bo‘lib, yog‘inga chilik yillik 100–120 mm a o ida. Da ax a
bu ala ning o‘sish ezligi, su anqisligiga chidamliligi, shamolga ba doshliligi a
manza ali qiyma i baholandi.
Tadqiqo na ijala i. Qo aqalpog‘is on Respublikasining iqlim a up oq
sha oi i keskin kon inen al bo‘lib, ko‘kalamzo lash i ishda oydalaniladigan da ax
a bu ala ni anlashda ekologik omilla ni hisobga olish muhim ahamiya kasb e adi.
A omobil yo‘lla i bo‘yla ida sug‘o ish imkoniya la i cheklangani, shamol e oziyasi
a sho‘ lanish da ajasi yuqo iligi sababli, anlanadigan u la su sizlikka, ha o a
o‘zga ishla iga a gaz-chang muhi iga chidamli bo‘lishi lozim.
Mayda ba gli qay ag‘och (Ulmus pumila) bu u shamol a qu g‘oqchilikka
chidamli bo‘lib, up oqqa alabchan emas. Qo aqalpog‘is on sha oi ida ez o‘sadi,
ana uzilishi mus axkam, ildiz izimi chuqu ga ki ib bo gan. Yo‘l bo‘yla ida himoya
kama i si a ida sama ali hisoblanadi.
Go‘zal ka alpa (Ca alpa speciosa) Ka alpa jadal o‘su chi, ka a ba gli,
gulla i yo qin a es e ik jiha dan jozibali da ax . Bi oq u yosh da ida so uq a
kuchli shamolga nisba an himoya alab qiladi. Ko‘p oq shaha a yo‘l a o i
ko‘kalamzo la iga ya oqli.
Bolle e agi (Populus bolleana) Bu u ez o‘sishi a u li up oq sha oi iga
moslashu chanligi bilan aj alib u adi. Shamol e oziyasining oldini olishda muhim
ahamiya ga ega. Su anqis hududla da ham ba qa o o‘sadi, lekin ildizla i keng
yoyilganligi uchun uzilmadan ma’lum maso ada ekish a siya e iladi.
589
Yuksak aylan (Ailan hus al issima) Qo aqalpog‘is on sha oi ida eng mos
u la dan bi i. U qa iq issiqqa, shamol a sho‘ likka chidamli. Ildiz sis emasi kuchli
bo‘lib, ha o kam yog‘inga chilikda ham o‘sishi mumkin. Yo‘l bo‘yla ida himoya a
soya be u chi u si a ida a siya e iladi.
Yapon so o asi (Sopho a japonica) Bu u chi oyli gulla i a uzga nisba an
nisba an chidamliligi bilan aj alib u adi. Ha o a o‘zga ishla iga moslashu chan a
gazni so‘ ish qobiliya i yuqo i. Yo‘l bo‘yidagi ha o i loslanishini kamay i ishda
oydali.
Qo aqalpog‘is on sha oi ida a omobil yo‘lla i bo‘yla ini
ko‘kalamzo lash i ish uchun anlanadigan da ax u la i qu aq a sho‘ muhi ga,
shamolli iqlimga, su anqisligiga chidamli bo‘lishi lozim. Tadqiqo na ijala iga
ko‘ a, aylan , bolle e agi a mayda ba gli qay ag‘och u la i himoya kama la i
uchun, go‘zal ka alpa a yapon so o asi esa manza ali ko‘kalamzo lash i ish uchun
mos deb opildi. Bu u la dan oydalanish Qo aqalpog‘is onning ekologik hola ini
yaxshilash, yo‘l xa sizligi a es e ik ko‘ inishini oshi ishga xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Qayumo A., Bol aniyozo J.S. Dus -Holding P ope ies O Wood And Sh ub Species In The
Condi ions O The Republic O Ka akalpaks an // The Ame ican Jou nal o Applied sciences.
- 2020. - T. 2. - №. 09. - S. 170-174.
2. Bal aniyazo J.S., Kamalo a N.B. En i onmen al and deco a i e p ope ies linden lea ed (Tilia
co da a) unde Ka akalpaks an // Современное экологическое состояние природной среды
и научно-практические аспекты рационального природопользования. - 2017. - S. 820-821.
3. Bal aniyazo J.S., Kamalo a N.B. G owing and cu ing o dolls pha macy // Научно-
практические пути повышения экологической устойчивости и социально-экономическое
обеспечение сельскохозяйственного производства. - 2017. - S. 607-608.
4. Қайимов А.Қ., Ҳамроев Х.Ф., Балтаниязов Ж.С. Қорақалпоғистон республикаси
шароитида ўсиб ривожланаётган нинабаргли дарахтларнинг ҳолати ва ўсиш
кўрсаткичлари //Science and inno a ion. – 2022. – №. Special Issue. – С. 204-207.
5. Қайимов А.Қ., Ҳамроев Х.Ф., Балтаниязов Ж.С. Қорақалпоғистон республикаси
шароитида кўкаламзорлаштириш учун танланган япроқбаргли дарахт турларининг ўсиш
кўрсаткичлари //Science and inno a ion. – 2022. – №. Special Issue. – С. 208-212.
6. Bal aniyazo J., Mad aimo R. Jasíl qaplama payda e iwde Seksewil ósimliginiń áhmiye i hám
kóbey iw usílla í // Центральноазиатский журнал образования и инноваций. - 2023. - T. 2.
- №. 10 Pa 3. - S. 133-136.
7. Bal aniyazo J., Mad aimo R. O ol dengizi qu igan ubida yashil qoplamala ni pa a ishlash
ag o exnikasi // Евразийский журнал академических исследований. - 2023. - T. 3. - №. 10.
- S. 156-158.
8. Bal aniyazo J.S., Kamalo a N.B. G owing and de eloping o maple (Ace ) ee in
Ka akalpakis an // Научно-практические пути повышения экологической устойчивости и
социально-экономическое обеспечение сельскохозяйственного производства. - 2017. - S.
609-611.
