ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
231
TIJORAT BANKLARNING KICHIK BIZNES FAOLIYATINI
MOLIYALASHTIRISHDAGI О‘RNI
Uzaqo Nu illo Xabibullaye ich
O‘zbekis on Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magis an i
Tux abaye Jamshid Sha a e dino ich
O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasi huzu idagi Biznes a adbi ko lik oliy mak abi
p o esso i
Anno a siya: Mazku maqolada bank izimining a ixiy i ojlanish bosqichla i, uning o a
ishlab chiqa ish ja ayonla i bilan o‘za o bog‘liqligi a milliy iq isodiyo dagi oli ahlil qilingan.
Tadqiqo da ijo a bankla i aoliya ida k edi siyosa ining shakllanishi, aqoba ba doshlik
omilla i, k edi iskla ini boshqa ish mexanizmla i hamda k edi munosaba la ining iq isodiy
mohiya i yo i ilgan. Shuningdek, k edi lash ja ayonida iskla ni kamay i ish, ga o siyosa ini
akomillash i ish, oiz s a kala ining iq isodiy a’si i a k edi qay masligining oldini olish
masalala i iq isodchi olimla ik la i asosida ahlil e ilgan. Tadqiqo na ijala iga ko‘ a, ijo a
bankla ining k edi siyosa ini yanada akomillash i ish, iskla ni boshqa ishda zamona iy
yondashu la dan oydalanish a k edi munosaba la ida ishonch amoyilini mus ahkamlash
bozo iq isodiyo i sha oi ida moliya iy ba qa o likni a’minlashning muhim omili si a ida
e’ i o e ilgan.
Kali so‘zla : ijo a bankla i, kichik biznes, moliya iy esu sla , k edi la , in es i siyala ,
inno a siyala , iq isodiy o‘sish, yangi ish o‘ inla i, hududiy i ojlanish, moliya iy xizma la ,
hamko lik, ba qa o i ojlanish, s a egik ejalash i ish.
THE ROLE OF COMMERCIAL BANKS IN THE FINANCING OF SMALL
BUSINESS ACTIVITIES
Uzaqo Nu illo Xabibullaye ich
Mas e 's s uden o he Academy o Banking and Finance o he Republic o Uzbekis an
Tukh abae Jamshid Sha a e dino ich
P o esso o he G adua e School o Business and En ep eneu ship unde he Cabine o
Minis e s o he Republic o Uzbekis an
Abs ac . This a icle analyzes he s ages o his o ical de elopmen o he banking sys em, i s
ela ionship wi h commodi y p oduc ion p ocesses and i s ole in he na ional economy. The
s udy co e s he o ma ion o c edi policy in he ac i i ies o comme cial banks,
compe i i eness ac o s, c edi isk managemen mechanisms, and he economic essence o
c edi ela ions. Also, he issues o educing isks in he lending p ocess, imp o ing colla e al
policy, he economic impac o in e es a es, and p e en ing loan de aul s a e analyzed based
on he opinions o economis s. Acco ding o he esul s o he s udy, u he imp o ing he
c edi policy o comme cial banks, using mode n app oaches o isk managemen , and
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
232
s eng hening he p inciple o us in c edi ela ions a e ecognized as impo an ac o s in
ensu ing inancial s abili y in a ma ke economy.
Keywo ds: comme cial banks, small businesses, inancial esou ces, loans, in es men s,
inno a ions, economic g ow h, new jobs, egional de elopmen , inancial se ices,
coope a ion, sus ainable de elopmen , s a egic planning.
Ta ixan bank aoliya ining i ojlanishi o a ishlab chiqa ishni i ojlanishi bilan be osi a
bog‘liq holda i ojlanib, milliy iq isodiyo da pul ha aka i bilan bog‘liq bo‘lgan xo‘jalik
subek la ini k edi mablag‘la i bilan a’minlab, ya a ilgan kapi alni qay a aqsimlash
ja ayonida osi achi si a ida qa nashib, jamiya miqyosida umumiy sama ado likni oshi ishga
xizma qilib keldi.
Mamlaka imizda ix isoslashgan aksione lik a xususiy bankla ning i ojlanishi xo‘jalik
subek la iga bankla ni e kin anlash huquqini imkonini be di. Bugun, mijozla bankla dan
emas, balki bankla mijozla aoliya iga bog‘liq a bankla o‘ asida aqoba ujudga keldi.
Bankla ning aqoba ga ba dosh be ishi, ula ning da omadliligiga, mijozla ga ko‘ sa ilayo gan
malakali xizma madaniya iga, ha bi bank omonidan qabul qilingan «k edi siyosa i»ga
bog‘liqdi .
Bankla jalb qilingan mablag‘la dan k edi be ish si a ida oydalana ekan, bu mablag‘la dan
na aqa da omad olish, balki mablag‘la ni «k edi olu chi»dan o‘laligicha undi ib olishdek
muammoni hal e ishla i za u .
Bozo iq isodiyo i sha oi ida alab a akli ning o‘zga ib u ishi, shuningdek bozo
ish i okchila i o‘ asidagi aqoba na ijasida k edi asmiylash i ish ja ayonida ishonchli,
moliya iy ax oli us i o bo‘lgan ha qanday subek ni ham k edi mablag‘idan oydalanish
da ida nocho hola ga ushi ib qo‘yishi mumkin. Na ijada bank oldida k edi mablag‘la i
uchun na aqa da omad olish, balki qa zdo dan k edi ni undi ib olish muammosi u adi.
Tak o ishlab - chiqa ish a jamg‘a ish ja ayonida ujudga kelgan aq incha bo‘sh u gan
mablag‘la ni bank izimi o qali k edi si a ida qay a aqsimlanib bi lamchi egasiga
qay a ilishigacha bo‘lgan mu akkab ja ayonni o‘liq a o‘g‘ i asa u e ish uchun das lab
k edi be ish mexanizmini ushunib ye moq ke ak. YA’ni, k edi be ish mexanizmining
mazmun-mohiya i a ishlash ja ayoni nimala dan ibo a ekanligini ahlil e ishimiz a amaldagi
qonun hamda meyo iy hujja alab a qoidala i asosida bankla da ashkil e ilgan k edi be ish
mexanizmining uz iyligiga a’si e u chi omilla ni aniqlash a ula ni ba a a e ish cho a –
adbi la ini ko‘ sa ib be ish za u .
Tijo a bankla i omonidan be ilayo gan k edi la ning yalpi ichki mahsulo ga nisba an
da ajasining oshib bo ishi milliy iq isodiyo ni i ojlan i ishda muhim o‘ in u adi (Chib iko
G.G. Banko skiy biznes: o ium a k somneniyam//Banko skoye delo. – Mosk a, 2012. - №
4. – S. 6 – 9.). Shu bilan bi ga, k edi la hajmining oshib bo ishi k edi iski da ajasining ham
oshishiga olib keladi. Bu esa, o‘z na ba ida, k edi iskini boshqa ish izimini akomillash i ish
za u iya ini yuzaga kel i adi.
Iq isodchi olimla omonidan amalga oshi ilgan adqiqo la ning na ijala i ko‘ sa adiki, ijo a
bankla i k edi iskini kamay i ish maqsadida yuqo i lik idli ga o ob’ek la idan oydalanish,
sug‘u alash, limi la belgilash, k edi iskini baholash bo‘yicha s anda lashgan yondashu dan
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
233
oydalanish kabi usulla dan keng oydalanishmoqda (Osipenko T.V. Neko o iye op osi
po isheniya kaches a up a leniya iskami banko skoy deya elnos i//Dengi i k edi . – Mosk a,
2003. № 5. – S. 42 – 45.).
Taniqli iq isodchi olim O.A. La ushinning adqiqo la i ko‘ sa adiki, k edi umumiy
xa aja la ni iq isod qilish imkonini be adi a shu jiha dan olganda iq isodiyo ni i ojlan i ishda
muhim ahamiya kasb e adi (La ushin O.I. Rol k edi a ekonomicheskom
az i ii//Banko skoye delo. – Mosk a, 2011. - №2. - S. 36-37.).
Shu o‘ inda a’kidlash joizki, YE.Li ino ning k edi la ning bahosi xususidagi ik i
ahamiya lidi . Uning ik iga ko‘ a, abaqalash i ilgan oiz s a kala ini qo‘llash ijo a bankla i
is e’mol k edi la ining jozibado ligini oshi ishga xizma qiladi (Li ino YE.O. Tendensii
az i iya p o sen nix s a ok po oznichnim k edi am Rossii//Dengi i k edi . – Mosk a, 2014.
- № 2. – S. 40 – 43.).
Shuningdek, ushbu masalada ik yu i gan N.Valense a haqli a ishda e’ i o e adiki,
k edi ning oiz s a kasini ma jani qisqa i ish hisobiga pasay i ish bankning moliya iy
ba qa o ligiga nisba an salbiy a’si ni yuzaga kel i ishi mumkin (Valense a N.I.
Senoob azo aniye na inke banko skix uslug//Banko skoye delo. – Mosk a, 2013. - № 11. –
S. 37-44.).
To a ishlab – chiqa ishga moslashgan ha qanday iq isodiyo da subek la aoliya ida
mablag‘la aylanishida uzilishla yuzaga kelishi mumkin, chunki mahsulo ishlab-chiqa ish
aq i bilan mablag‘ aylanish da i ha doim ham mu anosib bo‘la e maydi. Mahsulo ishlab –
chiqa ishga sa e ilgan aq a mablag‘ aylanishiga ke gan aq o alig‘ida yuzaga kelgan
nomu anosiblikni ba a a e ish uchun qo‘shimcha mablag‘ manbaala iga eh iyoj seziladi.
Aynan shu eh iyojni qondi ish a aoliya ni bi ma omda da om e i ish k edi munosaba la i
bilan a ibga solinadi.
Mehna osi ala i ishlab chiqa ish ja ayonida uzoq aq oydalaniladi a uning qiyma i sekin-
as a mahsulo qiyma iga o‘ ib bo adi. Mehna osi ala i qiyma ining mahsulo qiyma i
a kibiga ki ib bo ishi, pul ko‘ inishida asosiy sa moyaning iklanib bo ishini kel i ib chiqa adi.
Bundan ashqa i, aylanma sa moyala ha aka ida nomu anosiblik u licha ko‘ inishda yuzaga
keladi. Nomu anosiblik asosan ishlab chiqa ish aq ining mahsulo aylanish aq iga a ishlab -
chiqa ishning ma sumiyligi oqiba ida shuningdek mahsulo ni is e’molchi - ha ido ga jo‘na ish
ja ayonida yuzaga keladi. Na ijada ishlab chiqa u chi o‘z aoliya i uzluksizligini a’minlash
uchun qo‘shimcha mablag‘ga eh iyoj sezadi. Mablag‘la aylanishi ja ayonla ida yuzaga kelgan
nomu anosiblik k edi ga bo‘lgan eh iyojning za u iyligini asoslab be maydi. Chunki, bu
ja ayonda ish i okchila «z enosi»ning bi qismida mablag‘ning yig‘ilib bo ishini, ikkinchi
qismida esa mablag‘ning ye ishmaslik hola ining yuzaga kelishini bildi ishi a k edi
munosaba la ining yuzaga kelishiga sha oi ug‘ilganini bildi adi.
A.Golo ano ning xulosasiga ko‘ a, k edi la bo‘yicha mudda i o‘ gan qa zdo likni yuzaga
kelishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida k edi bo‘yicha o‘lo og‘i ligini ma kazlashgan a zda
cheklashga asoslangan modeldan oydalanish maqsadga mu o iqdi (Golo ano A.A. O
banko skom k edi o anii ne inanso ix o ganiza siy//Dengi i k edi . – Mosk a, 2014. - № 4. –
S. 42 – 46.).
Fik imizcha, A.Golo ano bu ye da haq emas. Chunki, mazku model uni e sal model emas.
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
234
Shu sababli, uni ba cha u dagi mijozla ga nisba an qo‘llab bo‘lmaydi.
Bi qa o iq isodchi olimla omonidan k edi ni xo‘jalik yu i u chi subek la aoliya ini, shu
jumladan, xizma ko‘ sa ish sohasi subek la i aoliya ini i ojlan i ishdagi olini oshi ishning
za u iy sha la i si a ida ijo a bankla i k edi la ining esu s a’mino ini yaxshilash, Bazel-II
s anda ining k edi iskini baholash bo‘yicha alabla ini amaliyo ga jo iy e ish, loyihala ni
oi ala ga aj a gan holda uzoq mudda li k edi lashni amalga oshi ish e’ i o e ilgan (Yudina
I.N. Banko skaya sis ema az i ayushixsya ekonomikax: opi s ano leniya, az i iY.
Monog a iY.- M.: INFRA-M, 2013. – 351 s.).
Bi gu uh iq isodchi olimla ijo a bankla i k edi la ini o‘z aq ida qay masligida ko xonala
o‘ asidagi debi o qa zdo likning ka a ekanligi omilini muhim ol o‘ynashini e’ i o e ishadi
a uni qisqa i ish maqsadida ak o ing ope a siyala ini i ojlan i ishning za u ligini e’ i o
e ishadi (Solda o a F.O. Fak o ing i sekyu i iza siya inanso ix ak i o . - M.: Izda elskiy dom
Visshey shkoli ekonomiki, 2013. – 604 s.).
K edi munosaba i - bu eng a alo ishonchdi . «K edi » so‘zi lo incha c edi , ya’ni «ishonch»
ma’nosini be u chi so‘z o‘zagidan olingan. Lekin bu nuq ai naza ga boshqacha qa ashla ham
ma jud. Masalan: nemis iq isodchi olimi p o esso V.Leksisning ik icha, k edi
munosaba ining yuzaga kelishi uchun qa z be u chining ishonchi muhim ahamiya ga ega
emas, kunlik aj iba shuni ko‘ sa moqdaki, qa z be u chila qa z olu chila ning o‘lo
qobiliya iga ishonchdan ko‘ a, ishonchsizlik uhiya ida bo‘ladila a shuning uchun ham ula
o‘z man aa la ining o‘liq himoyasini a’minlash uchun ka ola alab e adila (Leksis V. K edi
i banki. Pe . s nem. - M.: Pe spek i a, 1994.- 295 s.).
Naza iyo chi a amaliyo chi omonidan be ilgan bu qa ama-qa shi ik la da ha bi i qaysidi
bi jiha da xaq bo‘lib chiqadila . Amaliyo chi banki uchun o‘zi ishonmagan shaxsga k edi
be ishi nooda iy ko‘ inishi mumkin. Chunki ha qanday k edi o ham ssudaning qay ishiga
ishongan aqdi dagina k edi munosaba ini o‘ na adi. Lekin V.Leksis ham o‘z ik ida bi
jiha dan xaq, chunki u alohida bi k edi munosaba i haqida emas, balki k edi
munosaba la ining yig‘indisi haqida ik bildi ib, u ik ida «ishonch» k edi mohiya ida
ma’lum bi xususiya ga ega ekanligini inko e may, balki «ishonch»ning k edi
munosaba la ida hal qilu chi jiha ga ega emas, deb hisoblaydi. Qaysi bi ik asosga ega? -
degan sa ol ug‘ilishi abiiy. Eng a alo «ishonch»k edi munosaba ining aj almas qismi
si a ida yuzaga keladi (Menkyu G. P insipi mak oekonomiki. Pe . s angl. –SPb, 2009. - S.37-
38.).
Qanday hola yoki aziya da bo‘lmasin k edi o qa z olu chiga nisba an «ishonch» bildi gan
aqdi dagina k edi munosaba i yuzaga keladi.
To‘lo ning da iyligi hola iga xos xususiya la i xo‘jalik amaliyo ida ham uch ab u adi.
Masalan, mahsulo uchun oldindan o‘lo ij o e ishni alab e ish hola i. Bu hola xizma
ko‘ sa ish sohala ida ham uch aydi. Masalan, iku chi, mebel ayyo lo chi buyu ma uchun
qisman bo‘lsa-da, o‘lo ij o e ilishini buyu machidan alab e adi.
Aga buyu machining aybi bilan buyu madan oz kechilgan aqdi da oldindan be gan puli
buyu machiga qay a ilmaydi. Lekin k edi munosaba la ida qay a ilish majbu iy sha la dan
hisoblanadi. K edi munosaba la iga yollanma munosaba la ni ham ki i adila , chunki ishga
ki gan shaxs o‘z mehna sa i uchun ma’lum bi aq o‘ gandan so‘ng mehna sa ining
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
235
na ijasini oladi. Ish be u chi omonidan kelgusida baja iladigan mehna sa i uchun oldindan
ij o e ilgan o‘lo eska i ja ayonni kel i ib chiqa adi, ya’ni ij o e ilgan o‘lo uchun shaxs
ma’lum bi mudda mehna sa ini qilishga majbu bo‘ladi. Bu ikki holda ham munosaba la da
ek i alen o‘lo i da iylikka, ya’ni ma’lum bi mudda ga asoslanadi. K edi munosaba la ida
k edi o qimma likla ni pul yoki buyum ko‘ inishida aqdim e adi a qay a ilishini ham asl
holiga qay a ilishini alab e adi.
Ishchi a ish be u chi misolida oldindan xaq olgan ishchi ish be u chiga pulni emas, balki
mehna sa ini be adi. Yollanish ja ayonida ishchi k edi o si a ida ishchi kuchi bilan
bi galikda qa zdo ish be u chi ix iyo iga o‘ adi. K edi munosaba la ida esa k edi o ma’lum
bi qiyma ni qa z olu chiga be adi a o‘zi qa zdo ix iyo iga o‘ maydi. Qa zdo xo‘jaligida
k edi o emas, balki ssuda sa moyasi ishlaydi.
Ba’zan sug‘u a munosaba la ini ham k edi munosaba la i a kibiga ki i adila . Sug‘u a
xodisasi yuzaga kelishi bilan sug‘u a kompaniyasi ma’lum bi summani sug‘u achiga
o‘laydi. To‘laganda ham sug‘u a badaliga nisba an ancha ko‘p oq summa o‘laydi. Bu
hola da k edi munosaba ini bildi u chi hola yuzaga keladi, ya’ni pul mablag‘ining qay a ilish
hola i. Ammo k edi munosaba la ida qay a ilishi majbu iy bo‘lgan sha sug‘u a misolida
majbu iy emas. Chunki mablag‘ qay a alishi sug‘u a xodisasi yuzaga kelgan aqdi dagina
yuzaga keladi. Sug‘u a kompaniyasi a sug‘u alanu chi o‘ asida qa z sha nomasi emas,
balki maxsus sug‘u a sha nomasi uziladi. Shuningdek, sug‘u a badalining o‘lanishida
mulkiy qiyma sug‘u alo chiga o‘ adi, k edi munosaba ida esa mulkiy qiyma dan aq incha
oydalanish huquqi uning egasi omonidan oydalanu chiga be iladi a mulkiy qiyma ni uning
egasiga qay a ilishi majbu iy bo‘lib qoladi.
«Moliyalash i ish» ham k edi munosaba la iga o‘xshashdek uyuladi. Chunki byudje dan
aj a ilgan mablag‘ aylanma ha aka asosida qandaydi ma’noda qay ish ja ayoni bilan bog‘liq
(mablag‘ qisman, o‘la yoki o ig‘i bilan qay a ilishi mumkin) aylanma ha aka lanadi. Lekin
bu ha aka da k edi munosaba la idek qa zdo xo‘jaligida mablag‘ning aylanishi a o‘sha
qa zdo yoki bog‘liq shaxsla omonidan qay a ilish sha ligi belgilangan emas a ula ning
munosaba la idagi mablag‘ mohiya i ham o‘zgachadi . Moliya k edi dan a qli o‘la oq qay a
aqsimlash ja ayonini emas, balki aqsimlash ja ayonini aks e i adi.
Foydalanilgan adabiyo la uyxa i:
1.
B ealey R.A., Me s S.S. P insiples o so po a e inanse. MsG aw-Hill, 2003.
2.
Kum i Nomozo a. O ganiza ional and esonomis modeling o he sys em o
in e egional indus ial soope a ion as a son ol objes . P oseedings o he 7 h In e na ional
Son e ense on Fu u e Ne wo ks and Dis ibu ed Sys ems. 2023. – p. 333-343.
3.
Kum i Isoye na Nomozo a. P oblems o sesu i y o esonomis and esologisal
sys ems in he soun ies o he sen al Asian Region. In e na ional Son e ense on Nex
Gene a ion Wi ed/Wi eless Ne wo king. 2023. – p. 177-195.
4.
Kum i Nomozo a. E olyusiya eo ii p edp inima elskogo iska abo ax
idayushixsya ushenix p oshlogo. Pe edo aya ekonomika i pedagogisheskie exnologii. 2025.
– s. 581-587.
5.
Nomozo a Qum i Isoe na. Tadbi ko lik aoliya i bilan bog‘liq iskla ni sug‘u a
osi asida boshqa ish usulla i. S axo oy inok Uzbekis ana. 2024. - 4-7 b.
6.
Kum i Nomozo a. Mik os axo anie kak inno a sionniy mexanizm up a leniya
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
236
iskami malogo biznesa. Ekonomisheskoe az i ie i analiz, 2024. - s. 338-345.
7.
Qum i Nomozo a. Biznes iskla ini sug‘u alash: zamona iy sha oi la da asosiy
u la i a ula ning xususiya la i. Moliya a bank ishi. 2024. – 44-48 b.
8.
Qum i Nomozo a. Moliya iy hisobo la a ula ni uzish a audi o lik ekshi u idan
o ‘ kazishning uslubiy jiha la ini i ojlan i ish. Yashil iq isodiyo a a aqqiyo . 2024.
9.
Qum i Nomozo a. O‘zbekis onda adbi ko lik a akkalshilikla i sug‘u asini
i ojlan i ish is iqbolla i. S axo oy inok Uzbekis ana. 2024. – 7-10 b.
10.
Van Xo n D.K. Osno i up a leniya inansami/ D.K.Van Xo n; Pe .s angl.; Gl.
ed. se ii Y.V.Sokolo . -M: Finansi i s a is ika, 1996. - 800 s: il.
11.
Publis Finanse: A Son empo a y Applisa ion o Theo y o Polisy, Ten h Edi ion.
Da id N. Hyman. 2010, 2011 Sou h-Wes e n, Sengage Lea ning
