393
PSIXOLOGIYA FANIDA INTELLEKT MUAMMOSINI O‘RGANILISHI
O‘k amo a Shohis a Odilbek qizi
Abu Rayhon Be uniy nomidagi U DU mus aqil adqiqo chisi
Anno a siya. Mazku maqolada psixologiya anida in ellek muammosini
o‘ ganilishi, in ellek o‘g‘ isidagi olimla qa ashla i ahlil qilingan. Shuningdek,
shaxsda in ellek ual qobiliya la ning shakllanishi a i ojlanishi, in ellek ual
qobiliya la i ojlanishiga a’si qilu chi omilla o‘g‘ isida ma’lumo be ilgan.
Tahlilla asosida in ellek ual i ojlanishni sama ali ashkil e ish yo‘lla i ko‘ sa ib
be ilgan.
Kali so‘zla : in ellek , in ellek ual qobiliya , bi lаmchi аqliy kuchlа , o‘qu
aoliya i, s a egiya, psixologik i ojlanish.
Ta’lim ja ayonida o‘qu chila ning bilimla ni egallashi bilan bi qa o da, ula da
o‘z ik ja ayonla ini nazo a qilish a anglash qobiliya ini i ojlan i ish dolza b
masalala dan bi idi . Ze o, O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining a’lim sohasini
mode niza siya qilishga qa a ilgan qa o la i ham o‘qu chila ning a akku a
in ellek ual salohiya ini i ojlan i ishda zamona iy psixologik yondashu la ning
ahamiya ini a’kidlab o‘ adi.
In ellek so‘zi (lо in ilidаn - аql, ong, ik ) а’ i dа ko‘pinchа ik lаshgа
еnglаsh i ilаdi, а bu quyidаgi а’ i dа hаm аks е gаn: аql - bu insоnning ik lаsh
qоbiliyа i. Bi оq, hа о аnsuz psixоlоgi J. Piаjе hаm bu ikki ushunchаni аj а ib
ko‘ sа gаn. U in еllеk ni “yаngi shа оi lа gа psixоlоgik mоslаshish” dеb аlqin qilishni
аkli qildi. Аgа Piаjе uchun in еllеk bа chа dа аjаdаgi xа i-hа аkа lа ning umumiy
а ibgа sоlu chisi bo‘lsа, bа’zi bоshqа аdqiqо chilа (А. Binе, L. Vеkslе ) uchun bu
insоn а bоshqа hа qаndаy i ik mа judо ning yаngi nа sаni o‘ gаnаоlish
qоbiliyа idi . Shundаy qilib, hоzi gi аq dа in еllеk ushunchаsining kаmidа uch а
аlqini mа jud:
1. Biоlоgik аlqin: “yаngi аziyа gа оngli а ishdа mоslаshish qоbiliyа i”.
2. Pеdаgоgik аlqin: “o‘ gаnish qоbiliyа i, o‘ gаnu chаnlik”.
3. А. Binе оmоnidаn shаkllаn i ilgаn izimli yоndаshu dа еsа: in еllеk -
“ оsi аlа ini mаqsаdlа gа mоslаsh i аоlish qоbiliyа i” si а idа а si lаnаdi. Tizimli
yоndаshu dа in еllеk muаyyаn qоbiliyа lа ning o‘plаmi si а idа а si lаnаdi.
Insоnning kоgni i jа аyоnlа ining yig‘indisi uning in еllеk ini bеlgilаb bе аdi.
“In еllеk - bu оngli hа аkа qilish, оqilоnа ik lаsh а hаyо iy shа оi lа ni o‘g‘ i
uddаlаshning glоbаl qоbiliyа di ” (Vеkslе ), yа’ni in еllеk insоnning а о -muhi gа
mоslаshish qоbiliyа i si а idа bаhоlаnаdi.
In еllеk ning uzilishi qаndаy? Tu li kоnsеpsiyаlа dа bu sа оlgа o‘zigа xоs
jа оblа kеl i ilgаn. Xullаs, аs bоshlа idа Spi mеn (1904) in еllеk ning umumiy
394
оmili (G-gеnе аl аk о ) а а o‘zigа xоs qоbiliyа lа ko‘ sа kichi bo‘lib xizmа
qilu chi mаxsus S оmilini (S –spе iаl аk о ) аj а ib ko‘ sа di. Spi mеn nuq аyi
nаzа idаn, hа bi insоn mа’lum dа аjаdаgi umumiy in еllеk bilаn а si lаnаdi, bu
оdаmning а о -muhi gа qаndаy mоslаshishini bеlgilаydi. Bundаn аshqа i, bа chа
оdаmlа dа kоnk е muаmmоlа ni hаl qilishdа nаmоyоn bo‘lаdigаn u li dа аjаdа
o‘zigа xоs qоbiliyа lа i оjlаngаn.
Tе s оun s а is ik usullа dаn оydаlаngаn hоldа, umumiy in еllеk ning u li
оmоnlа ini o‘ gаnib chiqdi, а ulа ni bi lаmchi аqliy kuchlа -pо еnsiyаlа dеb а аydi.
U е i а shundаy pо еnsiyаni аniqlаdi:
1) hisоblаsh qоbiliyа i, yа’ni аqаmlа bilаn ishlаsh а а i mе ik аmаllа ni
bаjа ish qоbiliyа i;
2) е bаl (оg‘zаki) mоslаshu chаnlik, yа’ni insоnning еng mоs so‘zlа dаn
оydаlаngаn hоldа mulоqо qilish qоbiliyа i;
3) е bаl id оk, yа’ni оg‘zаki а yоzmа ilni ushunish qоbiliyа i;
4) аzо iy о iеn а siyа yоki аzоdа u li jism а shаkllа ni аsа u qilish
qоbiliyа i;
5) xо i а;
6) ik yu i ish qоbiliyа i;
7) obyek lа а аs i lа o‘ аsidаgi o‘xshаshlik yоki а qlа ni id оk е ish
еzligi.
Аmе ikаlik psixоlоg J. Gil о d in еllеk ni kub mоdеl si а idа аqdim е аdi. U
аqliy аоliyа ning 120 а оmilini аj а ib ko‘ sа ib, ulа qаndаy аqliy оpе а siyаlа
uchun zа u ligi, bu оpе а siyаlа ning nа ijаlа i а ulа ning mаzmuni оb аzli, аmziy,
sеmаn ik, xulq-а о gа оid bo‘lishi mumkinligini а’kidlаgаn.
R.Ke el a J.Xo mla in ellek ni ikki a a kibiy qismdan ibo a ekanligini
a’kidlaydila , hamda ula ning mohiya ini ushun i ib be ishga ha aka qiladila :
1. Flyuidlashgan in ellek .
2. K is allashgan in ellek .
“Flyuidlashgan” in ellek inson aoliya ining deya li ha bi jabhala ida ko‘zga
ashlanib, das a al u ilk bolalik da ida yo qin oq namoyon bo‘ladi, keyinchalik esa
as a-sekin inson uhiya iga singib bo adi. Flyuidlashgan in ellek a kibi go‘yoki
nasldan-naslga me os a iqasida o‘ adi.
“K is allashgan” in ellek a kibi esa hayo da omida on ogenezda o i ilgan
ko‘nikmala dan ashkil opadi.
F ansuz psixologik mak ab namoyandala ining ik icha, shaxs shakllanishining
das labki belgila i unda paydo bo‘layo gan a ek i hola la di . Masalan, imo-
isho ala , e bal ma’no kasb e u chi hola la . Inson shaxsining shakllanishi das a al
ins inkla a sha li e liksl o qali amalga oshi ildi. Insondagi qoniqish, ma oqlanish,
395
empa iya, uhlanish singa i mu akkab kechinmala shaxsning shakllanishini
belgilo chi asosiy mezonla bo‘lib hisoblanadi.
Sh e sa iyalik psixolog J.Piaje in ellek muammosiga o‘z shaxsiy nuq ai
naza idan kelib chiqqan holda yondashadi. U ko‘p holla da a akku ushunchasi
o‘ niga “in ellek ” e minin ishla adi, ba’zan psixologik a amala dan bi muncha
uzoqlashadi a h.k. J.Piaje in ellek naza iyasini 2 (ikki) a muhi jiha la iga aj a ib,
ula ni inellek unksiyala i hamda in ellek da la i deb nomlaydi. Piaje mulohazasiga
ko‘ a, in ellek ning asosiy unksiyala i qa o iga uyushqoqlik ( a iblilik) a adap a siya
(moslashish, ko‘nikish) ki i ilgan bo‘lib, ula in ellek ning unksional in a ian ligi deb
yu i iladi. Mualli in ellek ning quyidagi i ojlanish bosqichla iga aj a adi:
1. Sensomo o in ellek ( ug‘ilishdan o 2 yoshgacha)
2. Ope a siyala dan ilga gi a akku da i (2 yoshdan 7 yoshgacha)
3. Konk e (yaqqol) op a siyala (aqliy ha aka la ) da i (7-8 yoshdan 11-
12yoshgacha)
4. Fo mal ( asmiy) ope a siyala (aqliy ha aka la ni amalga oshi ish) da i.
Shunday qilib, in ellek muammosi che el (G‘a biy Ye opa, AQSh)
psixologiyasida juda keng o‘ ganilgan bo‘lib, ula u licha naza iyala , konsepsiyala ,
yondashishla , pozi siyala , yo‘nalishla ga asoslangan holda adqiq qilingan. Shuning
bilan bi ga in ellek ni o‘lchash mezonla i, k i e iyla i, a aqqiyo ko‘ sa kichla i,
o‘ziga xos xususiya la i, es ya a ish a undan u li yoshdagi kishila aqliy i ojini
ekshi ishda oydalanish xilma-xil ilmiy-naza iy negizla ga qu ilgandi .
O‘zbekis onda in ellek psixologiyasini keng yo i gan olimla dan bi i
E.G‘.G‘oziye bo‘lib, uning ik iga ko‘ a, in ellek kishining shaxsiy ashabbusi bilan
o‘z oldiga konk e maqsad, yangi azi ala qo‘ya bilishi, ula yuzasidan amaliy a
ilmiy xa ak e dagi a az qilishi, na ijani ko‘z oldiga kel i a olishi, qo‘yilgan azi ani
hech kimning ko‘magisiz, ko‘ sa masisiz o‘zining aqliy izlanishi u ayli, u li yo‘l,
usul a osi ala opib, mus aqil a ishda hal qilishdan ibo a aqliy qobiliya ni
ushunish ke ak».
V.M.Ka imo a ik icha, in ellek ual qobiliya la masalasi eng a alo inson aql-
zako a ining si a i, undagi malaka, ko‘nikma a bilimla ning bi ligi masalasi bilan
bog‘liq. Ayniqsa, bi o kasbning egasi bo‘lish is agidagi ha bi yoshning aqli a
in ellek ual salohiya i uning malakali mu axassis bo‘lib e ishishini ka ola lagani uchun
ham psixologiyada ko‘p oq qobiliya ushunchasi bilan bog‘lab o‘ ganiladi. Ilm
andagi an’anala shundayki, aql a id ok masalasi, odamning in ellek iga bog‘liq
si a la juda ko‘plab adqiqo la obyek i bo‘lgan. Olimla qobiliya la ning i ojlanish
mexanizmla i, ula ning psixologik a kibi a izimini aniqlashga, ishonchli
me odikala ya a ib, ha bi kishining aql si a iga aloqado bo‘lgan ko‘ sa kichni
o‘lchashga u inganla . Ko‘pchilik olimla odam in ellek ida uning e bal, miqdo iy,
azo iy ko‘ sa kichla ini aniqlab, ula ga yana man iq, xo i a a xayol ja ayonla i bilan
396
bog‘laydila . Qobiliya la ij imoiy xa ak e ga ega bo‘lib, unga a in ellek ga be osi a
ashqi muhi , undagi insoniy munosaba la , yashash da i a’si ko‘ sa adi. Oila
muhi ining aql o‘sishiga a’si ini hech kim inko e maydi.
G‘.B.Shouma o shaxsning aqliy sa iyasiga alohida u g‘u be ib, ha bi da la ,
jamiya a aqqiyo i, uning is iqboli o‘z uqa ola ining sa iyasi bilan belgilanishini
e’ i o e adi. Jamiya a an- exnikaning i ojlanishida aql muhim omil a
mezonla dan bi idi . Shuningdek, G‘.B.Shouma o : “Ha qanday insonpa a lik
jamiya ida aqli zai la ga e’ ibo muhimligini uq i ib, aqli zai lik omilla ini ma kaziy
asab izimining o ganik buzilishi, shuning oqiba ida bola bilish aoliya ining u g‘un
pasayishidi ” deb ik bildi adi.
E.Z.Usmono a inson bilimi qanchalik keng a chuqu bo‘lsa, uning aqliy
aoliya ining aj ibasi shunchalik mukammallikka ega. U shunchalik ko‘p hal
e ilmagan muammola ni ko‘ a oladi, ongidan shunchalik ez echimni alab e u chi
ik iy azi ala yuzaga keladi, deb aqliy i ojlanishni bilimla ni chuqu lash i ishga
bog‘laydi. Aqlning muhim si a la idan bo‘lgan a akku ga alohida u g‘u be ib, uning
yo damida sezgi, id okka be ilmagan a umuman kuza ish imkoniya i bo‘lmagan
hodisala ni aqlan hal qilish mumkinligini a’kidlaydi.
Z.Nishono a o‘z ilmiy izlanishla ida aqliy aoliya usulla i a yo‘lla ini egallash
muammosi ilm a exnikaga yangicha zamona iy alabla ning o ishi, a’lim
me odla ining akomillashishi, o‘qu das u la i naza iy da ajasining kuchayishi a
a’limning jadallashu i munosaba i bilan muhimdi , deydi. Shuningdek, u
o‘qu chila da aqliy aoliya usulla i a yo‘lla ini gu uhiy ening me odi yo damida
i ojlan i ish s a egiyasini o‘zbek mak abla i amaliyo ida qo‘llashni a siya e adi.
Xulosa qilib ay ganda, shaxsda aqliy aoliya ni a biyalaydigan, uning
mahsuldo ligini oshi adigan, ijodiy xisla la ni i ojlan i adigan an’ana iy me odla
doi asiga quyidagila ni ki i ish mumkin:
1. Mak abla da anla dan ilmiy o‘ga akla .
2. O‘ a maxsus a oliy o‘qu yu la ida o‘qu chila ning ilmiy jamiya la i.
3. O‘qu chila a o‘qu chila ning ha xil doi ada o‘ adigan olimpiadala i.
4. O‘qu chila ilmiy- adqiqo ishla i.
5. Ijodiy ishla , ko‘ ikla , konku sla , musobaqala a hokazo.
Voqelikni bilish a bilimning o‘g‘ iligini belgilashda ba’zi alabla ga izchillik
bilan ioya qilish muhim:
- bi on na saning shubhasiz haqiqa ekanligiga ishonch hosil qilmaguncha uni
haqiqa deb bilmaslik, ya’ni izchil a ishda shoshma-shosha likdan, o‘z-o‘zini
ishon i ishdan saqlanish ke ak. O‘z hukmiga shunday na sala ni ki i ish ke akki, u
aqlda noaniqlikka hech qanday o‘ in qolmasin.
397
- o‘zi uchun qiyin na sala ni qancha alab qilinsa, shuncha bo‘lakla ga aj a ishi
lozim. Shundagina ula ni ez a o‘g‘ i hal qilish imkoniya i o‘yobga chiqadi.
- o‘z ik i yo‘nalishini boshqa a bilish muhimdi . Eng sodda a oson bilinadigan
na sala dan boshlab as a-sekin, pog‘onama-pog‘ona obo a mu akkab oq na sala ni
bilishga qa ab bo ish ke ak. Ha o abiiy hola da bi i ikkinchisidan keyin kelmaydigan
na sala o‘ asida ham a ib bo , deb hisoblashni aslo unu maslik lozim.
- doimo o‘liq o‘yxa a izohla ni uzishga e’ ibo qa a moq lozimki, na ijada
hech na sa ushib qolmaganiga ishonch hosil bo‘lsin.
O‘qu chila da in ellek ual qobiliya la ning i ojlanishi ula ning a akku ,
man iqiy xulosalash, muammoli aziya ni hal qilish ko‘nikmala i bilan chamba chas
bog‘liq. Psixologik adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, a’lim ja ayoni o‘qu chi aoliya ini
nazo a qilish a ongli a ishda boshqa ishni alab qiladi.
Adabiyo la o‘yxa i
1. Da le shin M.G. Zamona iy mak ab o‘qi u chisining psixologiyasi. – T.:
O‘zbekis on, 1999. – 30 b.
2. Гуревич К.М. Психологическая диагностика. Учебное пособие. М.:
УРАО, 1997. - 236 с.
3. G‘ozie E. G‘. Ta akku psixologiyasi – T.: «Uni e si e » 1990, - 176 b.
4. Jumaye N.Z. “O‘smi la da in ellek ual qobiliya la ni i ojlan i ishning
pedagogik-psixologik xususiya la i” nomli disse a siya ishi. Buxo o 2023.- 120 be .
5. Маленов А.А., Маленова А.Ю. Психологический практикум
«Мышление и речь»: учебно-методическое пособие / сост.: А.А. Маленов, А.Ю.
Маленова. Омск: Изд-во ОмГУ, 2005. - 108 с.
6. Nishono a Z.T. “Psixoko eksiya”. - T.: TDPU. 2006. B. – 174 b.
7. Хадарцева Л.С. Формирование интеллектуальных умений учащихся
при изучении гуманитарных предметов: Автореф. дисс. ... канд. пед. наук. -М.,
1995. -30 с.
8. Экспериментальная психология: Практикум: Учебное пособие для
вузов/Т. Г. Богданова, Ю. Б. Гиппенрейтер, Е. Л. Григоренко и др.; Под ред. С.
Д. Смирнова, Т. В. Корниловой. М.: Аспект Пресс, 2002. - 383 с.
