ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
289
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR BOG‘LANGAN NUTQINI
RIVOJLANISH DAVRLARI
I kino a I oda
Toshken Kimyo Xalqo o Uni e si e i
Logopediya yo‘nalishi MSPD-1U alabasi
Anno a siya: Ushbu maqolada mak abgacha yoshdagi bolala ning bog‘langan nu qining
i ojlanish da la i ahlil qilingan. Maqolada bolala nu qining i ojlanishining bosqichla i,
shu jumladan, 1 yoshdan 3 yoshgacha bo‘lgan da dan 5-6 yoshgacha bo‘lgan da la igacha
bo‘lgan muhim o‘zga ishla a ula ning xususiya la i haqida ma'lumo be iladi. Shuningdek,
bolala ning nu qi i ojlanishida bi qa o omilla , jumladan, gene ika, ij imoiy-madaniy
sha oi la a bolaning a o -muhi i ol o‘ynashi ko‘ sa ilgan. Nu q i ojlanishining
kechikishiga olib kelu chi sababla , masalan, sog‘liq muammola i, o a-onala ning a'lim
da ajasi yoki bolaga ye a li e' ibo be maslik kabi hola la ahlil qilinadi. Maqola bolala
nu qining i ojlanishini ahlil qilish o qali, bu ja ayonni ilga i su ish a bolala uchun eng
yaxshi sha oi la ni ya a ishga oid amaliy a siyala ni ham akli e adi.
Kali so‘zla : Nu q shakllanishi, yosh da la i, bog‘langan nu q, nu q kechikishi, psixik
a mala , muloqo , aqlid.
Аннотация: В данной статье анализируются периоды развития связной речи
дошкольников. В статье представлены сведения об этапах речевого развития детей, в
том числе о важных изменениях от периода от 1 до 3 лет до 5-6 лет и их характеристике.
Показано также, что в развитии речи детей играет роль ряд факторов, в том числе
генетика, социокультурные условия и среда обитания ребенка. Анализируются причины
задержки речи, такие как проблемы со здоровьем, уровень образования родителей или
недостаточное внимание к ребенку. Анализируя развитие речи детей, в статье также
предлагаются практические рекомендации по стимулированию этого процесса и
созданию наилучших условий для детей.
Ключевые слова: Формирование речи, возрастные периоды, связная речь, задержка
речевого развития, психотравма, общение, подражание.
Abs ac : This a icle analyzes he pe iods o de elopmen o connec ed speech in p eschool
child en. The a icle p o ides in o ma ion abou he s ages o de elopmen o child en's
speech, including impo an changes and hei cha ac e is ics om he pe iod om 1 o 3 yea s
o 5-6 yea s. I also shows ha a numbe o ac o s play a ole in he de elopmen o child en's
speech, including gene ics, socio-cul u al condi ions and he child's en i onmen . The easons
leading o a delay in speech de elopmen , such as heal h p oblems, he le el o educa ion o
pa en s o insu icien a en ion o he child, a e analyzed. By analyzing he de elopmen o
child en's speech, he a icle also o e s p ac ical ecommenda ions on how o p omo e his
p ocess and c ea e he bes condi ions o child en.
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
290
Keywo ds: Speech o ma ion, age pe iods, connec ed speech, speech delay, psychological
auma, communica ion, imi a ion.
Hozi gi kunda mak abgacha yoshdagi bolala ning nu qini i ojlanish da la ini kuza ib
bo ish juda muhim ahamiya kasb e adi. Nu q i ojlanishining ha bi bosqichi bolaning
umumiy a akku a ij imoiy moslashu iga a'si qiladi. Shu sababli, o a-onala a
mu axassisla o‘ asidagi sama ali hamko lik bolala ning nu qiy i ojlanishini yaxshilashda
ka a ol o‘ynaydi. Nu q nuqsonla ini oldini olish a ba a a e ish uchun, a alo bolaning nu q
i ojlanishining yoshga nisba an xususiya la i haqida o‘liq ma'lumo ga ega bo‘lish za u . Bu
o‘z na ba ida, bolala ning nu qiy muammola ini e a aniqlash a ula ga o‘g‘ i yo dam
ko‘ sa ishga imkon ya a adi.
Bola nu qining no mal i ojlanishi uchun muloqo ma’lum ahamiya ga ega bo‘lishi,
ijobiy-emo sional usda kechishi ke ak. Das lab ma‘lum yosh da i uchun xa ak e li asosda
ka ala bilan muloqo qilish lozim. Bolani ka ala bilan muloqo i shaklining o‘zga ishi nu q
i ojlanishiga u ki bo‘ladi. Demak, hayo ining bi inchi yili uchun xa ak e li bo‘lgan
emo sional muloqo ni 2-3 yoshla da p edme li-ha aka ga almash i ishi uning nu qi
i ojlanishiga yaxshigina u ki bo‘lib xizma qiladi. Aga ki, bunday o‘zga ish yuz be masa, u
holda nu q i ojlanishida o qada qolish yuzaga keladi. Bolada p edme li-o‘yin aoliya i
ja ayonida o‘plangan aassu o la nu q i ojlanishiga das labki zamin bo‘lib xizma qiladi.
Bola nu qining i ojlanishi ashqi noqulay sha oi la na ijasida kechikadi a buziladi:
ijobiy emo sional muhi ning yo‘qligi, haddan ashqa i sho qin-su onli muhi . Nu q aqlid
asosida i ojlanadi. Shu sababli ay im nu qiy kamchilikla ( ala izning aniq emasligi,
duduqlanish, nu q empining buzilishi a boshqala ) asosida aqlid yo di.
Nu q kamchilikla i ko‘pincha u li xil psixik a mala dan yuzaga keladi qo‘ qu , yaqin
odamini yo‘qo ganda hayajonlanish, oiladagi uzoq da om e ayo gan psixik a mala ni
aziya a h.k. ). Bu nu q i ojlanishini kechik i adi, ayniqsa, kuchli psixik a mala da
bolala da psixogen nu qiy buzilishla ni kel i ib chiqa adi: mu izm, ne olik duduqlanish. Bu
nu qiy buzilishla M.Ye. X a se asni i bo‘yicha sha li a ishda unksional buzilishga
ki i iladi. Shuningdek, nu qning unksional buzilishla iga quyidagila ni ham ki i ish mumkin;
1. Bola o ganizmiga za a li a‘si ko‘ sa ishi bilan bog‘liq buzilishla .
2. Umumiy, jismoniy zai lik, chala ug‘ilish yoki o‘la shakllanmagan homilalik bilan
sha langan ye ishmaganlik.
3. Ichki o ganla ning u li kasallikla i, axi , moddala almashinu ining buzilishi.
Nu q unksiyasining i ojlanishida 3 a keskin da aj a iladi:
Bi inchi da (hayo ining 1 - 2-yili). Bu da da nu qning das labki u inishi shakllanadi
a nu qiy i ojlanish boshlanadi, aloqaga ki ishishga asos solinadi a uning ha aka la ini kuchi
bilan muloqo ga eh iyoj paydo bo‘ladi. Bu yoshda po‘s loq nu q zonala ining bi muncha jadal
i ojlanishi sodi bo‘ladi, xususan B oka zonasi. Uning i ojlanishida bola hayo ining 14-18
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
291
oyla i keskin da hisoblanadi. Bu da da ha oki sezila siz uyulgan noqulay omilla bola
nu qining i ojlanishi ishida onksini ko‘ sa ishi mumkin.
Ikkinchi da (3 yoshli) bog‘langan nu q jadal i ojlanadi. Vazi a li kon eks li nu qqa
o‘ iladi. Bu ma kaziy ne sis emasi (MNS) ishida ka a mu ollikni alab e adi. MNS ishida
ujudga kelu chi ay im nomu o iqlik xulqdagi o‘zga ishla ni kel i ib chiqa adi, qaysa lik,
nega i izm a h.k. la kuza iladi. Bula ning hammasi ne izimining za a lanishiga bo‘lgan
xa i belgilaydi. Duduqlanish, mu izm yuzaga kelishi mumkin, nu q i ojlanishining o qada
qolishi kuza iladi. Bola nu qiy muloqo ga ki ishishdan bosh o adi, ka ala qo‘ygan
alabla iga qa 'iy no ozilik bildi adi. Bu da da yuzaga kelu chi duduqlanish nu q unksional
izimining a u li xil psixik unksiyala ning no ekis shakllanishidan bo‘lishi mumkin.
Uchinchi da (6 - 7 yosh) yozma nu q i ojlanishining boshlanishi. Bolaning
ma kaziy ne sis emasi (MNS) ga ushu chi yuklama oshib bo adi. Bolaga ka a oq alabla
qo‘yilganda duduqlanish hosil bo‘lishi bilan ne aoliya ida “po lash” yuz be adi. Bolada bo
bo‘lgan nu q unksiyasining ha qanday buzilishi bu keskin da la da bi muncha kuchli
namoyon bo‘ladi. Bundan ashqa i yangi nu q kamchilikla i ham paydo bo‘lishi mumkin.
Logoped bola nu qining i ojlanishida keskin da la ni yaxshi bilishi a o‘zining kundalik
ishida shula ni hisobga olishi ke ak.
G.L. Rozeng ad-Pupko bolada nu q i ojlanishini ikki da ga aj a adi:
1) ayyo lo da i (2 yoshgacha);
2) nu qning mus aqil shakllanish da i.
A.N. Leon e bola nu qining shakllanishini 4 da ga bo‘lib ko‘ sa adi;
1) ayyo ga lik da i — 1 yoshgacha;
2) bog‘chagacha bo‘lgan da — 3 yoshgacha;
3) mak abgacha bo‘lgan da —7 yoshgacha;
4) mak ab da i.
Bu da la ning o‘liq a si l us ida o‘x alib o‘ amiz. Shunday qilib, bi inchi da —
ayyo ga lik da i (bola ug‘ilgandan bi yoshgacha). Bola ug‘ilgan daqiqadan boshlab
o oz chiqa adi. Bu o oz qichqi iq a yig‘idan ibo a bo‗ladi. To‘g‘ i, bu o oz odam
nu qidan uzoq. Lekin ana shu qichqi iq a ig‘i nu q appa a ining 3 bo‘limini (na as
olish, o oz hosil bo‘lish, a ikula sion) i ojianishida ka a ol o‘ynaydi. Ikki ha a o‘ gach,
bola gapi ayo gan odamning o oziga e' ibo be a boshlaydi. Unga gapi ayo ganda quloq
soladi, yig‘lashdan o‘x aydi. Bi oyligining oxi iga bo ib, uni mayin qo‘shiq (alla)
os ida inchlan i ish mumkin bo‘lib qoladi. Keyinchalik u boshini gapi ayo gan odam
omonga bu adi yoki uni ko‘zia i bilan kuza adi. Tez kunda bola in ona siyaga e‘ ibo
be a boshlaydi: mayin gapi ganda inchlanadi, keskin in ona siyaga yig‘laydi. 2 oylik a o ida
gu-gulash, 3-oyning boshida bo‘g‘inla ning ala uzi paydo bo‘ladi (aga-aga, a- a, ba-ba a
boshqala ). Bunda o ushla bi ikmasi aniq a ikula siya qilinmaydi.
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
292
Ikkinchi da — bog‘chagacha bo‘lgan da (bi yoshdan 3 oshgacha) Bolada bi inchi
so‘zla paydo bo‘lgandan so‘ng, a o lo da i ugab, ak i nu qni egallash da i
boshlanadi. Bu aq da bola a o dagila a ikula siyasiga e‘ ibo be adi. U gapi ayo ganla
o qasidan so‘zla ni ko‘p ma o aba ak o laydi a o‘zi ham so‘zla ni ala luz qiladi. Tala uz
aq ida bola ba‘zi o ushla ni no o‘g‘ i alqin e adi, o‘ nini almash i adi yoki o‘z nu qida
qo‘llamaydi. Bu aq da bola bi so‘z yoki o ushla bi ikmasi bilan p edme ni ham,
il imosni ham, his- uyg‘uni ham i odalashi mumkin. Bola hayo ining 2-3-yiliga kelib, uning
lug‘a boyligi sezila li da ajada boyib bo adi. Shuni a‘kidlash ke akki, ko‘pgina xilma-xil
adqiqo chila bola lug‘a bo ligining o‘sib bo isbida u li aqanili ma‘lumo la ni ko‘ sa adila .
Eng keng a qalgan ma‘lumo ga ko‘ a, bolala ning lug‘a hoyligini bog‘chagacha bo‘lgan
da da o‘sishi qo‘yidagi aqanila ni ko‘ sa adi: 1 yosh-u 6 oyda -10-15 a so‘z, 2-yilning
oxi iga kelib - 300 a so‘z, 3 yoshga bo ganda —- 1000 a so‘z.
Bola hayo ining 3-yiliga kelib, nu qning g amma ik omoni shakllana boshlaydi. A al bola
o‘z xohish a il imosla ini bi so‘z bilan i odalaydi. Keyinchalik 1-2 a so‘zdan ibo a sodda
jumlala paydo bo‘la boshlaydi.
Uchinchi da — mak abgacha bo‘lgan da (3 yoshdan 6 yoshgacha). Mak abgacha
bo‘lgan da da bolala bi inchi na ba da a ikula sion jiha dan oson ala uz e iladigan: lab-
lab, lab- il undoshla i — p, b, m , e a boshqala ni o‘ ganadila . A ikula sion jiha dan
ala uz e ish qiyin bo‘lgan: shi i lo chi, si g‘alu chi (s, z, sh, j, ch) a sono ( , l), il o qa
(k, g) o ushla ini ala uzini egallashda qiynaladila . Shuning uchun bolala bu
o ushla ni nu qda no o‘g‘ i qo‘llaydila yoki ala uz e maydila . 3-7 yoshgacha bo‘lgan
da da bolala da eshi ish malakala i i ojlanib bo adi, bu esa bolaning o‘z ala uzini nazo a
qilishga imkoniya ya a adi. Ba‘zi holla da bola o‘z kamchiligini o‘g‘ ilaydi. Unda
onema ik id ok shakllanib bo adi. Bu da da lug‘a boyligining o‘sishi da om e adi.
Bolaning 4—6 yoshida lining ak i lug‘a i 3000- 4000 a so‘zgacha ye adi. Lug‘a boyligi
o‘sib bo ishi bilan bi galikdn nu qning g amma ik omoni ham i ojlanib bo adi.
Bola hayo ining 4-yiliga kelib, ula o‘z nu qla ida sodda a mu akkab gapla ni qo‘llay
boshlaydila . 5 oshga kelib esa, qo‘shma gapla dan e kin o dalana oladila . 5 yoshli
bolala qo‘shimclia sa olla siz hiko a a e akla ni ay ib be ish qobiliya iga ega bo‘ladila .
Bu da da onema ik id ok sezila li da ajada i ojlanadi Bola a al unli a undoshla ni,
so‘ng sono , sho qinli a si g‘alu chi o ushla ni aj a a boshlaydi. No mada 4 yoshli bola
ba cha o ushla ni aj a a olishi, unda onema ik id ok shakllangan bo‘lishi lozim. Bu aq ga
kelib o ushla ni o‘g‘ i ala uzining shaklla iishi ugallanadi a bola ha omonlama o‘g‘ i,
aniq gapi adi.
To‘ inchi da — mak ab da i (7 yoshdan 17 yoshgacha). Bu da ning o‘ziga xos omoni
shundaki, bolala nu qining i ojlanishi oldingi da la dagiga nisba an ongli a ishda o‘y
be adi. Bu da da bolala o ushla analizi, nu qning g amma ik qonuniya la ni egallaydila .
Bu da da nu qning yangi u i yozma nu q ye akchi ol o‘ynaydi. G amma ik
kons uksiyala ham mu akkablashib bo adi: chunki, aga , qachonki kabi bog‘lo chila i
ishla a boshlaydila . Bu bolaning a akku ja ayonla i mu akkablashib bo ayo ganligini a
bu nu qda o‘z i odasini opayo ganligini ko‘ sa adi.
Bola nu qining i ojlanish ja ayoni o‘z aq ida o‘g‘ i kechishi uchun maxsus sha oi la
za u di .
ISSN: 3030-3931, Impac ac o : 7,241 Volume 10, issue 2, Noyab 2025
h ps://wo ldlyjou nals.com/index.php/Yangiizlanu chi wo ldly knowledge
OAK Index bazala i : esea ch ga e, esea ch bib.
Qo’shimcha index bazala i: zenodo, open ai e. google schola .
O iginal a icle
293
Buning uchun:
- bola uhiy a jismoniy jiha dan sog‘ bo‘lishi;
— no mal aqliy qobiliya ga ega bo‘lishi;
— no mal eshi ishi a ko‘ ishi;
— ye a li da ajada uhiy ak i likka ega bo‘lishi;
— gaplashish eh iyojiga ega bo‘lishi;
— o‘g‘ i nu q muhi iga ega bo‘lishi lozim.
Bolada nu qning no mal i ojlanishi, unga doimo yangi ushunchalami o‘zlash i ib
olishga, e a ak-a o haqidagi bilim a asawu ini kengay i ishga imkoniya ya a adi.
Shunday qilib, nu q, uning i ojlanishi a akku ning i ojlanishi bilan uz iy bog‘liqdi .
Xulosa: Mak abgacha yoshdagi bolala ning nu q i ojlanishi ha bi yosh da ida
alohida e' ibo alab e adi. Nu qning o‘g‘ i i ojlanishi bolaning ij imoiy a psixologik
a o onligini a'minlashga yo dam be adi. Nu q i ojlanishining kechikishi yoki buzilishi u li
omilla ga, jumladan, sog‘liq yoki psixologik ak o la bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shuning
uchun bolala ning nu q i ojlanishini doimiy a ishda kuza ib bo ish a ula dagi ha qanday
muammola ni e a aniqlash juda muhimdi .
O a-onala ga a siyala : Bolala bilan mun azam a ishda ijobiy muloqo qilish,
ula ning nu qini i ojlan i ishda ka a ahamiya ga ega. O a-onala , bolala ining nu qi
i ojlanishining ha bi bosqichida diqqa bilan kuza ishla i a ha qanday kechikish yoki
muammola ni aq ida aniqlashla i za u . Bundan ashqa i, o‘zingizning nu qingizni bolala
uchun o‘g‘ i namuna si a ida ko‘ sa ish, ula ning nu qiy ko‘nikmala ini i ojlan i ishda
muhim omil hisoblanadi. Shuningdek, ijobiy a inch a o -muhi ni ya a ish, bolala ga
so‘zlashish eh iyojini uyg‘o ish, ula ning nu qining i ojlanishiga yo dam be adi. Aga nu q
i ojlanishida kechikishla bo‘lsa, mu axassisla bilan maslaha lashib, za u yo damni olish
a siya e iladi. Sog‘lom u mush a zi, jismoniy a uhiy saloma likni qo‘llab-qu a lash ham
bolala ning nu qiy i ojlanishiga ijobiy a'si ko‘ sa adi.
Foydalanilgan adabaiyo la o‘yxa i:
1. Zapo ozhe s A.V. "Psychology and he Teaching o Speech," 1982.
2. Vygo sky L.S. "Psychology o he De elopmen and Teaching o Speech," 1987.
3. Leon ie A.N. "Psychology o Speech," 1981.
4. Rachinsky B.A. "Logopedics," 1984.
5. Da ies P.K. "Child en’s Speech De elopmen ," 2004.
6. Vygo sky L.S. "Psychology o he De elopmen and Teaching o Speech," 1987.
7. Leon ie A.N. "Psychology o Speech," 1981.
8. Rachinsky B.A. "Logopedics," 1984.
9. Sokolo a I.B. "The Speech De elopmen o Child en," 1983.
10. Da ies P.K. "Child en’s Speech De elopmen ," 2004.
