FAN VA TEXNOLOGIYALAR UNIVERSITETI
377
3-sho‘ba. Milliy qad iya la a madaniy me osdan oydalangan holda bola
shaxsini hissiy a in ellek ual i ojlan i ishga qa a ilgan oila, mak ab a a’lim
muassasala i o‘ asidagi hamko lik sha oi ida mak abgacha hamda
boshlang‘ich a’limda pedagogik exnologiyala a inno a sion yondashu la
BOSHLANGʻICH SINF O‘QUVCHILARIDA IJTIMOIY
KO‘NIKMALARNI SHAKLLANTIRISH
M.M.Mi qosimo a
O‘zbekis on xalqa o islom akademiyasi
Din psixologiyasi a pedagogika ka ed asi p o esso i, p. .d.
Anno a siya. Maqolada boshlang‘ich sin o‘qu chila ida bola shaxsining umumiy
i ojlanishini a’minlash uchun za u sha -sha oi la ni ya a ish, uning mu a aqiya li
ij imoiylashu i uchun za u ij imoiy ko‘nikmala ni i ojlan i ish muammosi o‘ ganilgan a bu
bo adagi amaliy a siyala bayon qilingan.
Kali so‘zla : ij imoiy i ojlanish, a’lim- a biya, an’ana, qad iya li yondashu , yosh
xususiya la i, in ellek ual qobiliya , ij imoiy ko‘nikma, aoliya a xulq-a o .
Аннотация. В статье изучена проблема создания необходимых условий для
обеспечения общего развития личности ребенка у учащихся начальных классов, а также
развития социальных навыков, необходимых для его успешной социализации и изложены
практические рекомендации в этой области.
Ключевые слова: социальное развитие, образование и воспитание, традиция,
ценностный подход, возрастные особенности, интеллектуальная способность,
социальный навык, деятельность и поведение.
Mus aqillik yilla ida yoshla man aa la ini ha omonlama huquqiy hamda
ij imoiy himoya qilishga alohida e’ ibo be ilib, qa o maqsadli cho a- adbi la
o‘yobga oshi ilmoqda. Da la imiz ahba i: “Ma’lumki, yosh a lod a biyasi hamma
zamonla da ham muhim a dolza b ahamiya ga ega bo‘lib kelgan. Ammo biz
yashayo gan XXI as da bu masala haqiqa an ham hayo -mamo masalasiga aylanib
bo moqda,”- deb alohida a’kidlagan edila [1]. Shu bois mamlaka imizda “mus aqil
ik laydigan, mamlaka imiz is iqboli uchun mas’uliya ni o‘z zimmasiga olishga
qodi , ashabbusko , shijoa li yoshla ni a biyalash”[1] ij imoiy sohani
i ojlan i ishning us u o yo‘nalishla idan bi iga aylandi.
Milliy psixologiya a pedagogikaning bolala ij imoiylashu ja ayoni a uning
a’lim- a biyasi o‘ asidagi munosaba la ni o‘ na ish bo asida ka a aj ibasi
ma jud. Ammo bunda ij imoiylashu qoida a iqasida keng ma’noda, ya’ni o‘sib
“MAKTABGACHA VA BOSHLANG‘ICH TA’IIM JARAYONIDA BOLALARNI
EMOTSIONAL - INTELLEKTUAL RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR”
378
kelayo gan a lodning an’ana a qad iya la ni o‘zlash i ishi hamda ij imoiy aj ibani
aol qay a qo‘llash u ayli jamiya hayo ida ish i ok e ish ja ayoni a na ijasi si a ida
ushuniladi.
Zamona iy boshlang‘ich a’limni i ojlan i ishning е akchi endensiyasi
na aqa o‘qu chila ning boshlang‘ich bilim, ko‘nikma a malakala ni egallashi, eng
muhim in ellek ual qobiliya la ni i ojlan i ish, balki bola shaxsining umumiy
i ojlanishini a’minlash uchun za u sha -sha oi la ni ya a ish, uning
mu a aqiya li ij imoiylashu i uchun za u ij imoiy ko‘nikmala ni i ojlan i ishni
ham o‘z ichiga oladi. Ij imoiy ko‘nikmala deganda biz ij imoiy xulq-a o ning
ba qa o shaklla ini ushunamiz. Ko‘nikma – bu aoliya ning ba qa o elemen i,
ij imoiy ha aka .
Ij imoiy xulq-a o ko‘nikmala i haqida gapi ganda, na aqa mazku
yo‘nalishga doi bilimla , balki ula ni qo‘llash, olli xa i-ha aka me’yo a
qoidala i, ij imoiy unksiyala , u -oda la ga qad iya li munosaba ni ham naza da
u amiz. Amaliyo da ijobiy asdig‘ini opib, sama ali na ijaga e ishish imkonini
be adigan a o dagila bilan o‘za o aloqala izimida o‘plangan eng ahamiya li
shaxsiy aj ibani qayd e ish muhimdi .
Ko‘nikmala – na aqa yaxshi mashq qilingan a o‘zlash i ilgan, balki
muayyan xa i-ha aka la modelini qabul qilish hamda anglashga asoslangan
ha aka la di . “Ij imoiy ko‘nikma” ushunchasi bu - inson aol oydalanadigan a
amalga oshi ilgan malakala di . Ij imoiy malakala – bu bi nech a ij imoiy
ko‘nikmala ning elemen la ini o‘z ichiga olgan xulq-a o ning yuqo i da ajasi. Ula
o asida xa i-ha aka la , o‘z ichki dunyosi bilan muomala usulla i ham ma jud.
Anglashiladiki, ij imoiy malakala ni shaxsga oid ha aka la deb hisoblash mumkin
bo‘lib, ula ning p edme li mazmunini shaxsla a o a shaxsga oid ichki a’si usulla i
ashkil qiladi.
Shunday qilib, ij imoiy ko‘nikmala – bu ij imoiy xulq-a o ning
o‘zlash i ilgan elemen la i bo‘lib, ula ij imoiy olam, o‘zi a bu dunyodagi o‘ ni
haqidagi bilimla ga, ij imoiy o‘za o aloqala ni osonlash i adigan xa i-ha aka la
FAN VA TEXNOLOGIYALAR UNIVERSITETI
379
haqidagi bilimla ga hamda insonga a o -muhi bilan munosaba la ni sama ali
a ishda o‘ na ishga, o‘z o‘ nini belgilab olishga a o‘zligini namoyon qilishga
imkon be adigan ha aka la ga asoslanadi.
Ij imoiy ko‘nikmala ning o‘ziga xos xususiya i quyidagila dan ibo a :
- ij imoiy-madaniy me’yo la ni bilish, ula dan ole an xulq-a o modelining
namuna iy asosi si a ida oydalanish qobiliya i;
- a o -muhi bilan o‘za o munosaba la da o‘z his- uyg‘ula i, emosiyala ini
ushunish, ula ni ij imoiy maqbul hamda mos shaklda i oda e ish qobiliya i;
- o‘zining indi idualligi a qad -qimma i, shuningdek, boshqa insonla
shaxsining qad -qimma ini anglash;
- a o -muhi bilan o‘za o munosaba la da yuzaga keladigan oda iy muammoli
aziya la ni anglay olish qobiliya i, kons uk i еchimla ni izlashga in ilish;
- umumij imoiy a shaxsiy aj ibani umumlash i ish qobiliya i.
Bolala da ko‘nikmala ni shakllan i ishning aoliya li modeli si a ida
ushunish maqsadga mu o iq. Bunda muayyan aziya da ongli a mohi ona xa i-
ha aka la ni namoyon e gan bolala ning bilim a aj ibala iga u g‘u be iladi, bu esa
uning a o -muhi bilan munosaba la izimiga qanday a’si qilishini aniqlashga
imkon be adi. Ij imoiy ko‘nikmala ni shakllan i ish shuni naza da u adiki,
insonning o‘zi a boshqala (o‘zi, boshqala , ij imoiy- a ixiy) haqidagi
umumlash i ilgan psixologik bilimla aj ibasi asosida ha qanday muammoni
sama ali hal e ishi mumkin. Ij imoiy ko‘nikmala ning yuqo i da ajasi na aqa
boshqa kishining aj ibasini ko‘chi ish, ma’lum qoidala , s e eo ipla ,
munosaba la ga ioya qilish, balki u li aziya a sha oi la da bilim a malakala dan
е a li da ajada oydalanishni ham angla adi.
Ij imoiy ko‘nikmala ni shakllan i ish ja ayonining muhim bo‘g‘ini – bu
aoliya a xulq-a o ning bi qismi bo‘lgan mu akkab uhiy ha aka la ni shaxsning
o‘zi omonidan boshqa ilishidi . Ij imoiy xulq-a o ni boshqa ish o‘zini o‘zi anglash
a o‘ziga nisba an emosional-qad iya li munosaba a kib op i ishni naza da u adi.
Ushbu ja ayon xulq-a o ha aka ini amalga oshi ishning ba cha bosqichla ida –
“MAKTABGACHA VA BOSHLANG‘ICH TA’IIM JARAYONIDA BOLALARNI
EMOTSIONAL - INTELLEKTUAL RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR”
380
uning mo i asion a kibiy asosdan aoliya ga doi komponen gacha aollikni
a’minlashni aqozo e adi.
Mak ab ij imoiy muassasa si a ida quyidagi azi ala ni amalga oshi ishi
lozim: a o -muhi bilan o‘za o munosaba la ning me’yo la i, amoyilla i a usulla i
o‘g‘ isida ma’lumo be ish a ula ga nisba an shaxsiy munosaba ni shakllan i ish;
ma jud aj iba, bilim, qad iya li yo‘nalishla , shuningdek, shaxsga oid si a la a
kommunika i malakala ini i ojlan i ishga asoslangan holda, shaxsning
muammola ni hal qilishga qa a ilgan ashqi a ichki aoliya i sama ado ligini
a’minlash; hayo da o‘z o‘ nini opish, uni ongli a zda loyihalash i ish –mus aqil
hayo ga ayyo lashda aniq mo‘ljalni olishga o‘ ga ish.
Bilim anglash ja ayonining na ijasi si a ida asa u la , mulohazala ,
ushunchala da i odalanadi. Qad iya la inson aoliya iga ushunish, baholash
jiha la ini olib ki adi a xulq-a o mo i la iga aylangan holda, shaxsning qad iya li
yo‘nalganligini angla adi. Ta’lim ashkilo ining azi ala idan bi i o‘qu chila ga
qad iya la izimini ishlab chiqishga yo dam be ishdan ibo a . Qad iya la izimi
o‘zini a boshqala ni baholash, o‘z munosaba ini i oda e ish, o‘z anlo ini amalga
oshi ish uchun za u bo‘lgan koo dina ala izimi azi asini baja adi. Qad iya
me’yo dan a qli o‘la oq, anlash imkoniya ini be adi a shuning uchun aynan anlo
aziya ida qad iya li-mazmunli komponen ga egishli xususiya la yaqqol oq
namoyon bo‘ladi. Bunday holda qad iya mo i si a ida namoyon bo‘lishi mumkin,
ya’ni insonni eal ha aka la ga undashi a yo‘nal i ishi mumkin.
Aga qad iya din, ma ku a, san’a kabi ij imoiy ong shaklla idan alohida
aj a ib qa alsa, u holda uning mus aqil ma’no-mohiya iga nisba an shubha
uyg‘onadi. Chunki inson yoki jamiya ning bi o -bi eh iyojla ining qondi ilishi
na aqa moddiy, shuningdek, ideallik bilan ham aloqado likni aks e i adi.
Eh iyojning o‘zi ham ij imoiy hayo ning qa o sha -sha oi la i a o‘ziga xoslikla ini
aniqlab be adi. Demak, qad iya inson a jamiya ning ashqi olamga
munosaba ining, ula ning ichki eh iyojla i a oqelikka munosaba la i bilan
uyg‘unlashu i na ijasida yuzaga keladi. Mazku munosaba ning ba qa o xususiya
FAN VA TEXNOLOGIYALAR UNIVERSITETI
381
kasb e ishi inson aoliya ining maqsadi a mo i la ini shakllan i ishga xizma
qilu chi “qad iya li yo‘nalganlik” a amasi bilan i oda e iladi.
Qad iya ga yo‘nalganlik, shuningdek, o‘z ichiga indi idning hayo iy
aj ibala i a o zu-a monla ini ham qam ab oladi. Ana shu sababli qad iya ga
yo‘nalganlik o‘ziga xos psixologik a si ga ega bo‘lib, shaxs uzilishining ba cha
komponen la i a yaxli izimini aks e i adi.
Pedagogik aksiologiyaga doi adabiyo la da “qad iya li us ano ka”
ushunchasi ham uch aydi. Ga chi ko‘pchilik mualli la “qad iya li yo‘nalganlik” a
“qad iya li us ano ka” ushunchala ini sinonim si a ida qo‘llashsa ham,
bi inchila dan bo‘lib M.Rokich ula o asidagi a qni alohida aj a ib ko‘ sa gan.
Ame ikalik olimning ik icha, us ano kani ma’lum bi obyek (konk e yoki
abs ak , shaxsiy yoki ij imoiy)ga yoki aziya ga nisba an subyek munosaba ida aks
e u chi uzoq aq da omida shakllangan bi qancha ishonch, e’ iqodla majmui deb
qa ash mumkin[2]. Demak, yo‘nalganlikda shaxsning jamiya dagi me’yo la bilan
inson eh iyojla i uyg‘unlashu i aks e sa, qad iya li us ano kada shaxsning amaliy
aoliya da mazku munosaba la i izimini o‘yobga chiqa ishga ayyo ligi aks e adi.
Pedagogik aksiologiya sohasida adqiqo la olib bo gan olim B.Xodjaye ning
a’kidlashicha, shaxs o‘zining ichki pozisiyasini anglashi a aniq qad iya la bilan
bog‘liqlikda amaliy aoliya ga ayyo ligi qad iya li us ano kaning mohiya ini
belgilab be adi. Us ano ka shaxsning aniq aoliya ga ayyo ga lik hola ini aks
e i u chi kogni i (bilim, axbo o ) a a ek i (emosiya, hissiyo ) komponen la
majmui si a ida namoyon bo‘ladi[3].
Qad iya li munosaba ni shakllan i ishning yoshga bog‘liq jiha i aollashu i,
ayniqsa, kichik mak ab yoshida muhim ol o‘ynaydi. Bi inchi sin ga bo ish aq idan
boshlab bolala ning oqelikka munosaba la i ubdan o‘zga adi. Boshlang‘ich
mak ab o‘qu chisi oqelikka munosaba ning shakllanish ja ayonida ko‘p oq
ijodko likni namoyon e a boshlaydi, unda psixik ja ayonla ning ix iyo iyligi
shakllanadi, ichki ha aka la ejasi mus ahkamlanadi, o‘z ish a ha aka la ining
e leksiyalanishi yuz be adi. Ushbu xususiya la , D.Feldsh eyn ik iga ko‘ a, 9
“MAKTABGACHA VA BOSHLANG‘ICH TA’IIM JARAYONIDA BOLALARNI
EMOTSIONAL - INTELLEKTUAL RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR”
382
yoshga kelib, ula bilan o‘za o munosaba la izimini aollash i ish, shuningdek,
ilga i nooda iy bo‘lgan ij imoiy ma’qullangan aoliya o qali a o dagila omonidan
an olinishi za u ligini kel i ib chiqa adi. Ushbu o‘zga ishla “Men a jamiya ”
izimi sha oi la ida shaxsiy i ojlanishning si a jiha idan yangi bosqichga o‘ ishiga
olib keladi[4].
Kichik mak ab yoshi – bu ij imoiy qad iya la ni o‘zlash i ishning sezgi da i
hisoblanadi. Na ijada ula bilan keyingi pedagogik ishla , shuningdek,
on ogenezning ma’lum bi bosqichi sha oi ida yanada i ojlanishi uchun asos
bo‘ladi. Kichik mak ab o‘qu chisi koope a siya a hamko likka juda qiziqishini a
“o‘qi u chi-bola” munosaba la i izimi aslida uning mak ab hayo ining asosini
ashkil e ishini hisobga olsak, pedagogik o‘za o munosaba is iqbolla ini qad iya la
izimi a qad iya li munosaba la ni shakllan i ish nuq ai naza idan, shuningdek,
aynan shu yosh da idagi munosaba la madaniya ini hisobga olish ke ak bo‘ladi.
Muayyan yosh jiha ining ushbu xususiya la i naza iy a amaliy bilimla ni
egallash doi asida uzoq aq pedagogikaning o‘ ganish obyek i bo‘lib kelgan. Bunda
zamona iy boshlang‘ich a’lim izimida asosiy e’ ibo bolaning shaxsi
i ojlanishining aqa bi omoniga, ya’ni bilim (in ellek i)ga qa a ilgan. Kichik
mak ab o‘qu chila ining ij imoiy oqelikni o‘zlash i ish a unga nisba an qad iya li
munosaba la ni shakllan i ish bo‘yicha aoliya ga mu o iq, qoidaga ko‘ a, eklek ik
ashkil qilingan adbi la doi asida ushbu ja ayonning aqa ay im a qoq elemen la i
ma jud. Bu dalil jamiya i ojlanishining zamona iy bosqichida asosiy a biya
unksiyala i oilaga yuklanishi, a’lim ashkilo i esa o‘z mohiya iga ko‘ a, a’lim
aoliya ida yuqo ida ay ib o‘ ilgan “kamchilik”ka sabab bo‘lgan a’lim xizma ini
ko‘ sa ishi bilan izohlanadi.
Kichik mak ab yoshidagi bolala bilan hamko lik, o‘za o yo dam,
a o dagila ga e’ ibo li bo‘lish, g‘amxo‘ lik qilish, ag essi hola la ni boshqa ish a
a ibga solish, kelishmo chilikla ni insonpa a lik, ziddiya siz yo‘lla bilan ba a a
e ish qobiliya ini i ojlan i ish maqsadida shaxsla a o munosaba la madaniya ini
shakllan i ishga yo‘nal i ilgan a biya iy ishla ni amalga oshi ishni a siya
FAN VA TEXNOLOGIYALAR UNIVERSITETI
383
qilamiz.Tadqiqo chi M.Raximo aning ik icha: “7–10 yoshdagi o‘qu chining id oki
uning xa i-ha aka i, o‘yini a mehna aoliya i bilan be osi a bog‘liq, u o‘zining
ex iyoji, mayli, qiziqish a in ilishi, u mush sha oi iga mos, shuningdek, o‘qi u chi
a siya e gan na sala ni id ok qiladi.Bi inchi sin ga kelgan bola na sala ning angi,
shakli a ka aligini, ula ning makonda joylashishini bilish bilan bi qa o da o‘za o
aqqoslay ham oladi. Mak abda mu a aqiya li o‘qish uchun bolada senso
i ojlanish da ajasining yuqo i bo‘lishi juda muhim. Mak ab yoshiga kelib,
me’yo ida i ojlanayo gan bola asm a su a la eal hayo ni aks e i ayo ganligini
yaxshi ushunadi. Shuning uchun ham su a a asmla da nimala aks e ganini eal
hayo ga aqqoslagan holda bilishga ha aka qiladi. Bola asmla da a o -muhi dagi
na sala ni kichiklash i ib as i langanligini anglay biladi. Bu as i la bolada es e ik
a badiiy didni i ojlan i adi.”[5]
Boshlang‘ich mak ab o‘qu chila ida shaxsla a o munosaba la madaniya ini
shakllan i ish ja ayonida o‘qi u chi shaxsiga ka a ahamiya be iladi, chunki a biya
bilan shug‘ullanadigan muassasala ning (oilala a mak abla ) hamko ligini
ag‘ba lan i ish o qali madaniy-shaxsiy i ojlanishning qulay muhi i ujudga kelishi
uchun sha oi ya a ish aynan uning zimmasidagi azi adi .
Kichik mak ab yoshidagi bolala da qad iya li munosaba ni shakllan i ishning
mazmunli jiha i bu oqelikning muhim obyek la i a hodisala iga munosaba izimi
bo‘lib, u o‘qi u chining aol ish i oki u ayli o‘qu ja ayonida shakllanadi a
mus ahkamlanadi. Ushbu ja ayonning asosla i bo‘lib odob-axloq a ekzis ensial
qad iya la xizma qiladi. Shunday qilib, kichik mak ab yoshidagi bolala da
qad iya li munosaba la shakllanishida quyidagila bi inchi da ajali ahamiya kasb
e adi: inson a bu un insoniya , abia a hayo , mehna a a’lim, Va an a oila.
Ushbu jiha bo‘yicha a biya iy azi ala ni ochib be ish boshlang‘ich umumiy
a’limning Da la a’lim s anda la ida qayd e ilgan ayanch milliy qad iya la ni
shakllan i ishga yo dam be adi.
Shuningdek, “o‘qi u chi – o‘qu chi”, “o‘qu chi – o‘qu chi”, “o‘qi u chi –
o a-ona”, “o a-ona – bola” izimla i doi asidagi qad iya li o‘za o munosaba la
“MAKTABGACHA VA BOSHLANG‘ICH TA’IIM JARAYONIDA BOLALARNI
EMOTSIONAL - INTELLEKTUAL RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR”
384
asosla ini hisobga olish muhim ol o‘ynaydi. Bu bolaga sub’yek i -e kin qad iya li
munosaba ni, uni qo‘llab-qu a lash a ham ohlik qilishni a kib op i adi a
na aqa aksiologik ongni shakllan i ish me odikasi a exnologiyala ini qo‘llay
oladigan, balki kichik mak ab o‘qu chisi shaxsining sub’yek i ligini i ojlan i ishga
yo dam be adigan o‘qi u chi kompe en ligining alohida da ajasini alab qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mi ziyoye Sh. Jismoniy a ma’na iy е uk yoshla – ezgu maqsadla imizga е ishda
ayanchimiz a suyanchimizdi // Xalq so‘zi. – 2017. – 1 iyul.
2. Rokeach M. The ole o alues in public opinion esea ch // The Public Opinion Qua e ly.
Vol. 32. No. 4. – P. 547-559.
3. Xodjaye B. Pedagogik aksiologiya. – T., “Fan a exnologiya” nash iyo i, 2012. – 165 b.
4.Raximo a M. Boshlang‘ich sin o‘qu chila ida ij imoiy ko‘nikmala ni shakllan i ish
exnologiyasi.A o e e a diss.Namangan.: 2022. 7-b.
5. Мирқосимова M.M.Talabala da anali ik a akku ni i ojlan i ish exnologiyasi. //Scien i ic
Bulle in o Namangan S a e Uni e si y. – 2020. – Т. 2. – №. 4. – С. 478-481.
“SOLATI MAS’UDIY” ASARINING TARJIMALARI ASOSIDA
LINGVOMETODIK YONDASHUVLAR
Eshmu o o Fax iddin Jamshid o‘g‘li
il. an.bo‘icha als. dok .do sen
DOI
Anno a siya. O‘ a as la da yozilib, hozi gi kunga qada o‘z qad ini yoq magan, islom
huquqshunosligi yo‘nalishda sodda, chuqu ahlilga ega bo‘lgan “Sola i Mas’udiy” asa i asi la
da omida ko‘zga ko‘ ingan manbala dan bi i bo‘lib kelmoqda. Asa ning das lab o s ilida yozilib,
keyinchalik u kiy ilga bi necha a jimonla omonidan a jima qilinishi a qay a qay a nash
qilinishi ham bu asa ga bo‘lgan eh iyojni qay da ajada ekanligidan xaba be adi.
Kali so‘zla : “Sola i Mas’udiy”, Muhayyi , Rahimxo‘ja eshon, a jima, iqh, a jimon,
nash .
Аннотация. Написанный в Средние века и до сих пор не получивший должного
признания, труд “Солати Масуди”, содержащий простой и глубокий анализ в области
исламской юриспруденции, на протяжении веков оставался важным источником. Тот факт,
что изначально труд был написан на персидском языке, а затем переведен на турецкий язык
несколькими переводчиками и неоднократно переиздавался, свидетельствует о степени
востребованности этого труда.
Ключевые слова: “Солати Масуди”, Мухайир, Рахимходжа эшан, перевод,
юриспруденция, мастерство перевода, публикация.
Abs ac . W i en in he Middle Ages and no app ecia ed o his day, he wo k "Sola i
Mas'udi", which has a simple, in-dep h analysis in he ield o Islamic ju isp udence, has emained
a p ominen sou ce h oughou he ages. The ac ha he wo k was o iginally w i en in Pe sian
