BUXORO AMIRLIGI VA XIVA XONLIGINING DIPLOMATIK BOSHQARUV TAJRIBASI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 27 BUXORO AMIRLIGI VA XIVA XONLIGINING DIPLOMATIK BOSHQARUV TAJRIBASI Sobirov Firdavs Anvar o‘g‘li Annotatsiya: Mazkur tezisda Buxoro amirligi va Xiva xonligining XVIII–XIX asrlardagi diplomatik boshqaruv tizimi, tashqi siyosatdagi yo‘nalishlari va diplomatik aloqalarni tashkil etishdagi tarixiy tajribalari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Asarda ikki davlatning diplomatik faoliyatida markaziy hokimiyatning o‘rni, elchilik missiyalari, tashqi siyosiy aloqalar (Rossiya imperiyasi, Eron, Afg‘oniston, Xitoy bilan) va ichki siyosiy manfaatlar uyg‘unligi yoritilgan. Manba sifatida rus elchilik yozishmalari, Buxoro arxiv hujjatlari, “Shajarayi turk” va “Firdavs ul-iqbol” asarlari, shuningdek, Fitrat va Ahmedov tadqiqotlariga tayanilgan. Kalit so‘zlar: Buxoro amirligi, Xiva xonligi, diplomatik boshqaruv, elchilik, tashqi siyosat, Rossiya, Eron, siyosiy aloqalar, tarixiy tajriba. Annotation: This thesis analyzes the diplomatic governance of the Bukhara Emirate and the Khiva Khanate during the 18th and 19th centuries. It focuses on their foreign policy orientations, the organization of diplomatic missions, and the balance between internal and external interests. The study relies on historical chronicles such as Firdavs ul-Iqbol and Shajarayi Turk, Russian embassy reports, and works by Fitrat and Ahmedov, providing an academic insight into the Central Asian diplomatic tradition. Keywords: Bukhara Emirate, Khiva Khanate, diplomacy, foreign policy, embassies, Russia, Persia, political relations, historical experience. Аннотация: В тезисе рассматривается дипломатическое управление Бухарского эмирата и Хивинского ханства в XVIII–XIX веках. Особое внимание уделено организации внешнеполитических связей, роли центральной власти в проведении дипломатических миссий, отношениям с Россией, Персией, Афганистаном и Китаем. Работа основана на архивных материалах, хрониках «Фирдавс уль-икбал», «Шаджарайи турк», а также исследованиях Фитрата, Ахмедова и других современных историков. Ключевые слова: Бухарский эмират, Хивинское ханство, дипломатия, внешняя политика, посольства, Россия, Персия, политические связи, исторический опыт. Markaziy Osiyoda XVIII–XIX asrlarda shakllangan siyosiy tuzilmalar — Buxoro amirligi va Xiva xonligi — nafaqat iqtisodiy yoki harbiy, balki diplomatik boshqaruv tizimlari bilan ham o‘z davrida ajralib turgan. Tarixiy manbalarga tayanilsa, Buxoro amirligi diplomatik aloqalarda “diniy legitimlik” prinsipiga, ya’ni islomiy birlik g‘oyasiga tayangan. Xiva xonligi esa diplomatik munosabatlarni asosan savdo-iqtisodiy manfaatlar bilan uyg‘unlashtirgan. “Firdavs ul-iqbol”da Munis va Ogahiy shunday yozadi: “Har bir elchi do‘stlik va savdo ahdnomalarini mustahkamlashni xonning siyosiy burchi deb bilar edi”. Shuningdek, rus diplomatik hujjatlarida (Rossiya tashqi ishlar arxivi – AVPRI fondlari) Buxoro va Xiva elchilarining Sankt-Peterburgga yuborilganligi, ularning missiyalari natijalari batafsil qayd etilgan. Masalan, 1839-yilgi Xiva elchilik safari Rossiya–Xiva munosabatlarida diplomatik muzokaralarning ilk bosqichi bo‘lib, u Markaziy Osiyoda siyosiy muvozanat o‘rnatishga xizmat qilgan. Mazkur mavzuni ilmiy tahlil qilishda tarixiy diplomatiya nazariyasining asosiy metodlari — komparativ (taqqoslama) tahlil, siyosiy-huquqiy tahlil va manbashunoslik yondashuvi asos sifatida olinadi.b. Tadqiqotning ilmiy ahamiyati shundan iboratki, u Buxoro va Xiva diplomatik boshqaruv tizimlarini faqat tarixiy jarayon sifatida emas, balki zamonaviy O‘zbekistonning tashqi siyosiy an’analarini shakllantirgan tarixiy ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 28 asos sifatida o‘rganadi. Chunki bugungi O‘zbekiston Respublikasining “ko‘p vektorli tashqi siyosat” konsepsiyasi tarixiy jihatdan ana shu davr diplomatik merosiga tayanadi. Tadqiqotning manbaviy bazasini quyidagi manbalar tashkil etadi: “Shajarayi Turk” (Bayoniy), “Firdavs ul-iqbol” (Munis va Ogahiy) kabi xronikalar; Rossiya imperiyasi elchilik arxivlari (AVPRI); Buxoro arxiv hujjatlari va Fitrat, Ahmedov, Mukminova singari tarixchilarning asarlari; zamonaviy tarixshunoslikda berilgan tahliliy ishlar (Shamsutdinov, Islomov va b.). Buxoro amirligida diplomatik boshqaruv tizimi markazlashgan shaklda Amir saroyida tashkil etilgan. Amir huzurida “Devoni xos” (maxsus kengash) faoliyat yuritgan bo‘lib, tashqi aloqalar shu kengash orqali olib borilgan. Amir Nasrullo (1826–1860) davrida diplomatik faoliyat davlat siyosatining ajralmas qismi bo‘lgan. Buxoro elchilari Rossiya, Eron, Afg‘oniston va Hindistonga yuborilgan. Bu tizimda elchilar “amir vakillari” sifatida yuritilgan, ularning har bir xatti-harakati diplomatik protokol asosida nazorat qilingan. Xiva xonligida diplomatik boshqaruv nisbatan ko‘p yo‘nalishli bo‘lgan. Xonlik geografik jihatdan Orol dengizi, Eron va Rossiya o‘rtasida joylashgani sababli, u ko‘p tomonlama tashqi siyosat yuritgan. Munis va Ogahiy “Firdavs ul-iqbol”da yozishlaricha: “Xiva xoni har yili o‘z elchilarini Rossiya va Eron taraflarga yuborib, do‘stlik va savdo ahdnomalarini yangilagan”. Xonlikda “Elchilar devoni” mavjud bo‘lib, bu idora tashqi elchilik munosabatlarini rasmiylashtirgan, sovg‘a-salomlar va diplomatik maktublarni muvofiqlashtirgan. 1825–1842-yillarda Rossiya bilan diplomatik aloqalar faollashgan. 1839yilda Xiva elchilari Sankt-Peterburgga yuborilgan, bu Markaziy Osiyo tarixidagi eng muhim diplomatik missiyalardan biri sifatida qayd etiladi. Har ikkala davlatda ham diplomatik faoliyat shariat va siyosiy urf asosida yuritilgan. Elchilar va muzokaralar islomiy odob, qasam va yozma ahdnoma (sulhnoma) bilan mustahkamlangan. Bu tizim diplomatik etikani, ishonchlilikni va davlat sha’nini saqlashda muhim ahamiyat kasb etgan. Fitrat bu haqda shunday yozadi: “Buxoro va Xiva diplomatiyasi Sharqona odob va siyosiy zukkolik uyg‘unligining namunasi bo‘lgan”. Buxoro va Xiva diplomatik tajribasi bugungi O‘zbekiston tashqi siyosatining tarixiy ildizlarini anglash uchun muhim manbadir. Ularning tajribasi quyidagi saboqlarni beradi: diplomatiya — davlat mustaqilligini saqlashning eng muhim siyosiy vositasi; elchilik faoliyati faqat tashqi aloqani emas, ichki siyosiy barqarorlikni ham mustahkamlaydi; shariat, odob va siyosiy etikaga asoslangan diplomatiya — xalqaro ishonchning asosi. Buxoro amirligi va Xiva xonligi diplomatik boshqaruv tizimi o‘z davri uchun yuksak siyosiy madaniyat namunasi bo‘lgan. Ular diplomatiyani faqat qurolsiz siyosiy himoya vositasi sifatida emas, balki davlat obro‘sini saqlash va xalqaro tan olinuvchanlikni oshirish vositasi sifatida qo‘llaganlar. Bu tajriba shuni ko‘rsatadiki, Markaziy Osiyo davlatlari mustaqil siyosiy fikrga ega bo‘lgan va o‘z milliy manfaatlarini himoya qilishda puxta diplomatik an’analarga tayanishgan. Buxoro amirligi va Xiva xonligining diplomatik boshqaruv tajribasi Markaziy Osiyo siyosiy tarixida alohida o‘rin tutadi. Ularning diplomatiyasi diniy, siyosiy va iqtisodiy manfaatlarni uyg‘unlashtirgan holda, mustaqillikni saqlash va xalqaro mavqeni oshirishga xizmat qilgan. Bu tarixiy tajriba hozirgi O‘zbekiston tashqi siyosati uchun ham dolzarb saboq bo‘lib, “milliy manfaat – xalqaro muloqot orqali” tamoyilining ildizlarini tasdiqlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Munis va Ogahiy. Firdavs ul-iqbol. – Toshkent: Fan, 1999. 2. Ostroumov N.P. Materialy dlya izucheniya Khivinskogo khanstva. – Tashkent, 1890. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI NOYABR ANDIJON,2025 29 3. Fitrat A. O‘rta asrlarda turkiy davlatlar. – Toshkent: Adabiyot, 1927. 4. Ahmedov B. O‘zbekiston davlatchiligi tarixi. – Toshkent: Universitet, 1995.