ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
27
BUXORO AMIRLIGI VA XIVA XONLIGINING DIPLOMATIK BOSHQARUV
TAJRIBASI
Sobi o Fi da s An a o‘g‘li
Anno a siya: Mazku ezisda Buxo o ami ligi a Xi a xonligining XVIII–XIX as la dagi
diploma ik boshqa u izimi, ashqi siyosa dagi yo‘nalishla i a diploma ik aloqala ni ashkil
e ishdagi a ixiy aj ibala i ilmiy asosda ahlil qilinadi. Asa da ikki da la ning diploma ik
aoliya ida ma kaziy hokimiya ning o‘ ni, elchilik missiyala i, ashqi siyosiy aloqala
(Rossiya impe iyasi, E on, A g‘onis on, Xi oy bilan) a ichki siyosiy man aa la uyg‘unligi
yo i ilgan. Manba si a ida us elchilik yozishmala i, Buxo o a xi hujja la i, “Shaja ayi u k”
a “Fi da s ul-iqbol” asa la i, shuningdek, Fi a a Ahmedo adqiqo la iga ayanilgan.
Kali so‘zla : Buxo o ami ligi, Xi a xonligi, diploma ik boshqa u , elchilik, ashqi siyosa ,
Rossiya, E on, siyosiy aloqala , a ixiy aj iba.
Anno a ion: This hesis analyzes he diploma ic go e nance o he Bukha a Emi a e and he
Khi a Khana e du ing he 18 h and 19 h cen u ies. I ocuses on hei o eign policy
o ien a ions, he o ganiza ion o diploma ic missions, and he balance be ween in e nal and
ex e nal in e es s. The s udy elies on his o ical ch onicles such as Fi da s ul-Iqbol and
Shaja ayi Tu k, Russian embassy epo s, and wo ks by Fi a and Ahmedo , p o iding an
academic insigh in o he Cen al Asian diploma ic adi ion.
Keywo ds: Bukha a Emi a e, Khi a Khana e, diplomacy, o eign policy, embassies, Russia,
Pe sia, poli ical ela ions, his o ical expe ience.
Аннотация: В тезисе рассматривается дипломатическое управление Бухарского
эмирата и Хивинского ханства в XVIII–XIX веках. Особое внимание уделено
организации внешнеполитических связей, роли центральной власти в проведении
дипломатических миссий, отношениям с Россией, Персией, Афганистаном и Китаем.
Работа основана на архивных материалах, хрониках «Фирдавс уль-икбал»,
«Шаджарайи турк», а также исследованиях Фитрата, Ахмедова и других современных
историков.
Ключевые слова: Бухарский эмират, Хивинское ханство, дипломатия, внешняя
политика, посольства, Россия, Персия, политические связи, исторический опыт.
Ma kaziy Osiyoda XVIII–XIX as la da shakllangan siyosiy uzilmala — Buxo o ami ligi a
Xi a xonligi — na aqa iq isodiy yoki ha biy, balki diploma ik boshqa u izimla i bilan ham
o‘z da ida aj alib u gan. Ta ixiy manbala ga ayanilsa, Buxo o ami ligi diploma ik
aloqala da “diniy legi imlik” p insipiga, ya’ni islomiy bi lik g‘oyasiga ayangan. Xi a xonligi
esa diploma ik munosaba la ni asosan sa do-iq isodiy man aa la bilan uyg‘unlash i gan.
“Fi da s ul-iqbol”da Munis a Ogahiy shunday yozadi: “Ha bi elchi do‘s lik a sa do
ahdnomala ini mus ahkamlashni xonning siyosiy bu chi deb bila edi”. Shuningdek, us
diploma ik hujja la ida (Rossiya ashqi ishla a xi i – AVPRI ondla i) Buxo o a Xi a
elchila ining Sank -Pe e bu gga yubo ilganligi, ula ning missiyala i na ijala i ba a sil qayd
e ilgan. Masalan, 1839-yilgi Xi a elchilik sa a i Rossiya–Xi a munosaba la ida diploma ik
muzoka ala ning ilk bosqichi bo‘lib, u Ma kaziy Osiyoda siyosiy mu ozana o‘ na ishga
xizma qilgan. Mazku ma zuni ilmiy ahlil qilishda a ixiy diploma iya naza iyasining
asosiy me odla i — kompa a i ( aqqoslama) ahlil, siyosiy-huquqiy ahlil a
manbashunoslik yondashu i asos si a ida olinadi.b. Tadqiqo ning ilmiy ahamiya i shundan
ibo a ki, u Buxo o a Xi a diploma ik boshqa u izimla ini aqa a ixiy ja ayon si a ida
emas, balki zamona iy O‘zbekis onning ashqi siyosiy an’anala ini shakllan i gan a ixiy
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
28
asos si a ida o‘ ganadi. Chunki bugungi O‘zbekis on Respublikasining “ko‘p ek o li ashqi
siyosa ” konsepsiyasi a ixiy jiha dan ana shu da diploma ik me osiga ayanadi.
Tadqiqo ning manba iy bazasini quyidagi manbala ashkil e adi: “Shaja ayi Tu k”
(Bayoniy), “Fi da s ul-iqbol” (Munis a Ogahiy) kabi x onikala ; Rossiya impe iyasi elchilik
a xi la i (AVPRI); Buxo o a xi hujja la i a Fi a , Ahmedo , Mukmino a singa i
a ixchila ning asa la i; zamona iy a ixshunoslikda be ilgan ahliliy ishla (Shamsu dino ,
Islomo a b.).
Buxo o ami ligida diploma ik boshqa u izimi ma kazlashgan shaklda Ami sa oyida ashkil
e ilgan. Ami huzu ida “De oni xos” (maxsus kengash) aoliya yu i gan bo‘lib, ashqi
aloqala shu kengash o qali olib bo ilgan. Ami Nas ullo (1826–1860) da ida diploma ik
aoliya da la siyosa ining aj almas qismi bo‘lgan. Buxo o elchila i Rossiya, E on,
A g‘onis on a Hindis onga yubo ilgan. Bu izimda elchila “ami akilla i” si a ida
yu i ilgan, ula ning ha bi xa i-ha aka i diploma ik p o okol asosida nazo a qilingan.
Xi a xonligida diploma ik boshqa u nisba an ko‘p yo‘nalishli bo‘lgan. Xonlik geog a ik
jiha dan O ol dengizi, E on a Rossiya o‘ asida joylashgani sababli, u ko‘p omonlama
ashqi siyosa yu i gan. Munis a Ogahiy “Fi da s ul-iqbol”da yozishla icha: “Xi a xoni ha
yili o‘z elchila ini Rossiya a E on a a la ga yubo ib, do‘s lik a sa do ahdnomala ini
yangilagan”. Xonlikda “Elchila de oni” ma jud bo‘lib, bu ido a ashqi elchilik
munosaba la ini asmiylash i gan, so g‘a-salomla a diploma ik mak ubla ni
mu o iqlash i gan. 1825–1842-yilla da Rossiya bilan diploma ik aloqala aollashgan. 1839-
yilda Xi a elchila i Sank -Pe e bu gga yubo ilgan, bu Ma kaziy Osiyo a ixidagi eng muhim
diploma ik missiyala dan bi i si a ida qayd e iladi. Ha ikkala da la da ham diploma ik
aoliya sha ia a siyosiy u asosida yu i ilgan. Elchila a muzoka ala islomiy odob,
qasam a yozma ahdnoma (sulhnoma) bilan mus ahkamlangan. Bu izim diploma ik e ikani,
ishonchlilikni a da la sha’nini saqlashda muhim ahamiya kasb e gan. Fi a bu haqda
shunday yozadi: “Buxo o a Xi a diploma iyasi Sha qona odob a siyosiy zukkolik
uyg‘unligining namunasi bo‘lgan”.
Buxo o a Xi a diploma ik aj ibasi bugungi O‘zbekis on ashqi siyosa ining a ixiy
ildizla ini anglash uchun muhim manbadi . Ula ning aj ibasi quyidagi saboqla ni be adi:
diploma iya — da la mus aqilligini saqlashning eng muhim siyosiy osi asi; elchilik
aoliya i aqa ashqi aloqani emas, ichki siyosiy ba qa o likni ham mus ahkamlaydi; sha ia ,
odob a siyosiy e ikaga asoslangan diploma iya — xalqa o ishonchning asosi. Buxo o
ami ligi a Xi a xonligi diploma ik boshqa u izimi o‘z da i uchun yuksak siyosiy
madaniya namunasi bo‘lgan. Ula diploma iyani aqa qu olsiz siyosiy himoya osi asi
si a ida emas, balki da la ob o‘sini saqlash a xalqa o an olinu chanlikni oshi ish osi asi
si a ida qo‘llaganla . Bu aj iba shuni ko‘ sa adiki, Ma kaziy Osiyo da la la i mus aqil
siyosiy ik ga ega bo‘lgan a o‘z milliy man aa la ini himoya qilishda pux a diploma ik
an’anala ga ayanishgan. Buxo o ami ligi a Xi a xonligining diploma ik boshqa u aj ibasi
Ma kaziy Osiyo siyosiy a ixida alohida o‘ in u adi. Ula ning diploma iyasi diniy, siyosiy a
iq isodiy man aa la ni uyg‘unlash i gan holda, mus aqillikni saqlash a xalqa o ma qeni
oshi ishga xizma qilgan. Bu a ixiy aj iba hozi gi O‘zbekis on ashqi siyosa i uchun ham
dolza b saboq bo‘lib, “milliy man aa – xalqa o muloqo o qali” amoyilining ildizla ini
asdiqlaydi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Munis a Ogahiy. Fi da s ul-iqbol. – Toshken : Fan, 1999.
2. Os oumo N.P. Ma e ialy dlya izucheniya Khi inskogo khans a. – Tashken , 1890.
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
NOYABR ANDIJON,2025
29
3. Fi a A. O‘ a as la da u kiy da la la . – Toshken : Adabiyo , 1927.
4. Ahmedo B. O‘zbekis on da la chiligi a ixi. – Toshken : Uni e si e , 1995.
