ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
643
TARIXIY MODDIY VA MA’NAVIY MEROS YOSHLARDA ESTETIK
MADANIYATNING SHAKLLANISHIGA TA’SIR KO‘RSATUVCHI MUHIM VOSITA
SIFATIDA
Su ano a Dilnu a Ku bano na
Sama qand da la e e ina iya medi sinasi,
cho achilik a bio exnologiyala uni e si e i o'qi u chisi.
dilnu su ano a51@gmail. com
+998937296043
Anno a siya. Mazku maqolada a ixiy moddiy a ma’na iy me osning yoshla es e ik madaniya ini
shakllan i ishdagi o‘ ni a ahamiya i ahlil qilinadi.
Es e ik madaniya - bu insonning go‘zallikni id ok e ish, ushunish a uni hayo iy aoliya da i odalash
qobiliya idi .
O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2017–2023 yilla da madaniy me osni as ash a a g‘ib
qilish bo‘yicha qabul qilingan qa o a a monla i, shuningdek, “Me os madaniya i” das u la i o qali
yoshla o‘ asida es e ik a biyaga alohida e’ ibo qa a ilayo gani ak la bilan yo i iladi. Tadqiqo
na ijala i a ixiy me osning yoshla es e ik id oki, badiiy a akku i a madaniy kompe ensiyasini
shakllan i ishda uzluksiz a’lim izimi uchun muhim manba ekanini ko‘ sa adi.
Maqolada O‘zbekis onning boy a ixiy yodgo likla i, xalq san’a i, og‘zaki ijodiyo i, u -oda la i a
ma’na iy qad iya la i yoshla ning es e ik a akku ini i ojlan i u chi asosiy manba si a ida ko‘ ib
chiqiladi. Shuningdek, adqiqo da zamona iy a’lim ja ayonida a ixiy me osdan sama ali
oydalanishning naza iy a amaliy jiha la i yo i iladi.
Kali so‘zla : Ta ixiy me os, moddiy madaniya , ma’na iy qad iya , es e ik a biya, yoshla , san’a ,
madaniy kompe ensiya, milliy o‘zlik, a biya, me osiy uz iylik.
Abs ac . This a icle analyzes he ole and signi icance o his o ical ma e ial and spi i ual he i age
in he o ma ion o he aes he ic cul u e o you h.
Aes he ic cul u e is a pe son's abili y o pe cei e, unde s and beau y and exp ess i in li e ac i i ies.
The decisions and dec ees o he P esiden o he Republic o Uzbekis an on he p ese a ion and
p omo ion o cul u al he i age in 2017–2023, as well as he ac ha special a en ion is paid o
aes he ic educa ion among young people h ough he "He i age Cul u e" p og ams, a e highligh ed.
The esul s o he s udy show ha his o ical he i age is an impo an esou ce o he con inuous
educa ion sys em in he o ma ion o aes he ic pe cep ion, a is ic hinking and cul u al compe ence
o young people.
The a icle conside s he ich his o ical monumen s o Uzbekis an, olk a , o al c ea i i y, adi ions
and spi i ual alues as he main sou ce o de eloping he aes he ic hinking o young people. The
s udy also co e s he heo e ical and p ac ical aspec s o he e ec i e use o his o ical he i age in he
mode n educa ional p ocess.
Keywo ds: His o ical he i age, ma e ial cul u e, spi i ual alue, aes he ic educa ion, you h, a ,
cul u al compe ence, na ional iden i y, educa ion, he edi a y con inui y.
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
644
KIRISH
Bugungi globallashu sha oi ida yoshla ongini milliy uhda, es e ik did asosida shakllan i ish
dolza b masala si a ida qa almoqda.
O‘zbekis on Respublikasida yoshla ga oid da la siyosa ining muhim yo‘nalishla idan bi i - milliy
qad iya la , a ixiy me os a ma’na iy an’anala asosida ula ni ha omonlama ba kamol qilib
a biyalashdi .
Ta ixiy moddiy a ma’na iy me os ha bi xalqning o‘zligini, a ixi a uhiya ini i odalo chi eng
muhim manbadi . O‘zbekis on hududida ma jud bo‘lgan 8 mingdan o iq moddiy madaniy me os
ob’ek la i, 122 a muzey, 110 dan o iq a xeologik yodgo likla , shuningdek, UNESCO o‘yxa iga
ki i ilgan “Shashmaqom”, “Boysun madaniya i”, “Xo azm aqsla i”, “A las a ad as o‘qish
an’anala i” kabi nomoddiy me os unsu la i yoshla ning es e ik a akku ini shakllan i ishda beqiyos
ahamiya ga ega.
Bugungi globallashu ja ayonida yoshla ning es e ik madaniya i na aqa mak ab yoki oliy a’limda,
balki ula ning milliy me os bilan anishu i, a ixiy obidala ni ko‘ ishi, amaliy san’a namunala iga
daxldo bo‘lishi o qali ham i ojlanadi. Shuning uchun ham P eziden ning PF–6061 (2020-y.)
“Madaniy me osni as ash a adqiq e ish izimini akomillash i ish” a moni, PQ–4199 (2019-
y.) “Muzeyla aoliya ini akomillash i ish” qa o i hamda “Me os ha aligi” kabi ashabbusla
aynan yoshla es e ik a biyasiga qa a ilgan amaliy ha aka la di .
Ta ixiy me os yoshla ning:
• badiiy didi (masalan, Regis on bezakla idagi gi ih naqshla i o qali);
• es e ik id oki (masalan, Huna mandchilik ma kazla ida kash achilik ja ayonini ko‘ ish
o qali);
• madaniy xulqi (mahalla ma osimla idagi odob-axloq me’yo la i o qali);
• milliy o‘zligini anglash (Ami Temu emu iyla da i me osi o qali)
kabi jiha la ni shakllanishiga be osi a a’si ko‘ sa adi.
Mazku maqolada aynan shu me osning yoshla es e ik madaniya iga ko‘ sa adigan ijobiy a’si i, uni
o‘ ganish a amaliyo da qo‘llash yo‘lla i ilmiy asosda ahlil qilinadi.
Adabiyo la ahlili
Ilmiy manbala da es e ik a biya masalasi ko‘plab olimla omonidan o‘ ganilgan. Masalan, G.
Gegel, I. Kan , A. Bax in, A. Qodi iy, M. Behbudiy, A. A loniy kabi mu a akki la es e ik a biya,
ma’na iya a madaniya uyg‘unligi haqida muhim g‘oyala ni ilga i su ganla .
A. A loniy “Tu kiy gulis on yoxud axloq” asa ida “go‘zallik inson uhining oziqidi ” deya
a’kidlagan.
O‘zbekis on mus aqillik yilla ida bu ma zu I. Ka imo , Sh. Mi ziyoye asa la ida ham chuqu
yo i ilgan bo‘lib, ula da yoshla ni milliy o‘zlik a ma’na iya uhida a biyalashning us u o ligi
a’kidlanadi.
Shuningdek, zamona iy adqiqo chila (J. Abdu ahmono a, M. G‘ulomo a, S. Rajabo ) a ixiy
me osni es e ik a biyada qo‘llash usulla ini me odik jiha dan ahlil qilganla . Shu bilan bi ga,
UNESCO a ISESCO omonidan ham madaniy me osni yoshla a biyasida qo‘llash bo‘yicha
xalqa o a siyala ishlab chiqilgan.
O‘zbekis on olimla i a ixiy me osning es e ik a biyadagi olini ko‘plab ilmiy manbala da asoslagan:
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
645
H.Hasano ning “O‘zbek xalq amaliy san’a i a es e ik a biya” monog a iyasida Mualli
amaliy san’a ning — za ga lik, naqqoshlik, ganchko lik — yoshla ning badiiy didini
shakllan i ishdagi es e ik ahamiya ini ahlil qilgan.
Jo‘ aye U. “Ma’na iy me os a yoshla a biyasi” ki obida Boysun madaniya i, Shashmaqom,
qadimiy udumla ning es e ik id okni i ojlan i ishi ilmiy asoslangan.
Ka imo a N. “Es e ik madaniya asosla i” maqolasida Es e ik a biyaning asosiy
komponen la i - id ok, badiiy a akku , es e ik baho - milliy me os bilan bog‘liq holda
ushun i iladi.
“O‘zbekis onning moddiy madaniy me osi” Ichan qal’a, Regis on ansambli, Pahla on
Mahmud maqba asi, Qo aqalpoq muzeyi kabi obidala yoshla es e ik qa ashini
shakllan i u chi ob’yek la si a ida a si langan.
R.Vohido “Nomoddiy me os a zamona iy yoshla ma’na iya i” adabiyo ida
Nomoddiy me os (xalq qo‘shiqla i, dos onla , aqsla , ma osimla )ning es e ik a biyadagi o‘ ni
yo i iladi.
Me odologiya
Maqolada quyidagi ilmiy me odla ga asoslandi:
Kuza u me odi
• 2023–2024 yilla da Toshken , Buxo o a Xi a muzeyla i, a ixiy majmuala iga ash i
buyu gan 150 na a o‘qu chi (8–11-sin la ) kuza ildi.
• Es e ik id okdagi o‘zga ishla ( ang, shakl, naqshni ahlil qilish qobiliya i) qayd e ildi.
So‘ o noma me odi
• 120 na a yoshla o‘ asida “Me os obyek la iga qiziqish da ajasi” bo‘yicha 12 sa oldan
ibo a anke a o‘ kazildi.
Kon en - ahlil
• “Me os ha aligi-2023”, “Huna mand” uyushmasi aoliya i, “Abu Rayhon Be uniy nomidagi
Sha qshunoslik ins i u i a xi la i”dagi ma’lumo la ahlil qilindi.
Taqqoslash me odi
• Me os obyek la iga bo magan a mun azam bo gan o‘qu chila ning es e ik did
ko‘ sa kichla i solish i ildi.
Pedagogik ekspe imen
• Buxo o iloya i 3 a mak abida “Me os asosida es e ik a biya” nomli 10 soa lik maxsus
modul sino a iqasida o‘qi ildi.
Na ijala a muhokamala
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, a ixiy moddiy a ma’na iy me os yoshla ning es e ik
madaniya ini shakllan i ishda be osi a ijobiy a’si ko‘ sa adi.
Bi inchidan, me’mo iy obidala (Regis on, Ichan qal’a, Mino ai Kalon, Shohi Zinda) o qali yoshla
me’mo iy uyg‘unlik, naqsh san’a i a angla uyg‘unligini o‘ ganadila .
Ikkinchidan, xalq amaliy san’a i (kash achilik, kulolchilik, za ga lik) ula n ing ijodko lik a
na islik uyg‘usini kuchay i adi.
Uchinchi jiha , ma’na iy me os - bu xalq og‘zaki ijodi, maqolla , dos onla , adabiy me os -
yoshla ning nu q madaniya i, badiiy a akku i a es e ik didini i ojlan i adi.
So‘ o noma na ijala iga ko‘ a, esponden la ning 78 oizi a ixiy obidala ni ko‘ ish a o‘ ganish
ula ning es e ik dunyoqa ashiga ijobiy a’si ko‘ sa ishini a’kidlagan.
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
646
Muhokamala shuni ko‘ sa adiki, zamona iy a’lim izimida es e ik a biyani a ixiy me os asosida
yo‘lga qo‘yish za u .
Masalan, mak ab a oliy a’lim muassasala ida a ix, san’a a madaniya da sla ida a ixiy obidala ,
milliy huna mandchilik a olklo dan oydalanish sama ado likni oshi adi.
Bu na aqa es e ik, balki ma’na iy, a anpa a lik a milliy o‘zlik uyg‘usini ham kuchay i adi.
Es e ik id okning oshishi ( aj iba sin la ida)
• Naqsh elemen la ini anish qobiliya i 43% dan 78% ga oshdi.
• A xi ek u a shaklla ini as i lash da ajasi 36% dan 74% ga ko‘ a ildi.
Madaniy qiziqishning kuchayishi
• So‘ o nomada qa nashgan o‘qu chila ning 82% o‘zbek amaliy san’a iga qiziqishini
bildi gan.
• 150 o‘qu chidan 97 na a i me os obyek la iga qay a ash i buyu ishni is agan.
Milliy o‘zlikni anglash da ajasining o ishi
• “Men kimman?” sa oliga “o‘zbek qad iya la iga mansubman” deb ja ob be ganla 53%
dan 85% ga ko‘ a ilgan.
Es e ik baholash ko‘nikmasining i ojlanishi
• Rasm, naqsh, haykal kompozi siyasini ahlil qilish bo‘yicha balla 2,4 dan 4,1 ga (5 ballik
izim) oshgan.
“Me os asosida es e ik a biya” modulining sama ado ligi
• Moddiy me osga oid bilim da ajasi 31% dan 69% ga,
• Nomoddiy me osga oid bilim da ajasi 28% dan 71% ga oshdi.
Muhokamala
Ta ixiy obidala yoshla es e ik a akku ini aollash i adi
Regis on ansambli, Xi a Ichan qal’asi a Te miz a xeologik yodgo likla i es e ik kompozi siya,
muh asham shaklla , ang uyg‘unligi o qali yoshla ning id okini kengay i adi.
Nomoddiy me os badiiy didni boyi adi. Shashmaqom, dos onla , xalq aqsla i - i m, ohang,
mazmun o qali yoshla ning musiqiy a badiiy his- uyg‘ula ini i ojlan i adi.
Oila a mak abning oli kuchli
An’ana iy ma osimla (Na o‘z, Sumalak sayli, Beshik o‘yi) yoshla ning es e ik xulqini
shakllan i ishda amaliy mak ab azi asini baja adi.
Da la siyosa i a’si i sezila li
• Madaniy me os obyek la ini as ashga 2017–2023 yilla da omida 300 ml d so‘mdan o iq
mablag‘ aj a ilgan.
• 2020 yil PF–6061 Fa monidan so‘ng muzeyla aoliya ida yoshla uchun maxsus eksku siya
das u la i jo iy qilindi.
Yoshla ning me osga qiziqishi ij imoiy omilla ga bog‘liq
In e ne , kino ilmla , u izmning ommalashu i me osga munosaba ni ijobiy o‘zga i gan.
Xulosa
1. Ta ixiy moddiy a ma’na iy me os yoshla ning es e ik madaniya ini shakllan i ishda asosiy manba
hisoblanadi.
2. Me’mo chilik, xalq san’a i, adabiyo a u -oda la o qali yoshla go‘zallikni id ok e ish, uni
qad lash a ya a ish ko‘nikmasiga ega bo‘ladi.
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
647
3. Ta’lim ja ayoniga a ixiy me os elemen la ini in eg a siya qilish yoshla ning ma’na iy dunyosini
boyi adi.
4. Omma iy axbo o osi ala i a aqamli pla o mala o qali milliy me osni a g‘ib qilish es e ik
a biyaning zamona iy usulidi .
5. Da la siyosa ida yoshla es e ik a biyasida milliy me osdan oydalanish izimli a ishda yo‘lga
qo‘yilishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.A loniy A. “Tu kiy gulis on yoxud axloq”. - T.: O‘qi u chi, 1992.
2.Mi ziyoye Sh.M. “Yangi O‘zbekis on s a egiyasi”. - T.: O‘zbekis on, 2021.
3.G‘ulomo a M. “Madaniya a es e ik a biya naza iyala i”. - T.: Fan, 2018.
4.Rajabo S. “Es e ik madaniya a yoshla ”. - Sama qand, 2019.
5. UNESCO. “Cul u al He i age and You h De elopmen : Global F amewo k”. - Pa is, 2020.
6. Abdu ahmono a J. “Ta ixiy me osni o‘ ganishning zamona iy yondashu la i”. - Toshken , 2022.
7. Hasano H. “O‘zbek xalq amaliy san’a i a es e ik a biya” (Toshken : Fan, 2018, 45–88-be la )
8. Jo‘ aye U. “Ma’na iy me os a yoshla a biyasi” Ma’na iya , Toshken : 2020, 22–66-be la
9. Ka imo a N. “Es e ik madaniya asosla i”. O‘qi u chi, Toshken . 2019. 11–52-be la
10. R. Vohido “Nomoddiy me os a zamona iy yoshla ma’na iya i”. Toshken . 2017. 39-94 be la
