388
OLIY TAʼLIM MUASSASALARIDA INKLYUZIV TAʼLIM MUHITIDA
NOGIRONLIGI BOʻLGAN TALABA QIZLARNING IJTIMOIY
FAOLLIGINI OSHIRISH MEXANIZMLARI
Solixoʻjaye a Dildo a Abdu aimo na
Pedagogika anla i boʻyicha alsa a dok o i (Phd). ,b do sen
Yu imizda aʼlim izimi, xususan inklyuzi aʼlim izimi soʻnggi yilla da
sezila li da ajada isloh e ilmoqda. Inson huquqla i, gende engligi a ba cha uchun
si a li aʼlim olish imkoniya ini aʼminlash masalasi milliy isloho la hamda xalqa o
maqsadla — jumladan, BMTning 2030-yilgacha boʻlgan Ba qa o Ri ojlanish
Maqsadla i bilan uz iy bogʻlangan. Nogi onligi boʻlgan alaba qizla ning ij imoiy
aolligini oshi ish, ula ning oliy aʼlim ja ayonla iga oʻliq in eg a siya qilinishini
aʼminlash masalasi ham milliy, ham global miqyosda dolza b hisoblanadi. Mazku
maqolada Oʻzbekis on oliy aʼlim izimidagi inklyuzi muhi ning shakllanishi,
nogi onligi boʻlgan alaba qizla ning ij imoiy aolligiga aʼsi e u chi omilla , ma jud
oʻsiqla hamda ula ni ba a a e ish yoʻlla i ahlil e ilgan. Shuningdek, xalqa o
aj ibala asosida sama ali yondashu la a milliy isloho la uygʻunligiga asoslangan
akli la be ilgan.
Kali soʻzla : inklyuzi aʼlim, ij imoiy aollik, nogi onligi boʻlgan alaba
qizla , gende englik, oliy aʼlim, ba qa o i ojlanish.
Аннотация. В последние годы система образования в нашей стране,
особенно инклюзивное образование, претерпела значительные реформы.
Обеспечение прав человека, гендерного равенства и доступа к качественному
образованию для всех тесно связано с национальными реформами и
международными целями, в частности, с Целями устойчивого развития (ЦУР)
ООН на период до 2030 года. Повышение социальной активности студенток с
ограниченными возможностями здоровья и обеспечение их полной интеграции
в процессы высшего образования является актуальной задачей как на
национальном, так и на глобальном уровне. В данной статье анализируются
формирование инклюзивной среды в системе высшего образования Узбекистана,
факторы, влияющие на социальную активность студенток с ограниченными
возможностями здоровья, существующие барьеры и пути их преодоления. Также
даются рекомендации, основанные на международном опыте и
соответствующие национальным реформам.
Ключевые слова: инклюзивное образование, социальная активность,
студентки с ограниченными возможностями, гендерное равенство, высшее
образование, устойчивое развитие.
Abs ac . In ecen yea s, he educa ion sys em in ou coun y, pa icula ly
inclusi e educa ion, has unde gone signi ican e o ms. Ensu ing human igh s, gende
389
equali y, and access o quali y educa ion o all is closely linked o na ional e o ms as
well as in e na ional goals — in pa icula , he Uni ed Na ions Sus ainable
De elopmen Goals (SDGs) o 2030. Enhancing he social ac i i y o emale s uden s
wi h disabili ies and ensu ing hei ull in eg a ion in o highe educa ion p ocesses is
an u gen issue bo h na ionally and globally. This a icle analyzes he o ma ion o an
inclusi e en i onmen in Uzbekis anʼs highe educa ion sys em, he ac o s in luencing
he social ac i i y o emale s uden s wi h disabili ies, he exis ing ba ie s, and ways
o o e come hem. I also p o ides ecommenda ions based on in e na ional expe ience
and aligned wi h na ional e o ms.
Keywo ds: inclusi e educa ion, social ac i i y, emale s uden s wi h disabili ies,
gende equali y, highe educa ion, sus ainable de elopmen .
Jamiya ning ba qa o a aqqiyo i, ayniqsa, inson kapi alini i ojlan i ish bilan
uz iy bogʻliq. Inson qad ini ulugʻlash, eng imkoniya la ya a ish a aʼlimda inklyuzi
yondashu ni jo iy e ish – bugungi kunda Oʻzbekis on oliy aʼlim izimidagi us u o
yoʻnalishla dan bi i hisoblanadi. Nogi onligi boʻlgan yoshla ni, ayniqsa alaba qizla ni
aʼlim a ij imoiy hayo ga aol jalb e ish masalasi da la siyosa i da ajasiga koʻ a ilgan.
Bu yoʻnalishda P eziden a hukuma ning bi qancha egishli qa o la i ma jud.
Bi oq amaliyo shuni koʻ sa adiki, nogi onligi boʻlgan alaba qizla oliy aʼlim
muassasala ida aksa iya holla da ij imoiy izolya siyada boʻladi, ula ning aolligi kam,
oʻz salohiya ini oʻliq namoyon e ish imkoniya la i cheklangan.
Bu hola na aqa izik muhi bilan, balki psixologik a ij imoiy ba ye la bilan
ham bogʻliq. Shu nuq ayi naza dan mazku adqiqo ning asosiy maqsadi — oliy aʼlim
muassasala ida inklyuzi muhi sha oi ida nogi onligi boʻlgan alaba qizla ning
ij imoiy aolligini oshi ishning sama ali mexanizmla ini ishlab chiqish hisoblanadi.
Inklyuzi aʼlim naza iyasi aʼlim izimini ba cha shaxsla uchun ochiq a eng
imkoniya li muhi si a ida koʻ adi. L.S. Vigo skiyning ij imoiy i ojlanish naza iyasiga
koʻ a, shaxsning kamolo i ij imoiy muhi bilan aol oʻza o aʼsi ja ayonida
shakllanadi. Shu bois nogi onligi boʻlgan alaba qizla uchun ij imoiy munosaba la ni
aollash i ish ula ning shaxsiy salohiya ini ochishning muhim sha idi . A.
Bandu aning ij imoiy oʻ ganish naza iyasiga koʻ a, inson boshqala ning aoliya ini
kuza ish a aqlid qilish o qali oʻz ij imoiy olini shakllan i adi. Bu naza iya inklyuzi
aʼlim muhi ida “ij imoiy modella ”ning ahamiya ini asoslaydi — yaʼni aol,
ilhomlan i u chi alaba qizla boshqala uchun namuna boʻladi.
Shuningdek, Maslouning eh iyojla iye a xiyasidagi “oʻzini namoyon qilish”
da ajasi ij imoiy aollik o qali namoyon boʻladi. Aga muhi qoʻllab-qu a lo chi
boʻlsa, nogi onligi boʻlgan alaba qizla oʻz qobiliya ini aol amalga oshi adi. Xalqa o
manbala da ham aʼlimda inklyuzi lik aqa in a uzilma emas, balki madaniy a
psixologik muhi ni oʻz ichiga olishi aʼkidlanadi.
390
Taʼlim muassasala ida nogi onligi boʻlgan alaba qizla ga ya a ilgan
imkoniya la ni oʻ ganish maqsadida quyidagi sa olla dan oydalanib, adqiqo ishining
amaliy hola i oʻ ganiladi.
Tadqiqo ning asosiy sa olla i:
1. Nogi onligi boʻlgan alaba qizla ning ij imoiy aolligi qay da ajada?
2. Qaysi omilla ula ning aolligiga oʻsiq boʻlmoqda?
3. Uni e si e muhi ida ij imoiy aollikni oshi ish uchun qanday mexanizmla
sama ali boʻlishi mumkin?
Nogi onligi boʻlgan alaba qizla ning ij imoiy aolligi koʻp jiha dan muhi ning
qabul qilu chanlik da ajasi bilan belgilanadi. Inklyuzi muhi aqa izik sha oi bilan
cheklanmasligi, balki madaniy a emo sional qoʻllab-qu a lash izimini ham qam ab
olishi ke ak. Ma jud in a uzilma oʻzga ishla i bilan bi qa o da, men o lik das u la i,
mo i a sion semina la a psixologik eningla o qali ij imoiy aollikni
agʻba lan i ish muhim.
Bugungi kunda inklyuzi aʼlimni i ojlan i ish maqsadida:
2023/2024 oʻqu yilidan boshlab pedagogika sohasi bakala ia aʼlim
yoʻnalishla ining ba chasida 120 soa (4 k edi )ga moʻljallangan “Inklyuzi aʼlim.
Gospi al pedagogika” ani oʻqi ilish yoʻlga qoʻyildi. Ushbu anni ki i ish na ijasida
boʻlajak pedagogla :
- Umumiy oʻ a izimida inklyuzi aʼlimga boʻlgan eh iyoj, inklyuzi aʼlim a
xalqa o huquqla , inklyuzi aʼlimni amaliyo ga jo iy qilish bo asidagi huquqiy
meʼyo iy hujja la , inklyuzi aʼlim izimida kad la ni ayyo lash siyosa i;
- inklyuzi aʼlim ja ayonida i ojlanishida nuqsoni bo bolala ni oʻziga xos
xususiya la ini oʻzlash i ish;
- inklyuzi aʼlim boʻyicha oʻqu -uslubiy ma e ialla ni ishlab chiqish;
- inklyuzi aʼlimni jo iy qilishda jahon aj ibasini oʻ ganish;
- inklyuzi aʼlimda yangi pedagogik exnologiya a axbo o exnologiyala ini
qoʻllash;
- inklyuzi aʼlim zamona iy yu uqla ini ahlil e ish koʻnikmasiga ega boʻlish;
- maxsus yo damga muh oj boʻlgan bolala ga ko eksion yo dam be ish;
- bolala ni imkoniya la ni eʼ ibo ga olgan holda in o ma sion a pedagogik
exnologiyala asosida oʻqi ishni ashkil e ish malakasiga ega boʻlishi aʼminlanmoqda.
2023/2024 oʻqu yilidan boshlab Su dopedagogika a i lopedagogika
bakala ia aʼlim yoʻnalishla ida ahsil olayo gan alabala uchun yakuniy
im ihonla da imo-isho a ili a B ayl ali bosini bilish boʻyicha majbu iy im ihonla
oʻ kazish amaliyo i jo iy e ildi.
Toshken da la pedagogika uni e si e i Su dopedagogika a inklyuzi aʼlim
ka ed asida “Imo-isho a a dak il nu qi” oʻga agi 2022/2023-oʻqu yilidan buyon
391
aoliya yu i adi, unga asosan ushbu oʻga akka uni e si e alabala i jalb qilinib, ula ga
sinx on a jima exnikasi oʻ ga ilib kelinmoqda.
A.Na oiy nomidagi Toshken da la oʻzbek ili a adabiyo i uni e si e ida
aoliya olib bo ayo gan “Inklyuzi aʼlim” ilmiy-amaliy labo a o iyasi hamda
“Su do a jimon” labo a o iyasida inno a sion yondashu la a exnologiyala ,
zamona iy adqiqo usulla iga asoslangan inklyuzi mahsulo la ya a ish, oʻqi ishning
sama ali usulla ini aniqlash, nogi onligi boʻlgan shaxsla ning aʼlim olishiga
koʻmaklashish bo asida ilmiy-amaliy izlanishla olib bo ilmoqda.
Mazku azi ala ni amalga oshi ish yuzasidan quyidagi akli la bildi iladi:
Uni e si e la da “inklyuzi psixologiya ma kazla i”ni ashkil e ish.
Nogi onligi boʻlgan qizla uchun “Oʻz qobiliya ingni angla”, “Lide lik a
ij imoiy ish i ok” ma zusida maxsus eningla ashkil e ish.
Faol bi i u chi qizla a p o esso la ish i okida “men o lik das u i” jo iy e ish.
Mahalla, noda la ashkilo la a uni e si e la hamko ligida ij imoiy loyihala .
Koʻngillilik aoliya i o qali ij imoiy olla ni kengay i ish.
Ba cha aʼlim binola ida pandus, li a maxsus ish joyla ini ashkil e ish.
Axbo o muhi ini ( eb-say la , pla o ma) maxsus alabla ga moslash i ish.
Ij imoiy aol alaba qizla uchun s ipendiyala , se i ika la a muko o izimini
jo iy e ish.
Tadqiqo na ijala i shundan dalola be adiki, inklyuzi muhi da nogi onligi
boʻlgan alaba qizla ning ij imoiy aolligi jismoniy sha oi la dan koʻ a koʻp oq
psixologik a ij imoiy muhi ning qabul qilu chanlik da ajasi bilan belgilanadi. Ij imoiy
aollikni oshi ish uchun qoʻllab-qu a lo chi muhi , men o lik a mo i a siya
mexanizmla ini izimli a ishda amalga oshi ish za u . Bunday yondashu na aqa
nogi onligi boʻlgan alaba qizla ning shaxsiy i ojlanishiga, balki uni e si e ning
ba qa o i ojlanish s a egiyasida ham muhim ahamiya kasb e adi.
Foydalanilgan adabiyo la oʻyxa i:
1. Oʻzbekis on Respublikasining Kons i u siyasi. — Oʻzbekis on Respublikasi
Qonun hujja la i oʻplami, 1.05.2023-yil.
2. Oʻzbekis on Respublikasining “Taʼlim oʻgʻ isida” Qonuni. — Oʻzbekis on
Respublikasi Qonun hujja la i oʻplami, 2020-y., 23-sen yab , 13-16-modda.
3. Oʻzbekis on Respublikasining 2016-yil 14 sen ab dagi “Yoshla ga oid
da la siyosa i oʻgʻ isida”gi OʻRQ-406-sonli Qonuni.
4. Oʻzbekis on Respublikasining 2019-yil 2-sen ab dagi “Xo in-qizla a
e kakla uchun eng huquq hamda imkoniya la ka ola la i oʻgʻ isida”gi OʻRQ-562-
sonli Qonuni.
5. Oʻzbekis on Respublikasining 2019-yil 2-sen ab dagi “Xo in-qizla ni azyiq
a zoʻ a onlikdan himoya qilish oʻgʻ isida"gi OʻRQ-561-sonli Qonuni.
392
6. Oʻzbekis on Respublikasi P eziden ining 2021-yil 13-ok yab dagi
“Inklyuzi aʼlim izimini i ojlan i ish konsepsiyasi” PQ–5270 qa o i.
7. Oʻzbekis on Respublikasi P eziden ining “2022–2026-yilla ga
moʻljallangan Yangi Oʻzbekis onning a aqqiyo s a egiyasi oʻgʻ isida”gi Fa moni.
2022-yil 28-yan a , PF–60.
8. Oʻzbekis on Respublikasi Da la s a is ika qoʻmi asi (2023).
Oʻzbekis onda nogi onligi boʻlgan shaxsla ning aʼlim olishi boʻyicha s a is ik
oʻplam. Toshken .
9. Oʻzbekis on Respublikasi Inson huquqla i boʻyicha Milliy ma kazi (2022).
Nogi onligi boʻlgan shaxsla ning huquqla i a imkoniya la ini aʼminlash boʻyicha
milliy hisobo . Toshken .
10. “Oʻzbekis onda gende engligi a ayolla ning ij imoiy aolligi” (2023).
Oʻzbekis on Respublikasi Gende englik komissiyasi hisobo i.
