PSIXOLOGIYA FANIDA INTELLEKT MUAMMOSINI O'RGANILISHI

393 PSIXOLOGIYA FANIDA INTELLEKT MUAMMOSINI O‘RGANILISHI O‘ktamova Shohista Odilbek qizi Abu Rayhon Beruniy nomidagi UrDU mustaqil tadqiqotchisi Annotatsiya. Mazkur maqolada psixologiya fanida intellekt muammosini o‘rganilishi, intellekt to‘g‘risidagi olimlar qarashlari tahlil qilingan. Shuningdek, shaxsda intellektual qobiliyatlarning shakllanishi va rivojlanishi, intellektual qobiliyatlar rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillar to‘g‘risida ma’lumot berilgan. Tahlillar asosida intellektual rivojlanishni samarali tashkil etish yo‘llari ko‘rsatib berilgan. Kalit so‘zlar: intellekt, intellektual qobiliyat, birlаmchi аqliy kuchlаr, o‘quv faoliyati, strategiya, psixologik rivojlanish. Ta’lim jarayonida o‘quvchilarning bilimlarni egallashi bilan bir qatorda, ularda o‘z fikr jarayonlarini nazorat qilish va anglash qobiliyatini rivojlantirish dolzarb masalalardan biridir. Zero, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ta’lim sohasini modernizatsiya qilishga qaratilgan qarorlari ham o‘quvchilarning tafakkur va intellektual salohiyatini rivojlantirishda zamonaviy psixologik yondashuvlarning ahamiyatini ta’kidlab o‘tadi. Intellekt so‘zi (lоtin tilidаn - аql, ong, fikr) tа’rifdа ko‘pinchа fikrlаshgа tеnglаshtirilаdi, vа bu quyidаgi tа’rifdа hаm аks еtgаn: аql - bu insоnning fikrlаsh qоbiliyаti. Birоq, hаttо frаnsuz psixоlоgi J. Piаjе hаm bu ikki tushunchаni аjrаtib ko‘rsаtgаn. U intеllеktni “yаngi shаrоitlаrgа psixоlоgik mоslаshish” dеb tаlqin qilishni tаklif qildi. Аgаr Piаjе uchun intеllеkt bаrchа dаrаjаdаgi xаtti-hаrаkаtlаrning umumiy tаrtibgа sоluvchisi bo‘lsа, bа’zi bоshqа tаdqiqоtchilаr (А. Binе, L. Vеkslеr) uchun bu insоn vа bоshqа hаr qаndаy tirik mаvjudоtning yаngi nаrsаni o‘rgаnаоlish qоbiliyаtidir. Shundаy qilib, hоzirgi vаqtdа intеllеkt tushunchаsining kаmidа uchtа tаlqini mаvjud: 1. Biоlоgik tаlqin: “yаngi vаziyаtgа оngli rаvishdа mоslаshish qоbiliyаti”. 2. Pеdаgоgik tаlqin: “o‘rgаnish qоbiliyаti, o‘rgаnuvchаnlik”. 3. А. Binе tоmоnidаn shаkllаntirilgаn tizimli yоndаshuvdа еsа: intеllеkt- “vоsitаlаrini mаqsаdlаrgа mоslаshtirаоlish qоbiliyаti” sifаtidа tаvsiflаnаdi. Tizimli yоndаshuvdа intеllеkt muаyyаn qоbiliyаtlаrning to‘plаmi sifаtidа tаvsiflаnаdi. Insоnning kоgnitiv jаrаyоnlаrining yig‘indisi uning intеllеktini bеlgilаb bеrаdi. “Intеllеkt - bu оngli hаrаkаt qilish, оqilоnа fikrlаsh vа hаyоtiy shаrоitlаrni to‘g‘ri uddаlаshning glоbаl qоbiliyаtdir” (Vеkslеr), yа’ni intеllеkt insоnning аtrоf-muhitgа mоslаshish qоbiliyаti sifаtidа bаhоlаnаdi. Intеllеktning tuzilishi qаndаy? Turli kоnsеpsiyаlаrdа bu sаvоlgа o‘zigа xоs jаvоblаr kеltirilgаn. Xullаs, аsr bоshlаridа Spirmеn (1904) intеllеktning umumiy 394 оmili (G-gеnеrаl fаktоr) vа vа o‘zigа xоs qоbiliyаtlаr ko‘rsаtkichi bo‘lib xizmаt qiluvchi mаxsus S оmilini (S –spеtiаl fаktоr) аjrаtib ko‘rsаtdi. Spirmеn nuqtаyi nаzаridаn, hаr bir insоn mа’lum dаrаjаdаgi umumiy intеllеkt bilаn tаvsiflаnаdi, bu оdаmning аtrоf-muhitgа qаndаy mоslаshishini bеlgilаydi. Bundаn tаshqаri, bаrchа оdаmlаrdа kоnkrеt muаmmоlаrni hаl qilishdа nаmоyоn bo‘lаdigаn turli dаrаjаdа o‘zigа xоs qоbiliyаtlаr rivоjlаngаn. Tеrstоun stаtistik usullаrdаn fоydаlаngаn hоldа, umumiy intеllеktning turli tоmоnlаrini o‘rgаnib chiqdi, vа ulаrni birlаmchi аqliy kuchlаr-pоtеnsiyаlаr dеb аtаydi. U еttitа shundаy pоtеnsiyаni аniqlаdi: 1) hisоblаsh qоbiliyаti, yа’ni rаqаmlаr bilаn ishlаsh vа аrifmеtik аmаllаrni bаjаrish qоbiliyаti; 2) vеrbаl (оg‘zаki) mоslаshuvchаnlik, yа’ni insоnning еng mоs so‘zlаrdаn fоydаlаngаn hоldа mulоqоt qilish qоbiliyаti; 3) vеrbаl idrоk, yа’ni оg‘zаki vа yоzmа tilni tushunish qоbiliyаti; 4) fаzоviy оriеntаtsiyа yоki fаzоdа turli jism vа shаkllаrni tаsаvvur qilish qоbiliyаti; 5) xоtirа; 6) fikr yuritish qоbiliyаti; 7) obyektlаr vа tаsvirlаr o‘rtаsidаgi o‘xshаshlik yоki fаrqlаrni idrоk еtish tеzligi. Аmеrikаlik psixоlоg J. Gilfоrd intеllеktni kub mоdеl sifаtidа tаqdim еtаdi. U аqliy fаоliyаtning 120 tа оmilini аjrаtib ko‘rsаtib, ulаr qаndаy аqliy оpеrаtsiyаlаr uchun zаrurligi, bu оpеrаtsiyаlаrning nаtijаlаri vа ulаrning mаzmuni оbrаzli, rаmziy, sеmаntik, xulq-аtvоrgа оid bo‘lishi mumkinligini tа’kidlаgаn. R.Kettel va J.Xormlar intellektni ikkita tarkibiy qismdan iborat ekanligini ta’kidlaydilar , hamda ularning mohiyatini tushuntirib berishga harakat qiladilar: 1. Flyuidlashgan intellekt. 2. Kristallashgan intellekt. “Flyuidlashgan” intellekt inson faoliyatining deyarli har bir jabhalarida ko‘zga tashlanib, dastavval u ilk bolalik davrida yorqinroq namoyon bo‘ladi, keyinchalik esa asta-sekin inson ruhiyatiga singib boradi. Flyuidlashgan intellekt tarkibi go‘yoki nasldan-naslga meros tariqasida o‘tadi. “Kristallashgan” intellekt tarkibi esa hayot davomida ontogenezda orttirilgan ko‘nikmalardan tashkil topadi. Fransuz psixologik maktab namoyandalarining fikricha, shaxs shakllanishining dastlabki belgilari unda paydo bo‘layotgan affektiv holatlardir. Masalan, imoishoralar, verbal ma’no kasb etuvchi holatlar. Inson shaxsining shakllanishi dastavval instinklar va shartli reflikslr orqali amalga oshirildi. Insondagi qoniqish, maroqlanish, 395 empatiya, ruhlanish singari murakkab kechinmalar shaxsning shakllanishini belgilovchi asosiy mezonlar bo‘lib hisoblanadi. Shvetsariyalik psixolog J.Piaje intellekt muammosiga o‘z shaxsiy nuqtai nazaridan kelib chiqqan holda yondashadi. U ko‘p hollarda tafakkur tushunchasi o‘rniga “intellekt” terminin ishlatadi, ba’zan psixologik atamalardan birmuncha uzoqlashadi va h.k. J.Piaje intellekt nazariyasini 2 (ikki) ta muhit jihatlariga ajratib, ularni inellekt funksiyalari hamda intellekt davrlari deb nomlaydi. Piaje mulohazasiga ko‘ra, intellektning asosiy funksiyalari qatoriga uyushqoqlik (tartiblilik) va adaptatsiya (moslashish, ko‘nikish) kiritilgan bo‘lib, ular intellektning funksional invariantligi deb yuritiladi. Muallif intellektning quyidagi rivojlanish bosqichlariga ajratadi: 1. Sensomotor intellekt (tug‘ilishdan to 2 yoshgacha) 2. Operatsiyalardan ilgargi tafakkur davri (2 yoshdan 7 yoshgacha) 3. Konkret (yaqqol) opratsiyalar (aqliy harakatlar) davri (7-8 yoshdan 1112yoshgacha) 4. Formal (rasmiy) operatsiyalar (aqliy harakatlarni amalga oshirish) davri. Shunday qilib, intellekt muammosi chet el (G‘arbiy Yevropa, AQSh) psixologiyasida juda keng o‘rganilgan bo‘lib, ular turlicha nazariyalar, konsepsiyalar, yondashishlar, pozitsiyalar, yo‘nalishlarga asoslangan holda tadqiq qilingan. Shuning bilan birga intellektni o‘lchash mezonlari, kriteriylari, taraqqiyot ko‘rsatkichlari, o‘ziga xos xususiyatlari, test yaratish va undan turli yoshdagi kishilar aqliy rivojini tekshirishda foydalanish xilma-xil ilmiy-nazariy negizlarga qurilgandir. O‘zbekistonda intellekt psixologiyasini keng yoritgan olimlardan biri E.G‘.G‘oziyev bo‘lib, uning fikriga ko‘ra, intellekt kishining shaxsiy tashabbusi bilan o‘z oldiga konkret maqsad, yangi vazifalar qo‘ya bilishi, ular yuzasidan amaliy va ilmiy xarakterdagi faraz qilishi, natijani ko‘z oldiga keltira olishi, qo‘yilgan vazifani hech kimning ko‘magisiz, ko‘rsatmasisiz o‘zining aqliy izlanishi tufayli, turli yo‘l, usul va vositalar topib, mustaqil ravishda hal qilishdan iborat aqliy qobiliyatni tushunish kerak». V.M.Karimova fikricha, intellektual qobiliyatlar masalasi eng avvalo inson aqlzakovatining sifati, undagi malaka, ko‘nikma va bilimlarning birligi masalasi bilan bog‘liq. Ayniqsa, biror kasbning egasi bo‘lish istagidagi har bir yoshning aqli va intellektual salohiyati uning malakali mutaxassis bo‘lib etishishini kafolatlagani uchun ham psixologiyada ko‘proq qobiliyat tushunchasi bilan bog‘lab o‘rganiladi. Ilm fandagi an’analar shundayki, aql va idrok masalasi, odamning intellektiga bog‘liq sifatlar juda ko‘plab tadqiqotlar obyekti bo‘lgan. Olimlar qobiliyatlarning rivojlanish mexanizmlari, ularning psixologik tarkibi va tizimini aniqlashga, ishonchli metodikalar yaratib, har bir kishining aql sifatiga aloqador bo‘lgan ko‘rsatkichni o‘lchashga uringanlar. Ko‘pchilik olimlar odam intellektida uning verbal, miqdoriy, fazoviy ko‘rsatkichlarini aniqlab, ularga yana mantiq, xotira va xayol jarayonlari bilan 396 bog‘laydilar. Qobiliyatlar ijtimoiy xarakterga ega bo‘lib, unga va intellektga bevosita tashqi muhit, undagi insoniy munosabatlar, yashash davri ta’sir ko‘rsatadi. Oila muhitining aql o‘sishiga ta’sirini hech kim inkor etmaydi. G‘.B.Shoumarov shaxsning aqliy saviyasiga alohida urg‘u berib, har bir davlat, jamiyat taraqqiyoti, uning istiqboli o‘z fuqarolarining saviyasi bilan belgilanishini e’tirof etadi. Jamiyat va fan-texnikaning rivojlanishida aql muhim omil va mezonlardan biridir. Shuningdek, G‘.B.Shoumarov: “Har qanday insonparvarlik jamiyatida aqli zaiflarga e’tibor muhimligini uqtirib, aqli zaiflik omillarini markaziy asab tizimining organik buzilishi, shuning oqibatida bola bilish faoliyatining turg‘un pasayishidir” deb fikr bildiradi. E.Z.Usmonova inson bilimi qanchalik keng va chuqur bo‘lsa, uning aqliy faoliyatining tajribasi shunchalik mukammallikka ega. U shunchalik ko‘p hal etilmagan muammolarni ko‘ra oladi, ongidan shunchalik tez echimni talab etuvchi fikriy vazifalar yuzaga keladi, deb aqliy rivojlanishni bilimlarni chuqurlashtirishga bog‘laydi. Aqlning muhim sifatlaridan bo‘lgan tafakkurga alohida urg‘u berib, uning yordamida sezgi, idrokka berilmagan va umuman kuzatish imkoniyati bo‘lmagan hodisalarni aqlan hal qilish mumkinligini ta’kidlaydi. Z.Nishonova o‘z ilmiy izlanishlarida aqliy faoliyat usullari va yo‘llarini egallash muammosi ilm va texnikaga yangicha zamonaviy talablarning ortishi, ta’lim metodlarining takomillashishi, o‘quv dasturlari nazariy darajasining kuchayishi va ta’limning jadallashuvi munosabati bilan muhimdir, deydi. Shuningdek, u o‘quvchilarda aqliy faoliyat usullari va yo‘llarini guruhiy trening metodi yordamida rivojlantirish strategiyasini o‘zbek maktablari amaliyotida qo‘llashni tavsiya etadi. Xulosa qilib aytganda, shaxsda aqliy faoliyatni tarbiyalaydigan, uning mahsuldorligini oshiradigan, ijodiy xislatlarni rivojlantiradigan an’anaviy metodlar doirasiga quyidagilarni kiritish mumkin: 1. Maktablarda fanlardan ilmiy to‘garaklar. 2. O‘rta maxsus va oliy o‘quv yurtlarida o‘quvchilarning ilmiy jamiyatlari. 3. O‘quvchilar va o‘quvchilarning har xil doirada o‘tadigan olimpiadalari. 4. O‘quvchilar ilmiy-tadqiqot ishlari. 5. Ijodiy ishlar, ko‘riklar, konkurslar, musobaqalar va hokazo. Voqelikni bilish va bilimning to‘g‘riligini belgilashda ba’zi talablarga izchillik bilan rioya qilish muhim: - biron narsaning shubhasiz haqiqat ekanligiga ishonch hosil qilmaguncha uni haqiqat deb bilmaslik, ya’ni izchil ravishda shoshma-shosharlikdan, o‘z-o‘zini ishontirishdan saqlanish kerak. O‘z hukmiga shunday narsalarni kiritish kerakki, u aqlda noaniqlikka hech qanday o‘rin qolmasin. 397 - o‘zi uchun qiyin narsalarni qancha talab qilinsa, shuncha bo‘laklarga ajratishi lozim. Shundagina ularni tez va to‘g‘ri hal qilish imkoniyati ro‘yobga chiqadi. - o‘z fikri yo‘nalishini boshqara bilish muhimdir. Eng sodda va oson bilinadigan narsalardan boshlab asta-sekin, pog‘onama-pog‘ona tobora murakkabroq narsalarni bilishga qarab borish kerak. Hatto tabiiy holatda biri ikkinchisidan keyin kelmaydigan narsalar o‘rtasida ham tartib bor, deb hisoblashni aslo unutmaslik lozim. - doimo to‘liq ro‘yxat va izohlarni tuzishga e’tibor qaratmoq lozimki, natijada hech narsa tushib qolmaganiga ishonch hosil bo‘lsin. O‘quvchilarda intellektual qobiliyatlarning rivojlanishi ularning tafakkur, mantiqiy xulosalash, muammoli vaziyatni hal qilish ko‘nikmalari bilan chambarchas bog‘liq. Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ta’lim jarayoni o‘quvchi faoliyatini nazorat qilish va ongli ravishda boshqarishni talab qiladi. Adabiyotlar ro‘yxati 1. Davletshin M.G. Zamonaviy maktab o‘qituvchisining psixologiyasi. – T.: O‘zbekiston, 1999. – 30 b. 2. Гуревич К.М. Психологическая диагностика. Учебное пособие. М.: УРАО, 1997. - 236 с. 3. G‘oziev E. G‘. Tafakkur psixologiyasi – T.: «Universitet» 1990, - 176 b. 4. Jumayev N.Z. “O‘smirlarda intellektual qobiliyatlarni rivojlantirishning pedagogik-psixologik xususiyatlari” nomli dissertatsiya ishi. Buxoro 2023.- 120 bet. 5. Маленов А.А., Маленова А.Ю. Психологический практикум «Мышление и речь»: учебно-методическое пособие / сост.: А.А. Маленов, А.Ю. Маленова. Омск: Изд-во ОмГУ, 2005. - 108 с. 6. Nishonova Z.T. “Psixokorreksiya”. - T.: TDPU. 2006. B. – 174 b. 7. Хадарцева Л.С. Формирование интеллектуальных умений учащихся при изучении гуманитарных предметов: Автореф. дисс. ... канд. пед. наук. -М., 1995. -30 с. 8. Экспериментальная психология: Практикум: Учебное пособие для вузов/Т. Г. Богданова, Ю. Б. Гиппенрейтер, Е. Л. Григоренко и др.; Под ред. С. Д. Смирнова, Т. В. Корниловой. М.: Аспект Пресс, 2002. - 383 с.