MULOQOT VA MADANIYATLARARO KOMMUNIKATSIYALAR TAKTIKASI (ITALYAN VA O'ZBEK TILLARI MISOLIDA)

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 295 MULOQOT VA MADANIYATLARARO KOMMUNIKATSIYALAR TAKTIKASI (ITALYAN VA O‘ZBEK TILLARI MISOLIDA) Malika Gulamova Samarqand davlat chet tillar instituti tayanch doktoranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17547861 Annotatsiya. Mazkur maqolada italyan va o‘zbek tillari misolida muloqot va madaniyatlararo kommunikatsiya taktikalari tahlil qilinadi. Globalizatsiya jarayonida turli madaniyat vakillari o‘rtasida samarali muloqotning ahamiyati ortib bormoqda. Shu bois til va madaniyat o‘zaro aloqadorligini, shuningdek, milliy muloqot uslublarining farqini tadqiq etish muhimdir. Adabiyotlar sharhi asosida kommunikativ strategiyalar va taktikalar bo‘yicha nazariy qarashlar ko‘rib chiqilib, italyan va o‘zbek tilida muloqot olib borishda hurmat, xushmuomalalik, ishoralar va murojaat shakllarining o‘rni borasida so‘z yuritiladi. Tadqiqot natijalari tilshunoslik, tarjimashunoslik va madaniyatshunoslik sohalarida qo‘l kelishi mumkin. Kalit so‘zlar: muloqot, madaniyatlararo kommunikatsiya, til va madaniyat, italyan tili, o‘zbek tili, muloqot taktikasi, nutq strategiyasi, pragmatika, lingvokulturologiya, interkulturalizm. Kirish Hozirgi globallashuv davrida xalqlararo hamkorlik, axborot almashinuvi va madaniy muloqot jarayonlari tobora jadallashib bormoqda. Bunday sharoitda samarali muloqot va madaniyatlararo kommunikatsiya insonlar o‘rtasidagi munosabatlari anglash, hamkorlik va ijobiy aloqalarni shakllantirishda muhim omil hisoblanadi. Til faqatgina axborot uzatish vositasi emas, balki xalqning ma’naviyati, qadriyatlari va dunyoqarashini aks ettiruvchi muhim ijtimoiy hodisadir. Shu bois muloqot jarayonida nafaqat til qoidalarini, balki madaniy an’analarni, nutqiy etikani va millatning o‘ziga xos xususiyatlarni ham inobatga olish zarur. Madaniyatlararo kommunikatsiya nazariyasi doirasida turli millat vakillarining muloqot taktikalarini o‘rganish ilmiy jihatdan ham, amaliy jihatdan ham dolzarbdir. Chunki bitta til doirasida shakllangan nutqiy strategiya boshqa til va madaniyatga mos kelmasligi, natijada tushunmovchiliklar yoki kommunikativ to‘siqlar yuzaga kelishi mumkin. Masalan, o‘zbek xalqida hurmat ifodalash, odob-axloq me’yorlariga qat’iy rioya etish muhim bo‘lsa, italiyanlar muloqotda ochiqlik va hissiyotlarni bevosita ifoda etishga moyildir. Metodologiya va Adabiyotlar tahlili Mazkur tadqiqot metodologiyasi adabiyotlarni tahlil qilish, mavjud nazariy manbalarni solishtirish va lingvokulturologik yondashuvlardan foydalanishga tayaniladi. Muloqot va madaniyatlararo kommunikatsiya nazariyasi, asosan, G. Hofstede, E. Hall, D. Hymes, J. Gumperz kabi g‘arb olimlarining ilmiy ishlariga asoslanadi. Hofstede o‘z tadqiqotlarida madaniyatni ijtimoiy qadriyatlar tizimi sifatida tahlil qilgan va “madaniy o‘lchovlar” nazariyasini ishlab chiqqan bo‘lsa, Hall “yuqori kontekstli” va “past kontekstli” muloqot tushunchalarini ilgari surgan. Bu nazariyalar turli madaniyatlarda nutq strategiyasi va muloqot taktikasini farqlashda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 296 O‘zbek tilshunosligida ham muloqot madaniyati va nutqiy etikaga oid qator ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, A. Nurmonovning “Nutq madaniyati asoslari” asarida o‘zbek tilida nutqiy madaniyat, odob-axloq me’yorlari va hurmat ifodalarining o‘rni yoritiladi. Shuningdek, N. Mahmudov va A. Abduazizovning ishlari o‘zbek tilidagi kommunikativ birliklarning shakllanishi va ularning madaniy jihatdan shartlanganligini o‘rganishga qaratilgan. Tilshunos olim S. Karimov esa o‘z maqolalarida muloqot jarayonida milliy an’ana va qadriyatlarning muhimligini ta’kidlaydi. Italiya tilshunosligi bo‘yicha esa A. Sobrero, F. Sabatini kabi olimlarning ishlari italyan tili pragmatikasi va kommunikativ strategiyalarini tahlil etishga qaratilgan. Ularning tadqiqotlarida italyanlar muloqotida ochiqlik, gestikulatsiya, hissiy ohang va bevosita murojaatning ahamiyati keng yoritilgan. Adabiyotlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, muloqot taktikasi har bir xalqning milliy mentaliteti, dunyoqarashi va qadriyatlari bilan chambarchas bog‘liq. O‘zbek muloqotida hurmat, izzat va ko‘p bosqichli murojaat shakllari ustunlik qilsa, italiyan muloqotida samimiylik, ochiqlik va hissiy ta’sirchanlik asosiy rol o‘ynaydi. Shu bois ushbu tadqiqotda nazariy manbalar solishtirma-pragmatik yondashuv asosida tahlil qilindi va italyan hamda o‘zbek muloqot taktikalarining o‘xshash hamda farqli jihatlarini aniqlash maqsad qilindi. Natijalar tahlili va Muhokama Adabiyotlar sharhi va mavjud ilmiy yondashuvlar asosida olib borilgan tahlillar ko‘rsatdiki, italyan va o‘zbek tillarida muloqot taktikasi sezilarli darajada farqli va ayni damda ayrim umumiyliklar ham mavjud. O‘zbek muloqot taktikasi O‘zbek xalqida muloqot jarayoni, avvalo, odob-axloq me’yorlari va ijtimoiy maqomga asoslanadi. Nutqda hurmat ifodalash, muomala qilishda kattalarga murojaat shakllaridan foydalanish, ko‘plik shaklida so‘zlash, suhbatdoshni bevosita ismi bilan emas, balki “aka”, “opa”, “ustoz”, “qo’shni” kabi ijtimoiy maqomni bildiruvchi so‘zlar orqali murojaat qilish keng tarqalgan. Bundan tashqari, o‘zbek muloqotida bilvosita ifodalar, yumshoq shakllar, noqulay savol yoki iltimosni bevosita aytmasdan, aylanma tarzda ifodalash muhim o‘rin tutadi. Bu holat milliy mentalitetning asosiy xususiyatlaridan biri sifatida hurmat va izzatga asoslangan muloqot taktikasini belgilaydi. Italyan muloqot taktikasi Italiyanlar muloqotda hissiy ochiqlik, jonli ohang va faol gestikulatsiya bilan ajralib turadi. Tadqiqotlar ko‘rsatadiki, italyan suhbatlarida qo‘l harakatlari, yuz ifodalari va ovoz ohangi so‘zning mazmunini kuchaytiruvchi asosiy omillardan biridir. Bundan tashqari, italyan muloqotida suhbatdosh bilan tezda yaqinlashish, samimiylikni ko‘rsatish, bevosita murojaat qilish odatiy hol hisoblanadi. Misol uchun, italiyan tilida rasmiy “Lei” va norasmiy “Tu” shakllari mavjud bo‘lsa-da, ko‘plab kundalik suhbatlarda “Tu” ishlatilishi muloqotda yaqinlik va ochiqlikni bildiradi. Har ikkala madaniyatda ham muloqotda hurmat va samimiylik muhim o‘rin tutadi, biroq ularning ifodalanish shakli farqlanadi. Masalan, o‘zbeklarda hurmatni saqlash ko‘proq masofa va rasmiy muomala orqali ifodalansa, italiyanlarda hurmat suhbatdoshni diqqat bilan tinglash, samimiy ohang va hissiy yaqinlik orqali namoyon bo‘ladi. Farqlar Nutqiy strategiya: O‘zbek muloqotida ehtiyotkorlik, muloyimlik va bilvositalik ustunlik qilsa, italyan muloqotida bevositalik, hissiylik va ochiqlik kuchliroq. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 297 Ijtimoiy maqom: O‘zbek tilida murojaat shakllari qat’iy ierarxiyaga asoslangan bo‘lsa, italiyan tilida maqom sezilarli darajada yumshoq ifodalanadi. Noverbal vositalar: Italiyan muloqotida qo‘l harakatlari, yuz ifodasi va tana tiliga katta e’tibor beriladi, o‘zbek muloqotida esa noverbal vositalar ko‘proq jilmayish, ko‘z bilan aloqa yoki ovoz ohangi bilan chegaralanadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, madaniyatlararo kommunikatsiya jarayonida ushbu farqlarni hisobga olish muhimdir. Masalan, o‘zbek suhbatdoshi italyan suhbatdoshining tezkor va hissiyotli muloqotini ba’zan keskin yoki ortiqcha deb qabul qilishi mumkin, italyan suhbatdosh esa o‘zbeklarning bilvosita ifodalarini noaniqlik yoki samimiylik yetishmasligi deb tushunishi ehtimoldan xoli emas. Shu sababli madaniyatlararo kompetensiya — ya’ni til o‘rganuvchining nafaqat til qoidalarini, balki madaniy muloqot taktikasini ham egallashi — foydalidir. Xulosa Yuqorida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, muloqot va madaniyatlararo kommunikatsiya taktikalari har bir xalqning milliy mentaliteti, qadriyatlari va ijtimoiy an’analariga chambarchas bog‘liqdir. O‘zbek tilida muloqot, avvalo, hurmat, odob-axloq me’yorlari va ijtimoiy maqomni saqlash tamoyillariga asoslanadi. Suhbatda bilvosita ifodalar, muloyimlik va ijtimoiy masofa muhim ahamiyat kasb etadi. Italiyan tilida esa aksincha, hissiy ochiqlik, jonli ohang, gestikulatsiya va bevosita muloqot uslublari yetakchi o‘rin tutadi. Taqqoslashlar natijasida aniqlanishicha, har ikkala madaniyatda ham suhbatdoshga bo‘lgan hurmat birlamchi omil hisoblanadi, biroq ularning ifoda shakllari turlicha. O‘zbeklar hurmatni rasmiy shakllar orqali, italiyanlar esa samimiylik va hissiy yaqinlik orqali namoyon etadilar. Bu esa madaniyatlararo kommunikatsiyada o‘zaro tushunmovchiliklar va turlicha talqinlarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli madaniyatlararo kompetensiyani rivojlantirish, ya’ni til o‘rganishda lingvokulturologik yondashuvni qo‘llash juda muhimdir. Bu nafaqat samarali muloqotga, balki xalqaro aloqalarni mustahkamlash, tarjima jarayonini yengillashtirish va turli madaniyat vakillari o‘rtasida o‘zaro hurmatni shakllantirishga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Gumperz J. Discourse Strategies. – Cambridge: “Cambridge University” Press, 1982. 2. Hall E. T. Beyond Culture. – New York: “Anchor” Press, 1976. 3. Hamrayev M. Ona tili fanidan lisoniy tahlil qoliplari. – Toshkent: “Sharq” NMAK, 2015. – 123 b. 4. Hofstede G. Culture’s Consequences: International Differences in Work-Related Values. – Beverly Hills: “Sage”, 1980. 5. Hymes D. Foundations in Sociolinguistics: An Ethnographic Approach. – “Philadelphia: University of Pennsylvania” Press, 1974. 6. Karimov S. Muloqot madaniyati va milliy qadriyatlar. – Toshkent: “Fan”, 2010. 7. Mahmudov N., Abduazizov A. Hozirgi zamon o‘zbek tili. – Toshkent: “O‘qituvchi”, 2005. 8. Nurmonov A. Nutq madaniyati asoslari. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 1995. 9. Sabatini F. La comunicazione. – Milano: “Mondadori”, 1999. 10. Saidov U. Lingvomadaniyatshunoslikka kirish. – Toshkent: “Fan”, 2018. 11. Sobrero A. A. Introduzione all’italiano contemporaneo. – Roma: “Laterza”, 1993.