SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC
WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025
408
MUHAMMAD NAJIBULLO DAVRIDA AFG’ONISTONGI
ICHKI VA TASHQI SIYOSAT (1987–1992)
Ak amo a Y.U.
Mi zo Ulug’bek nomidagi O’zbekis on Milliy Uni e si e i, Toshken .
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17543169
Abs ac . This s udy examines he poli ical and socio-economic e o ms in oduced
du ing he p esidency o D . Muhammad Najibullah (1987–1992) in A ghanis an, a pe iod
ma ked by bo h in e nal con lic and a emp s a na ional econcilia ion. The esea ch ocuses on
he "Na ional Reconcilia ion Policy," cons i u ional amendmen s, and e o s o decen alize
go e nance amids he ongoing ci il wa . Using a his o ical-analy ical app oach and a chi al
ma e ials, he pape explo es how Najibullah’s e o ms aimed o s abilize he s a e, es uc u e
he People’s Democ a ic Pa y o A ghanis an (PDPA), and in eg a e opposi ion g oups in o he
poli ical sys em. While he e o ms demons a ed limi ed success in u ban a eas, hei impac
was cons ained by pe sis en a med esis ance, ex e nal in e en ions, and deep- oo ed ibal
di isions. This s udy con ibu es o a nuanced unde s anding o A ghanis an’s la e Cold Wa
poli ical ajec o y and highligh s he complex in e play be ween ideology, s a e-building, and
con lic du ing his ans o ma i e pe iod.
Keywo ds: A ghanis an, Najibullah, Na ional Reconcilia ion Policy, Poli ical Re o ms,
Cold Wa His o y, PDPA, S a e-building, Ci il Wa .
Anno a siya. Ushbu maqolada A g'onis onda 1987 – 1992 – yilla da hukm onlik qilgan
Muhammad Najibulloh p eziden ligi da ida amalga oshi ilgan siyosiy a ij imoiy-iq isodiy
isloho la yo i b be ilgan. Bu da o’zining ichki nizola ga boyligi a milliy ya ashu ga
u inishla bilan aj alib u adi. Maqolada "Milliy ya ashu siyosa i", kons i u siyaning qabul
qilinishi a unga ki i ilgan uza ishla a da om e ayo gan uqa ola u ushi sha oi ida
boshqa u ni ma kazsizlash i ishga qa a ilgan sa'y-ha aka la ni yo i ishga qa a ilgan.
Maqola a ixiy- ahliliy yondashu a a xi ma e ialla idan oydalangan holda,
Najibullaning isloho la i da la ni ba qa o lash i ish, A g'onis on Xalq Demok a ik pa iyasini
(XDP) qay a qu ish a muxoli a gu uhla ini siyosiy izimga in eg a siyalashga qa a ilganini
o' ganadi. Isloho la shaha la da bi qancha mu a aqiya la ni ko' sa gan bo'lsa-da, ula ning
a’si i doimiy qu olli qa shilik, ashqi a alashu la a chuqu ildiz o gan qabila bo’linishla i
bilan cheklandi. Ushbu adqiqo A g'onis onning so'nggi So uq da idagi hola i a ashqi
mamlaka la bilan olib bo ilgan siyosa ni yo i ib be ish bilan bi ga, Najibullo da ida
imzolangan bi im a sha nomala ni ahlil qiladi.
Kali so’zla . A g’onis on, Muhammad Najibullo, Milliy ya ashu , So uq u ush, AXDP,
Xalq oqimi, Pa cham oqimi, Fuqa ola u ushi.
Аннотация. В данном исследовании рассматриваются политические и социально-
экономические реформы проведённые в Афганистане в период президентства
Мохаммада Наджибуллы (1987-1992), отмеченный период как внутренними
конфликтами, так и попытками национального примирения. Основное внимание
уделяется «Политике национального примирения», и принятию конституции, поправкам
кконституции и усилиям по децентрализации управления в условиях продолжающейся
гражданской войны. Используя историко-аналитический подход и архивные материалы, в
SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC
WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025
409
статье рассматривается, как реформы Наджибуллы были направлены на стабилизацию
государства, реструктуризацию Народно-демократической партии Афганистана
(НДПА) и интеграцию оппозиционных групп в политическую систему. Хотя реформы
имели успех в городских районах, их влияние было ограничено постоянным вооружённым
сопротивлением, внешним вмешательством, и глубоко укоренившимися межплеменными
противоречиями. Данное исследование способствует детальному пониманию
политической траектории Афганистана в конце холодной войны и и его внешняя
политика, а также соглашения и договоры, подписанные в период правления
Наджибуллы.
Ключевые слова. Афганистан, Мухаммад Наджибулла, Национальное примерение,
Холодная война, ПСР, направления «Народ» и направления «Парчам» , Гражданская
война.
1986-yil 4-mayda Ma kaziy Qo‘mi aning XVIII plenumining qa o i bilan Bab ak Ka mal
"sog‘lig‘i sababli" la ozimidan ozod qilindi, uning azi asidan che la iilishi Go bachyo Bosh
ko ib bo‘lgan SSSRdagi o‘zga ishla bilan bog‘liq edi. Bab ak Ka maldan keyin A g’onis on
ahba i la ozimiga Muhammad Najibullo keldi. 1-ok ab da Muhammad Najibulloh ADR
Inqilobiy kengashining yangi aisi bo‘ldi. Uning oldida u gan ulkan azi ala dan bi i AXDP
sa la ida hamon da om e ayo gan “Pa cham” oqimi a “Xalq” oqimi akilla i o’ asidagi
nizola ga ba ham be ish hamda ula ni yagona maqsad yo’lida bi lash i ish edi. Shu maqsadda
Najibulloh mamlaka ni demok a lash i ish a qu olli muxoli a bilan mu osa izlashga ki ishdi a
"milliy ya ashu " siyosa ini ilga i su di. 1986 – yil yoziga kelib yuqo idagi azi a amalga
oshi ildi a ikki oqim ilk bo a siyosiy jiha dan bi lash i ildi[1. P246]. 1987-yil 30-noyab da
yangi kons i u siyaga mu o iq Loya Ji ga Najibullohni p eziden e ib sayladi a shu a iqa Sa
inqilobidan keyin beko qilingan la ozim iklandi.
1987 – yilning yan a oyida Najibullo o’zining “Milliy ya ashu ” siyosa ini asman e’lon
qildi. Bu siyosa ning asl moniya i mamlaka ning ij imoiy – iq isodiy hamda siyosiy jiha dan
libe allash i ish edi[2. P223]. 1987 – yilning iyul oyida “ Siyosiy pa iyala o’g’ isida”gi
Kons i u siya iy qonun qabul qilindi. Bu esa ko’pgina pa iyala ning ochiq aoliya olib
bo ishla i uchun sha oi ya a ib be di. Shu yilning noyab oyida bu una g’on oqsoqolla
kengashida mamlaka Kons i u siyasi qabul qilindi. Unga ko’ a islom dini A g’onis onning
asosiy diniekanligi a sha ia ahkomla i muqaddas ekanligi belgilab qo’yildi. Mamlaka ning
asmiy nomi ham A g’onis on Demok a ik Respublikasidan A g’onis on Respublikasiga
o’zga i ildi. Ichki siyosa da juda ka a isloho la ni amalga oshi ish mobaynida, juda ka a
xa olikla ga ham yo’l qo’yildi. Muhammad Najibullo yuqo i da la la ozimla iga o’z ishongan
akilla ini qo’yish mobaynida , sohaga aloqasi bo’lmagan shaxsla ni ham azi , moliya azi i
la ozimla iga ayinladi. Na ijada, bu juda ka a no ozilikla ga sabab bo’ldi a muxoli a
aoliya ini kuchay i di [3. P35].
Tashqi siyosa da ham A g’onis onning qo’shni mamlaka la bilan munosaba la ini
yumsha ishga ha aka qildi, a shu sababli ko’plab bi im a sha nomala imzolandi. 1988-yil
14-ap elda Jene ada “A g‘onis on Respublikasidagi aziya ni a ibga solish o‘g‘ isidagi
bi imla ” imzolandi. Bi imla A g‘onis ondagi qu olli moja oni hal qilishga qa a ilgan bo‘lib,
Pokis on a A g‘onis on hukuma la i omonidan AQSh a SSSRning ka il si a ida ish i okida
imzolandi. Sha nomaga ko‘ a, SSSR A g‘onis on hukuma ini, AQSh a Pokis on mujohidla ni
qo‘llab-qu a lashni o‘x a ishga aʼda be di[4. P19]. A g‘on muxoli a i muzoka ala da
SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC
WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025
410
qa nashmadi a kelishu la ga qo‘shilmadi, ula ning sha la ini ad e di. Na ijada kelishu la
aslida A g‘onis ondagi aziya ga a’si qilmadi. AQSh a Pokis on a g‘on muxoli a ini
yashi incha qo‘llab-qu a lashda da om e di.
1988-yil 15-maydan 1989-yil 15- e algacha So e qo‘shinla i A g‘onis ondan olib
chiqildi. So e qo‘shinla i olib chiqilgach, A g‘onis on Respublikasi hukuma kuchla i mamlaka
hududining ka a qismini nazo a qildi. 1989 - yilning may oyla ida Pokis on hududidan
Jalolobod shah iga o’n minglab mujohidla hujum qila boshladi. So e a miyasi omonidan
qoldi ib ke ilgan qu ol a aslahala yo damida mujohidla hujumi ba a a e ildi.
Ha biy mu a aqiya la ga qa amay, p eziden Muhammad Najibullohning kommunis ik
ejimi hali ham oʻzining anʼana iy ichki boʻlinishla i, yaʼni Xalq a Pa cham aksiyala i
oʻ asidagi qa ama-qa shilikdan qiynalib qoladi.
1990-yil 6-ma da boshlangan da la oʻn a ishi mu a aqiya sizlikka uch adi a bu
qo’zg’alon ye akchila idan Shohna oz Tanay Pokis onga qochishga majbu boʻldi. Najibulla
qo‘shinni Tanay a a do la idan ozalashni buyu gach, qa iq qa ag‘on boshlandi. Keyingi
jangla da bi nech a ae opo la bomba dimon qilindi, 46 a ha biy samolyo ga za a ye kazildi[5.
p10].
Iq isodiy jiha dan ham 1992-yilga kelib A g‘onis on og‘i ah olda edi. A gʻonis onning
yagona ekspo i boʻlgan abiiy gaz zaxi ala i 1989-yildan be i kamayib ke gan a bu mamlaka ni
bu unlay So e yo damiga qa am qilib qoʻygan edi. Ammo 1991-yilga kelib, So e
iq isodiyo ining oʻzi sus lashib, So e la ga oʻz majbu iya la ini baja ishga oʻsqinlik qildi. 1991-
yil a gus oyida hokimiya ga kelgan Bo is Yelsin Najibulla ejimiga oʻgʻ idan- oʻgʻ i yo dam
koʻ sa ish oʻx a ilishini eʼlon qildi.
1992-yilga kelib A gʻonis on p eziden i Muhammad Najibulloh ejimi qulay boshladi.
1992-yil 18-ma da Najibullo ney al mu aqqa hukuma ga yoʻl ochish uchun is eʼ oga chiqishga
ayyo ligini eʼlon qildi. Bu qadam uni da la dagi ichki nazo a ini yoʻqo di; uning hukuma i bi
necha aksiyala ga boʻlinib ke di[6. P46].
1992-yil ap el oyining qolgan qismida a may-iyun oyla ida Kobulni nazo a qilish uchun
uqa ola u ushi a j oldi, kamida besh a a miya, ula ning aksa iya i mujohidla (islomiy qa shilik
pa iyala i), xo ijiy da la la yoki az edka agen ligi omonidan homiylik qilingandi . 1992-yil
oxi iga kelib, minglab odamla halok boʻldi, ya im million aholi Kobulni a k e di, shaha jiddiy
za a koʻ di. Gu uhla i i oq uzib, ula ni buza di, inchlik kelishu la iga u inishla boʻldi a
ula ning hammasi mu a aqiya sizlikka uch adi. U ush bu un A gʻonis on boʻylab a qaldi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Rashido R. A g‘onis onda da la chilik masalasi: a ix a hozi gi zamon. Monog a iya. –
T.: “Na o‘z nash iyo i, 2017. – 264 b.
2. Бобокулов И.И. Афганская трансформация: приоритеты и ключевые проблемы /
Центральная Азия и Кавказ, Том 16, Выпуск 2,2013.
3. Ba ield, T. (2010). A ghanis an: A Cul u al and Poli ical His o y. P ince on Uni e si y
P ess.
4. Edwa des, M. (1963). Playing he G ea Game: B i ain, Russia and he Poli ics o
A ghanis an. Hamish Hamil on.
5. Ghaus, A. (1988). The Fall o A ghanis an: An Inside 's Accoun . Pe gamon-B assey's.
6. Hopki k, P. (1990). The G ea Game: The S uggle o Empi e in Cen al Asia. John
Mu ay.
SCIENTIFIC AND THEORETICAL CONFERENCE “DECORATIVE AND APPLIED ART OF THE TURKIC
WORLD: HISTORY, MODERNITY, AND FUTURE PROSPECTS”, OCTOBER 23, 2025
411
7. The Encyclopaedia B i annica: A Dic iona y o A s, Sciences, Li e a u e & Gene al
In o ma ion; he Th ee New Supplemen a y Volumes Cons i u ing wi h he Volumes o he
La es S anda d Edi ion, he Thi een h Edi ion (en). Encyclopaedia B i annica, Company,
Limi ed, 1926 — 46-be .
8. McMahon, Hen y A (1939). An Accoun o he En y o H. M. Habibullah Khan Ami o
A ghanis an in o F eemason y. London, UK: Fa il P ess, L d
9. The Encyclopaedia B i annica: A Dic iona y o A s, Sciences, Li e a u e & Gene al
In o ma ion; he Th ee New Supplemen a y Volumes Cons i u ing wi h he Volumes o he
La es S anda d Edi ion, he Thi een h Edi ion (en). Encyclopaedia B i annica, Company,
Limi ed, 1926 — 46-be .
10. „A ghanis an 1919–1928: Sou ces in he India O ice Reco ds“. 2017-yil 16-yan a da asl
nusxadan a xi langan. Qa aldi: 2023-yil 22-sen yab .
