REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
295
MULOQOT VA MADANIYATLARARO
KOMMUNIKATSIYALAR TAKTIKASI (ITALYAN VA O‘ZBEK
TILLARI MISOLIDA)
Malika Gulamo a
Sama qand da la che illa ins i u i ayanch dok o an i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17547861
Anno a siya. Mazku maqolada i alyan a o‘zbek illa i misolida muloqo a
madaniya la a o kommunika siya ak ikala i ahlil qilinadi. Globaliza siya ja ayonida u li
madaniya akilla i o‘ asida sama ali muloqo ning ahamiya i o ib bo moqda. Shu bois il a
madaniya o‘za o aloqado ligini, shuningdek, milliy muloqo uslubla ining a qini adqiq e ish
muhimdi . Adabiyo la sha hi asosida kommunika i s a egiyala a ak ikala bo‘yicha naza iy
qa ashla ko‘ ib chiqilib, i alyan a o‘zbek ilida muloqo olib bo ishda hu ma ,
xushmuomalalik, isho ala a mu ojaa shaklla ining o‘ ni bo asida so‘z yu i iladi. Tadqiqo
na ijala i ilshunoslik, a jimashunoslik a madaniya shunoslik sohala ida qo‘l kelishi mumkin.
Kali so‘zla : muloqo , madaniya la a o kommunika siya, il a madaniya , i alyan ili,
o‘zbek ili, muloqo ak ikasi, nu q s a egiyasi, p agma ika, ling okul u ologiya,
in e kul u alizm.
Ki ish
Hozi gi globallashu da ida xalqla a o hamko lik, axbo o almashinu i a madaniy
muloqo ja ayonla i obo a jadallashib bo moqda. Bunday sha oi da sama ali muloqo a
madaniya la a o kommunika siya insonla o‘ asidagi munosaba la i anglash, hamko lik a
ijobiy aloqala ni shakllan i ishda muhim omil hisoblanadi. Til aqa gina axbo o uza ish osi asi
emas, balki xalqning ma’na iya i, qad iya la i a dunyoqa ashini aks e i u chi muhim ij imoiy
hodisadi . Shu bois muloqo ja ayonida na aqa il qoidala ini, balki madaniy an’anala ni, nu qiy
e ikani a milla ning o‘ziga xos xususiya la ni ham inoba ga olish za u . Madaniya la a o
kommunika siya naza iyasi doi asida u li milla akilla ining muloqo ak ikala ini o‘ ganish
ilmiy jiha dan ham, amaliy jiha dan ham dolza bdi . Chunki bi a il doi asida shakllangan nu qiy
s a egiya boshqa il a madaniya ga mos kelmasligi, na ijada ushunmo chilikla yoki
kommunika i o‘siqla yuzaga kelishi mumkin. Masalan, o‘zbek xalqida hu ma i odalash,
odob-axloq me’yo la iga qa ’iy ioya e ish muhim bo‘lsa, i aliyanla muloqo da ochiqlik a
hissiyo la ni be osi a i oda e ishga moyildi .
Me odologiya a Adabiyo la ahlili
Mazku adqiqo me odologiyasi adabiyo la ni ahlil qilish, ma jud naza iy manbala ni
solish i ish a ling okul u ologik yondashu la dan oydalanishga ayaniladi. Muloqo a
madaniya la a o kommunika siya naza iyasi, asosan, G. Ho s ede, E. Hall, D. Hymes, J.
Gumpe z kabi g‘a b olimla ining ilmiy ishla iga asoslanadi. Ho s ede o‘z adqiqo la ida
madaniya ni ij imoiy qad iya la izimi si a ida ahlil qilgan a “madaniy o‘lcho la ”
naza iyasini ishlab chiqqan bo‘lsa, Hall “yuqo i kon eks li” a “pas kon eks li” muloqo
ushunchala ini ilga i su gan. Bu naza iyala u li madaniya la da nu q s a egiyasi a muloqo
ak ikasini a qlashda muhim ilmiy asos bo‘lib xizma qiladi.
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
296
O‘zbek ilshunosligida ham muloqo madaniya i a nu qiy e ikaga oid qa o ilmiy
adqiqo la olib bo ilgan. Jumladan, A. Nu mono ning “Nu q madaniya i asosla i” asa ida
o‘zbek ilida nu qiy madaniya , odob-axloq me’yo la i a hu ma i odala ining o‘ ni yo i iladi.
Shuningdek, N. Mahmudo a A. Abduazizo ning ishla i o‘zbek ilidagi kommunika i
bi likla ning shakllanishi a ula ning madaniy jiha dan sha langanligini o‘ ganishga qa a ilgan.
Tilshunos olim S. Ka imo esa o‘z maqolala ida muloqo ja ayonida milliy an’ana a
qad iya la ning muhimligini a’kidlaydi. I aliya ilshunosligi bo‘yicha esa A. Sob e o, F. Saba ini
kabi olimla ning ishla i i alyan ili p agma ikasi a kommunika i s a egiyala ini ahlil e ishga
qa a ilgan. Ula ning adqiqo la ida i alyanla muloqo ida ochiqlik, ges ikula siya, hissiy ohang a
be osi a mu ojaa ning ahamiya i keng yo i ilgan. Adabiyo la ni ahlil qilish shuni ko‘ sa adiki,
muloqo ak ikasi ha bi xalqning milliy men ali e i, dunyoqa ashi a qad iya la i bilan
chamba chas bog‘liq. O‘zbek muloqo ida hu ma , izza a ko‘p bosqichli mu ojaa shaklla i
us unlik qilsa, i aliyan muloqo ida samimiylik, ochiqlik a hissiy a’si chanlik asosiy ol
o‘ynaydi. Shu bois ushbu adqiqo da naza iy manbala solish i ma-p agma ik yondashu asosida
ahlil qilindi a i alyan hamda o‘zbek muloqo ak ikala ining o‘xshash hamda a qli jiha la ini
aniqlash maqsad qilindi.
Na ijala ahlili a Muhokama
Adabiyo la sha hi a ma jud ilmiy yondashu la asosida olib bo ilgan ahlilla
ko‘ sa diki, i alyan a o‘zbek illa ida muloqo ak ikasi sezila li da ajada a qli a ayni damda
ay im umumiylikla ham ma jud.
O‘zbek muloqo ak ikasi
O‘zbek xalqida muloqo ja ayoni, a alo, odob-axloq me’yo la i a ij imoiy maqomga
asoslanadi. Nu qda hu ma i odalash, muomala qilishda ka ala ga mu ojaa shaklla idan
oydalanish, ko‘plik shaklida so‘zlash, suhba doshni be osi a ismi bilan emas, balki “aka”,
“opa”, “us oz”, “qo’shni” kabi ij imoiy maqomni bildi u chi so‘zla o qali mu ojaa qilish keng
a qalgan. Bundan ashqa i, o‘zbek muloqo ida bil osi a i odala , yumshoq shaklla , noqulay
sa ol yoki il imosni be osi a ay masdan, aylanma a zda i odalash muhim o‘ in u adi. Bu hola
milliy men ali e ning asosiy xususiya la idan bi i si a ida hu ma a izza ga asoslangan muloqo
ak ikasini belgilaydi.
I alyan muloqo ak ikasi
I aliyanla muloqo da hissiy ochiqlik, jonli ohang a aol ges ikula siya bilan aj alib
u adi. Tadqiqo la ko‘ sa adiki, i alyan suhba la ida qo‘l ha aka la i, yuz i odala i a o oz
ohangi so‘zning mazmunini kuchay i u chi asosiy omilla dan bi idi . Bundan ashqa i, i alyan
muloqo ida suhba dosh bilan ezda yaqinlashish, samimiylikni ko‘ sa ish, be osi a mu ojaa
qilish oda iy hol hisoblanadi. Misol uchun, i aliyan ilida asmiy “Lei” a no asmiy “Tu”
shaklla i ma jud bo‘lsa-da, ko‘plab kundalik suhba la da “Tu” ishla ilishi muloqo da yaqinlik a
ochiqlikni bildi adi.
Ha ikkala madaniya da ham muloqo da hu ma a samimiylik muhim o‘ in u adi, bi oq
ula ning i odalanish shakli a qlanadi. Masalan, o‘zbekla da hu ma ni saqlash ko‘p oq maso a a
asmiy muomala o qali i odalansa, i aliyanla da hu ma suhba doshni diqqa bilan inglash,
samimiy ohang a hissiy yaqinlik o qali namoyon bo‘ladi.
Fa qla
Nu qiy s a egiya: O‘zbek muloqo ida eh iyo ko lik, muloyimlik a bil osi alik us unlik
qilsa, i alyan muloqo ida be osi alik, hissiylik a ochiqlik kuchli oq.
REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING
CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025
297
Ij imoiy maqom: O‘zbek ilida mu ojaa shaklla i qa ’iy ie a xiyaga asoslangan bo‘lsa,
i aliyan ilida maqom sezila li da ajada yumshoq i odalanadi.
No e bal osi ala : I aliyan muloqo ida qo‘l ha aka la i, yuz i odasi a ana iliga ka a
e’ ibo be iladi, o‘zbek muloqo ida esa no e bal osi ala ko‘p oq jilmayish, ko‘z bilan aloqa
yoki o oz ohangi bilan chega alanadi.
Na ijala shuni ko‘ sa adiki, madaniya la a o kommunika siya ja ayonida ushbu a qla ni
hisobga olish muhimdi . Masalan, o‘zbek suhba doshi i alyan suhba doshining ezko a
hissiyo li muloqo ini ba’zan keskin yoki o iqcha deb qabul qilishi mumkin, i alyan suhba dosh
esa o‘zbekla ning bil osi a i odala ini noaniqlik yoki samimiylik ye ishmasligi deb ushunishi
eh imoldan xoli emas. Shu sababli madaniya la a o kompe ensiya — ya’ni il o‘ ganu chining
na aqa il qoidala ini, balki madaniy muloqo ak ikasini ham egallashi — oydalidi .
Xulosa
Yuqo ida olib bo ilgan ahlilla shuni ko‘ sa adiki, muloqo a madaniya la a o
kommunika siya ak ikala i ha bi xalqning milliy men ali e i, qad iya la i a ij imoiy
an’anala iga chamba chas bog‘liqdi . O‘zbek ilida muloqo , a alo, hu ma , odob-axloq
me’yo la i a ij imoiy maqomni saqlash amoyilla iga asoslanadi. Suhba da bil osi a i odala ,
muloyimlik a ij imoiy maso a muhim ahamiya kasb e adi. I aliyan ilida esa aksincha, hissiy
ochiqlik, jonli ohang, ges ikula siya a be osi a muloqo uslubla i ye akchi o‘ in u adi.
Taqqoslashla na ijasida aniqlanishicha, ha ikkala madaniya da ham suhba doshga bo‘lgan
hu ma bi lamchi omil hisoblanadi, bi oq ula ning i oda shaklla i u licha. O‘zbekla hu ma ni
asmiy shaklla o qali, i aliyanla esa samimiylik a hissiy yaqinlik o qali namoyon e adila . Bu
esa madaniya la a o kommunika siyada o‘za o ushunmo chilikla a u licha alqinla ga sabab
bo‘lishi mumkin. Shu sababli madaniya la a o kompe ensiyani i ojlan i ish, ya’ni il
o‘ ganishda ling okul u ologik yondashu ni qo‘llash juda muhimdi . Bu na aqa sama ali
muloqo ga, balki xalqa o aloqala ni mus ahkamlash, a jima ja ayonini yengillash i ish a u li
madaniya akilla i o‘ asida o‘za o hu ma ni shakllan i ishga xizma qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Gumpe z J. Discou se S a egies. – Camb idge: “Camb idge Uni e si y” P ess, 1982.
2. Hall E. T. Beyond Cul u e. – New Yo k: “Ancho ” P ess, 1976.
3. Ham aye M. Ona ili anidan lisoniy ahlil qolipla i. – Toshken : “Sha q” NMAK, 2015. –
123 b.
4. Ho s ede G. Cul u e’s Consequences: In e na ional Di e ences in Wo k-Rela ed Values. –
Be e ly Hills: “Sage”, 1980.
5. Hymes D. Founda ions in Sociolinguis ics: An E hnog aphic App oach. – “Philadelphia:
Uni e si y o Pennsyl ania” P ess, 1974.
6. Ka imo S. Muloqo madaniya i a milliy qad iya la . – Toshken : “Fan”, 2010.
7. Mahmudo N., Abduazizo A. Hozi gi zamon o‘zbek ili. – Toshken : “O‘qi u chi”, 2005.
8. Nu mono A. Nu q madaniya i asosla i. – Toshken : “O‘zbekis on”, 1995.
9. Saba ini F. La comunicazione. – Milano: “Mondado i”, 1999.
10. Saido U. Ling omadaniya shunoslikka ki ish. – Toshken : “Fan”, 2018.
11. Sob e o A. A. In oduzione all’i aliano con empo aneo. – Roma: “La e za”, 1993.
