ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
208
EKSTRAKSIYA JARAYONI VA SHAROITLARINING YOG‘SIMON EKSTRAKT
CHIQISHIGA BOG‘LIQLIGI
ВЗАИМОСВЯЗЬ ПРОЦЕССА ЭКСТРАКЦИИ И УСЛОВИЙ ВЫХОДА
МАСЛЯНОГО ЭКСТРАКТА
THE RELATIONSHIP OF EXTRACTION PROCESS AND CONDITIONS ON THE
YIELD OF OILY EXTRACT
Sulaymono a Muslima G‘ay a jon qizi
Qo‘qon da la uni e si e i
Azimo Nu muxammad Shux a o ich
Qo‘qon da la uni e si e i
Anno a siya: Tabiiy moddala subs an siyala ini ishlab chiqa ishga ix isoslashgan kimyo a
a ma se ika kompaniyala i omonidan abiiy bi ikmala saqlo chi o‘simlik xomashyosini
iziologik aol bi ikmala olish maqsadida qay a ishlash exnologiyala ini amaliyo ga jo iy
e ilgan bo‘lib, ula asosida u li maqsadla dagi do i osi ala i ya a ilgan. Mamlaka imizda
do i o o‘simlikla zahi ala ini aniqlash, ula ning kimyo iy a kibini adqiq e ish, abiiy
bi ikmala us ida a makologik, oksikologik izlanishla a do i o o‘simlikla ni qay a ishlash
exnologiyala ni ishlab chiqish sohasida keng qam o li ilmiy- adqiqo ishla i amalga
oshi ilgan. Na ijada abiiy bi ikmala asosida bi necha do i osi ala i a ozuqaga biologik aol
qo‘shimchala ishlab chiqishga e ishilgan. Ushbu maqolada adqiqo obyek i si a ida
O‘zbekis on hududida o‘su chi Ph.communis o‘simligining eks ak i moddala i anlangan.
Ushbu o‘simlik a kibidan eks ak i moddala ni aj a ib olishning maqbul usulini anlash
maqsadida ja ayonla exnologik usulla yo damida op imallash i ilgan.
Kali so‘zla : Poaceae,Ph.communis, S a ik eks ak siya, Folch usuli, Ul a o ushli
eks aksiya, Qaynoq su li eks aksiya, Soksle li eks aksiya, eks aksion benzin, xlo o o m,
me anol
Аннотация: Химико-фармацевтические компании, на производстве натуральных
веществ, внедрили в практику технологии переработки растительного сырья,
содержащего природные соединения, с целью получения физиологически активных
соединений и на их основе созданы лекарственные препараты различного назначения. В
нашей стране проведена обширная научно-исследовательская работа в области
выявления резервов лекарственных растений, исследования их химического состава,
фармакологических и токсикологических исследований природных соединений,
разработки технологий переработки лекарственных растений. В результате удалось
разработать ряд лекарственных средств и биологически активных кормовых добавок на
основе природных соединений. В данной статье в качестве объекта исследования были
выбраны экстрактивные вещества растения Ph. communis, произрастающего на
территории Узбекистана. Для выбора оптимального способа извлечения экстрактивных
веществ из состава данного завода процессы были оптимизированы технологическими
методами.
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
209
Ключевые слова: Poaceae, Ph.communis, статическая экстракция, метод Фолча,
ультразвуковая экстракция, экстракция кипящей водой, экстракция в Сокслете,
экстракционный бензин, хлороформ, метанол
Anno a ion: Chemical and pha maceu ical companies specializing in he p oduc ion o
na u al subs ances ha e pu in o p ac ice he p ocessing echnologies o plan aw ma e ials
con aining na u al compounds in o de o ob ain physiologically ac i e compounds, and based
on hem, medicines o a ious pu poses ha e been c ea ed. In ou coun y, ex ensi e
scien i ic and esea ch wo k has been ca ied ou in he ield o iden i ica ion o ese es o
medicinal plan s, esea ch o hei chemical composi ion, pha macological and oxicological
esea ch on na u al compounds, and de elopmen o echnologies o he p ocessing o
medicinal plan s. As a esul , i was possible o de elop se e al medicines and biologically
ac i e eed addi i es based on na u al compounds. In his a icle, he ex ac i e subs ances o
he Ph. communis plan g owing in he e i o y o Uzbekis an we e selec ed as he objec o
esea ch. In o de o choose he op imal me hod o ex ac ion o ex ac i e subs ances om he
composi ion o his plan , he p ocesses we e op imized using echnological me hods
Key wo ds: Poaceae, Ph.communis, S a ic ex ac ion, Folch me hod, Ul asonic ex ac ion,
Boiling wa e ex ac ion, Soxhle ex ac ion, ex ac ion gasoline, chlo o o m, me hanol
KIRISH. Hujay a iy uzilishiga ega bo‘lgan xomashyoni eks ak siya qilishga a’si
ko‘ sa ishi mumkin bo‘lgan klassik omilla - aq , ha o a , kon sen a siya kabila dan ashqa i,
ul a o ushli eks ak siyani qo‘llash o qali yuqo i unumdo likka e ishish mumkin.
Hisoblashla o qali ekspe imen al aj ibala sonini qisqa i ishga e ishiladi, shuningdek
s a is ik ahlilla ni amalga oshi ish a naza iy modellash i ish na ijasida aj ibala ning aniqlik
da ajasiga e ishish adqiqo ishida muhim hisoblanadi.
Ph. Communis o‘simlik xomashyosidan lipidli konsen a ni maksimal unumla bilan aj a ib
olish usulla i a imkoniya la ini o‘ ganish adqiqo ishining asosiy maqsadi hisoblanadi.
Ushbu maqsadni amalga oshi ishda quyidagi azi ala belgilab olingan. Ph. communis
o‘simlik xomashyosini eks ak siya qilish usulla ini o‘ ganish; eng maqbul bo’lgan usulni
aniqlash.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR. Ba’zi adabiyo la da
Ph. aus alis nomi bilan ham yu i iladi. Bu o‘simlik u i bi u ug‘pallalila sin i
G‘allaguldoshla oilasi – Poaceae a kibiga ki adi. Bu oila esa, o‘z na ba ida 700 a lod a
10000 ga yaqin u ni o‘z ichiga oladi [1, p.259]. Bu u kum akilla i bu un dunyo bo‘ylab
keng a qalgan. O‘ a Osiyo hududida ham o‘sishga yaxshi moslashgan bo‘lib, O‘zbekis onda
qo‘lla , da yola a boshqa su ha zala i bo‘yla ida, Respublikaning deya li ba cha iloya la i
hududla ida uch aydi
[2, с.51]. Qamishning yosh a bo‘g‘in chiqa magan no dala ida qand moddala a oqsilla
miqdo i ko‘p bo‘lib, ozuqa mahsulo i si a ida xomligicha ham, ma inad hola ida ham,
qayna ma qilib ham is e’mol qilinadi . Ildizla ida 50% gacha k axmal, 5% oqsil, 32%
kle cha ka saqlanadi [3, с.53].
O‘simlik poyasidan ayyo langan damlama i amin ye ishmasligida, o ganizmning umumiy
holsizlanishida sama a be adi. So‘nggi yilla da olimla ning o‘ kazgan adqiqo la i na ijala iga
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
210
ko‘ a, Ph. communis o‘simligi ma’lum da ajada pne moniya, gas i , diabe ga qa shi
aollikla ni namoyon qilishi ko‘ sa ib be ildi [4, p.259].
S a ik eks ak siya. O‘lchamla i 1-3 mm qilib maydalangan a elakdan o‘ kazilgan 200 g
miqdo idagi o‘simlik xomashyosini eks ak o ga joylandi a 500 ml 80% li e il spi i quyildi
a bi kechaga qoldi ildi. 1-quymadan 200 ml eks ak olindi, so‘ng a eks ak o ga 200 ml
80% li e il spi i quyildi a 8 soa ga qoldi ildi. Ja ayon yana 2 ma a ak o landi. Jami 800 ml
spi li eks ak quyib olindi. Spi i eks ak la bi lash i ilib, spi i o‘lib bug‘lanib ke guncha
o o li bug‘la gichda haydaldi. Na ijada 100 ml su li eks ak olindi. Su li eks ak a al xona
ha o a ida, so‘ng a so u kichda 4ºC da 1 kechaga qoldi ildi. Eks ak yuzasiga qalqib chiqqan
lipidli kon sen a u gan qism dekan a siya qilib aj a ib olindi.
Folch usuli. O‘simlikning maydalangan namunala i 100 g amm miqdo ida xlo o o m-me anol
e i u chila i a alashmasining hajm bo‘yicha 2:1 nisba la ida 3 ma a Folch usuli bo‘yicha
eks ak siya qilindi. Elyua la bi lash i ilib, lipid bo‘lmagan bi ikmala dan ozalash maqsadida
CaCl2ning 0,05%-li su li e i masi bilan yu ildi. Eks ak a kibidagi o ganik e i u chila
o o li bug‘la gich yo damida chiqa ib yubo ildi a a al xona ha o a ida, so‘ng a so u kichda
4ºC da 1 kechaga qoldi ildi.
Ul a o ushli eks aksiya. O‘lchamla i 1-3 mm qilib maydalangan a elakdan o‘ kazilgan 200
g miqdo idagi o‘simlik xomashyosini eks ak o ga joylandi a 500 ml 80% li e il spi i quyildi
a 30 daqiqa da omida ul a o ush yo damida ishlo be ildi. Jami 400 ml spi li eks ak
quyib olindi. Spi i eks ak la bi lash i ilib, spi i o‘lib bug‘lanib ke guncha o o li
bug‘la gichda haydaldi. Na ijada 50 ml su li eks ak olindi.
Qaynoq su li eks aksiya. O‘lchamla i 1-3 mm qilib maydalangan a elakdan o‘ kazilgan 200
g miqdo idagi o‘simlik xomashyosini eks ak o ga joylandi a 500 ml su quyildi a 60
daqiqa da omida qay a ma so u kich bilan jihozlangan kolbada qayna ildi. Belgilangan
aq dan so‘ng 1-quyilma olindi so‘ng a eks ak o ga 200 ml qaynoq su quyildi a 60 daqiqa
da omida qayna ildi. 2-quyilma ham olinib, 1-quyilma bilan bi lash i ildi. Jami 400 ml su li
eks ak quyib olindi. Su li eks ak la bi lash i ilib, o o li bug‘la gichda haydaldi. Na ijada
50 ml su li eks ak olindi.
Soksle li eks aksiya. O‘lchamla i 1-3 mm qilib maydalangan a elakdan o‘ kazilgan 100 g
miqdo idagi o‘simlik xomashyosini eks ak o ga joylandi a 400 ml eks aksion benzin a 8
soa Soksle appa a ida eks aksiya qilindi. Su li-spi li eks ak o o li bug‘la gichda
moysimon qoldiq qolguncha haydaldi.
[5, 1913, p].
NATIJALAR VA MUHOKAMA. S a ik eks ak siya - lipidli aksiya unumi 5,1 ml. Folch
usuli - lipidli aksiya unumi 3,8 ml. Ul a o ushli eks aksiya - lipidli aksiya unumi 8,2 ml.
Qaynoq su li eks aksiya - lipidli aksiya unumi 4,3 ml. Soksle li eks aksiya - lipidli aksiya
unumi 3,6 ml
Olingan na ijala asosida 1-jad al uzildi
1-jad al
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
211
Ph.communis o‘simligi gulla idan lipidla ni aj a ib olish usulla i, aq a e i u chila
sa i
№
Usul
E i u chi u i
Sa langan
e i u chi
miqdo i
Sa langan
umumiy
aq
Lipidli
aksiya
unumi
1
S a ik usul
80% li spi
1100 ml
40 soa
2,55%
2
Folch usuli
Xlo o o m-me anol
250 ml
18 soa
3,80%
3
Ul a o ushli
80% li spi
500 ml
9 soa
4,10%
4
Qaynoq su li
Su
700 ml
11 soa
2,15%
5
Soksle usuli
Eks aksion benzin
500 ml
11 soa
1,80%
Yuqo idagi 1-jad aldan ko‘ inib u ibdiki, lipidli aksiyala ni olishda eng yuqo i unum 3-
qa o dan o‘ in olgan bo‘lib, unda xomashyoni 80%-li e il spi ida eks aksiya qilinadi a
ul a o ush yo damida ishlo be iladi. Jad alning
3-qa o idan yana namoyon bo‘ladiki, ushbu usul uchun sa langan aq ham boshqa usulla ga
nisba an kam oq sa bo‘ladi. Bio aol mahsulo la ni ishlab chiqa ish sama ado ligi uchun aq
ham yuqo i ahamiya ga ega bo‘lgan omil hisoblanadi.
Keyingi o‘ inda lipidli aksiya unumi bo‘yicha Folch usuli namoyon bo‘ladi. Bi oq,
ushbu usul lipidla ni ishlab chiqa ish uchun ya oqli emas. Chunki Folch usulida
qo‘llanilayo gan xlo o o m a me anol e i u chila i zaha li a oksik moddala hisoblanadi.
Soksle usuli bu hola da eng na ijasi pas bo‘lib chiqdi. Qaynoq su li eks aksiya usuli ham
nisba an pas unumla da lipidli aksiyani be adi. S a ik usulda esa juda ko‘p aq sa
bo‘lishini kuza ishimiz mumkin.
Be ilgan jad alni g a ik shaklda i odalash uchun quyidagi diag amma uzildi.
1- asm
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
212
1- asm. Ph.communis o‘simligi gulla idan lipidla ni aj a ib olish usulla i, aq a
e i u chila sa i diag ammasi
Diag ammadagi ma’lumo la dan kelib chiqqan holda, shuni ay ish mumkinki,
Ph.communis o‘simligi gulla idan lipidla ni aj a ib olish uchun eng maqbul usul si a ida
ul a o ushli usuldan oydalanish a siya e iladi. S a ik a qaynoq su li eks aksiya usulla ini
muqobil a ian si a ida a siya e ish mumkin.
XULOSA. Ph.communis o‘simligi gulla idan lipidla ni aj a ib olish uchun ul a o ushli usul
eng maqbuli hisoblanadi. Keyingi o‘ inda lipidli aksiya unumi bo‘yicha Folch usuli
namoyon bo‘ladi. Bi oq, ushbu usul lipidla ni ishlab chiqa ish uchun ya oqli emas. Chunki
Folch usulida qo‘llanilayo gan xlo o o m a me anol e i u chila i zaha li a oksik moddala
hisoblanadi. Soksle usuli bu hola da eng na ijasi pas bo‘lib chiqdi. Qaynoq su li eks aksiya
usuli ham nisba an pas unumla da lipidli aksiyani be adi. S a ik usulda esa juda ko‘p aq
sa bo‘lishini kuza ishimiz mumkin. Demak, Ph.communis o‘simligi gulla idan lipidla ni
aj a ib olish uchun eng maqbul usul si a ida ul a o ushli usuldan oydalanish a siya e iladi.
S a ik a qaynoq su li eks aksiya usulla ini muqobil a ian si a ida a siya e ish mumkin.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. R.J.So eng, P.M.Pe e son, K.Romaschenko, G.Da idse, J.K.Teishe , L.G.Cla k, P.Ba be á,
L.J.Gillespie, F.O.Zuloaga. "A wo ldwide phylogene ic classi ica ion o he Poaceae
(G amineae) II: An upda e and a compa ison o wo 2015 classi ica ions". // Jou nal o
Sys ema ics and E olu ion. 2017. 55 (4):
259–290.
2. K.Sh.Tojibae , N.Beshko, К.Ш. Эсанова H.Esano . Кадастр флоры Узбекистана:
Бухарская область. 2021. С.51.
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
213
3. Губанов И. А. и др. Дикорастущие полезные растения СССР / отв. ред. Т. А. Работнов.
–М.: Мысль, 1976. –С. 53–54. –360 с. – (Справочники-определители географа и
путешественника).
4. Gong, G.C.Chen, S.M.Wang, C.L.Zhang. Up- egula ion o glu a hione me abolism and
changes in edox s a us in ol ed in adap a ion o eed (Ph agmi es communis) eco ypes o
d ough -p one and saline habi a s. J. Plan . Physiol. 2003. 160(3):293–301.
5. Jensen, William B. (Decembe 2007). “The O igin o he Soxhle Ex ac o ”. Jou nal o
Chemical Educa ion. 84 (12): 1913–1914.
