ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
656
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARDA MA’NAVIY-AXLOQIY QADRIYATLARNI
SHAKLLANGANLIGINING BILIM DARAJALARINI NAZORAT QILISH VA
BAHOLASHNI TASHKIL ETISH
ОРГАНИЗАЦИЯ КОНТРОЛЯ И ОЦЕНКИ УРОВНЯ ЗНАНИЙ О ФОРМИРОВАНИИ
ДУХОВНО-НРАВСТВЕННЫХ ЦЕННОСТЕЙ У МЛАДШИХ ШКОЛЬНИКОВ
ORGANIZATION OF MONITORING AND ASSESSMENT OF THE LEVEL OF
KNOWLEDGE ABOUT THE FORMATION OF SPIRITUAL AND MORAL VALUES
AMONG YOUNGER SCHOOLCHILDREN
Usmano a Saboha E kino na
Te miz Pedagogika Ins i u i
Boshlang‘ich a’lim ka ed asi o‘qi u chisi
Tel +99891 377 82 00
Anno a siya.
Ushbu maqolada boshlang‘ich sin o‘qu chila ida ma’na iy-axloqiy qad iya la ning shakllanganlik
da ajasini aniqlash, nazo a qilish a baholash ja ayonining pedagogik hamda psixologik asosla i
ahlil e iladi. Baholashning zamona iy shakl a me odla i, mezonla i, o‘qi u chi–o‘qu chi–o a-ona
hamko ligining ahamiya i yo i iladi. Shuningdek, ma’na iy-axloqiy a biyani baholashda
uch aydigan muammola a ula ni ba a a e ish yo‘lla i akli e iladi.
Аннотация.
В данной статье анализируются педагогические и психологические основы процесса
выявления, контроля и оценки уровня сформированности духовно-нравственных ценностей у
младших школьников. Освещаются современные формы и методы оценки, критерии, значение
сотрудничества педагог–ученик–родитель. Также предлагаются проблемы, возникающие при
оценке духовно-нравственного воспитания, и пути их преодоления.
Anno a ion. This a icle analyzes he pedagogical and psychological ounda ions o he p ocess o
de e mining, con olling and e alua ing he le el o o ma ion o spi i ual and mo al alues in p ima y
school s uden s. The mode n o ms and me hods o assessmen , c i e ia, he impo ance o Teache –
S uden –Pa en coope a ion a e highligh ed. Also, he p oblems encoun e ed in he assessmen o
spi i ual and mo al educa ion and ways o elimina e hem a e p oposed.
Kali so’zla : ma’na iy-axloqiy a biya ,ma’na iy qad iya la axloqiy i ojlanish,
boshlang‘ich a’lim,o‘qu chi shaxsiya i, a biya iy ja ayon,kompe ensiyala ,baholash mezonla i,
nazo a qilish usulla ш, diagnos ika,bilim da ajasi, a’lim- a biya in eg a siyasi, a biya iy
aoliya ,o‘qi u chi aoliya i.
Ключевые слова: духовно-нравственное воспитание ,духовные ценности ,нравственное
развитие, начальное образование, личность учащегося,образовательныйпроцесс,компетенции,
критерии оценки, методы контроля работы,диагностики,уровень знаний,учебно-
воспитательная интеграция,образовательная деятельность, деятельность учителя.
Keywo ds: spi i ual and mo al educa ion, mo al de elopmen o spi i ual alues,
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
657
p ima y educa ion,s uden pe sonali y,educa ional p ocess,compe encies, e alua ion c i e ia, con ol
me hods,diagnos ics,le el o knowledge,educa ional in eg a ion,educa ional ac i i ies, eache
ac i i ies.
Ki ish. Jamiya a aqqiyo i a yosh a lodning ma’na iy ba kamolligi o‘za o uz iy bog‘liq bo‘lib,
bugungi globallashu da ida bolala da mus ahkam ma’na iy-axloqiy pozi siyani shakllan i ish
a’lim izimining muhim azi asi hisoblanadi. Ayniqsa, boshlang‘ich a’lim bosqichida o‘qu chila ga
insonpa a lik, a anpa a lik, meh -oqiba , hu ma , adola , halollik kabi azila la ni singdi ish
ula ning shaxs si a ida shakllanishida asosiy omil bo‘ladi.
Ushbu azila la ning qancha da ajada o‘zlash i ilgani a amaliy xulq-a o da namoyon
bo‘layo ganini aniqlash esa sama ali nazo a a baholash izimini alab e adi. Boshlang‘ich sin
o‘qu chisining yosh psixologiyasi, ij imoiy aolligi, bilish aoliya ining i ojlanish xususiya la i
baholash ja ayonida alohida yondashu ni aqozo qiladi.
Ma’na iy-axloqiy qad iya la ni baholashning pedagogik mazmuni boshlang‘ich sin la da ma’na iy-
axloqiy a biyani nazo a qilish quyidagi maqsadla asosida olib bo iladi:O‘qu chining ma’na iy
i ojlanish da ajasini aniqlash.Axloqiy ushunchala ni bilish a amalda qo‘llash qobiliya ini
o‘lchash.Ta biya iy ishla ning sama ado ligini baholash a akomillash i ish.O a-ona a o‘qi u chi
hamko ligini yo‘lga qo‘yish. O‘qu chining xulq-a o i a ij imoiy aolligidagi o‘zga ishla ni izimli
kuza ish.Baholash ja ayoni shunchaki nazo a emas, balki a biya iy a’si ning muhim elemen i
si a ida o‘qu chining ong, his- uyg‘u a xulqining uyg‘un i ojlanishiga xizma qiladi.Ma’na iy-
axloqiy i ojlanishni baholash mezonla i Boshlang‘ich sin o‘qu chila ida qad iya la ni o‘zlash i ish
quyidagi uch asosiy ko‘ sa kich o qali baholanadi: Kogni i (bilim) ko‘ sa kichla .Axloqiy
ushunchala ni bilishi (odob, hu ma , halollik, do‘s lik, mas’uliya ).Yaxshi a yomon xulq u la ini
aj a a olishi.Axloqiy aziya la da o‘g‘ i xulqni anlash haqidagi bilimla i.Emo sional-qad iya li
ko‘ sa kichla .Ma’na iy azila la ga bo‘lgan shaxsiy munosaba i.Yaxshi xa i-ha aka la ga ichki
qad iya si a ida munosaba bildi ish.Empa iya, meh -sha qa , boshqala ga yo dam be ish
is agi.Xulq-a o (amaliy) ko‘ sa kichla .Kunlik hayo da ma’na iy me’yo la ga amal qilishi.Jamoada
o‘zini u ish madaniya i, hamko lik ko‘nikmala i.Qoidala ga ioya qilish, mas’uliya ni o‘z zimmasiga
olish.Baholashning zamona iy shakl a me odla i.Boshlang‘ich sin o‘qu chila ida ma’na iy-
axloqiy a biyani baholashda quyidagi me odla eng sama ali hisoblanadi:Pedagogik kuza ish
O‘qi u chi bolaning xulqini da sda, ana usda, gu uh ishla ida kuza ib bo adi. Bu usul bolaning
abiiy hola da o‘zini u ishi haqida aniq asa u be adi.Suhba a sa ol-ja ob: Boladan u li
aziya la da qanday yo‘l u ishini so‘ ash o qali uning ik lashi, emosional munosaba i a qad iya la
izimi aniqlanadi.Axloqiy aziya la ni modellash i ish “Sen bo‘lsang nima qila ding?”, “Do‘s ing
xa o qilsa qanday yo‘l u asan?” kabi sa olla o qali o‘qu chining eal hayo iy qa o la i baholanadi.
Ma zuga oid adabiyo la ning ahlili qismi.
Boshlang‘ich sin o‘qu chila ida ma’na iy-axloqiy qad iya la ni shakllan i ish a ula ni baholash
masalasi so‘nggi yilla da pedagogika, psixologiya a a’lim me odikasi sohasida keng
o‘ ganilayo gan ma zula dan bi idi . Tadqiqo chila ik icha, ma’na iy-axloqiy a biya ja ayoni
boshlang‘ich a’lim da ida izchil, izimli a shaxsga yo‘nal i ilgan yondashu asosida ashkil
e ilgandagina ku ilgan na ijala ga e ishish mumkin.Pedagog olimla A. A loniy, Abdulla Qo i
Niyoziy, H. Yo‘ldoshe , N. Azizxo‘jae a asa la ida ma’na iy qad iya la o‘qu chi shaxsini
shakllan i ishda hal qilu chi omil ekanligi a’kidlanadi. Bu manbala da axloqiy a biyaning mazmuni,
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
658
maqsadi a amoyilla i, shuningdek, yosh xususiya la iga mos me odla ni qo‘llash za u a i yo i ilgan.
Shuningdek, zamona iy pedagogik yondashu la — kompe ensiya iy a’lim, aoliya ga asoslangan
yondashu a in eg a siyalashgan a’lim — o‘qu chila da ma’na iy-axloqiy ushunchala ni yanada
mus ahkam shakllan i ish imkonini be ishi qayd e iladi.Adabiyo la da nazo a a baholash masalasi
alohida o‘ in u adi. G‘. Shouma o , X. Abduka imo , L. Vygo skiy, B. Bloom adqiqo la ida
o‘qu chila ning bilim da ajasini aniqlashda u li baholash mezonla i, diagnos ik usulla a
moni o ing izimla idan oydalanish sama ado ligi yo i ilgan. Xususan, B. Bloomning axminiy
asni iga ko‘ a, o‘qu chila ning bilim da ajasi bosqichma-bosqich: bilish, ushunish, qo‘llash, ahlil,
sin ez a baholash ko‘nikmala i asosida aniqlanadi.Milliy o‘qu das u la i a me odik qo‘llanmala da
ma’na iy-axloqiy a biyani baholash mezonla i si a ida o‘qu chila ning xulq-a o i, ik lashi,
muloqo madaniya i hamda o‘ziga a boshqala ga nisba an mas’uliya i ko‘ sa ilgan. Adabiyo la da
qayd e ilishicha, boshlang‘ich sin o‘qu chila ida ma’na iy-axloqiy si a la ni aniqlashda kuza ish,
suhba , es , aziya li opshi iqla a po el ahlili eng sama ali usulla dan hisoblanadi.Umuman
olganda, ma jud ilmiy manbala ahlili shuni ko‘ sa adiki, ma’na iy-axloqiy a biyani baholash bi
ma alik ja ayon emas, balki uzluksiz moni o ing, izimli kuza u a o‘qu chining shaxsiy i ojlanish
xususiya la ini inoba ga olgan holda olib bo iladigan pedagogik ja ayondi . Adabiyo la mualli la i
baholashning sha o ligi, mezonla ning aniqligi a yoshga mosligi a’lim si a ini oshi ishda muhim
omil ekanini a’kidlaydila .
Tadqiqo me odologiyasi qismi . Tadqiqo quyidagi naza iy manbala a ilmiy qa ashla ga
asoslanadi: pedagogik diagnos ika a baholash naza iyasi B. Bloom, L. Vygo skiy, D. B une a
boshqala , ma’na iy-axloqiy a biya konsepsiyala i A. A loniy, H. Yo‘ldoshe , N.Azizxo‘jae a,
kompe ensiya iy a aoliya ga asoslangan yondashu la ,boshlang‘ich a’lim psixologiyasi a
pedagogikasi.
Tadqiqo obyek i
Boshlang‘ich sin o‘qu chila ida ma’na iy-axloqiy qad iya la ni shakllan i ish a baholash ja ayoni.
Tadqiqo p edme i:O‘qu chila ning ma’na iy-axloqiy si a la ini aniqlash, baholash a nazo a qilish
usulla i, mezonla i hamda ula ni ashkil e ish mexanizmla i.
Tadqiqo usulla i:Tadqiqo maqsadiga e ishish uchun quyidagi ilmiy-uslubiy usulla qo‘llanildi:
Naza iy adqiqo usulla i:ma zuga oid ilmiy adabiyo la ni o‘ ganish a ahlil qilish; pedagogik,
psixologik a me odik manbala ni solish i ish;ma jud baholash mezonla ini o‘ ganish a
umumlash i ish.
Empi ik adqiqo usulla i:kuza ish — o‘qu chila ning xulq-a o i, muloqo madaniya i a
aoliya idagi axloqiy belgila ni aniqlash;
suhba — o‘qu chila , o a-onala hamda o‘qi u chila dan ma’na iy-axloqiy si a la haqidagi
ma’lumo la ni olish;anke a a so‘ o noma — o‘qu chila ning ma’na iy qad iya la haqidagi
asa u la ini o‘lchash;diagnos ik es la — axloqiy hola la ni baholashga doi opshi iqla o qali
bilim da ajasini aniqlash; aziya li opshi iqla — o‘qu chining axloqiy qa o qabul qilish qobiliya ini
baholash;po el ahlili (po olio) — o‘qu chining o‘qu a a biya iy aoliya idagi yu uqla ini
izimli baholash.
S a is ik a ahliliy usulla : olingan na ijala ni gu uhla ga aj a ish; oizla da i odalash a aqqoslash;
diagnos ika na ijala ini umumlash i ish.
Tadqiqo ning amaliy ahamiya i
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
659
Tadqiqo na ijala i boshlang‘ich sin o‘qi u chila i uchun ma’na iy-axloqiy a biyani baholashda
qo‘llaniladigan mezonla a usulla ni akomillash i ishga yo dam be adi. Shuningdek, diagnos ika
ja ayonini izimli yo‘lga qo‘yish, o‘qu chila ning axloqiy i ojlanishini moni o ing qilish imkonini
be adi.
Taxlil a na ijala qismi
Tadqiqo da omida boshlang‘ich sin o‘qu chila ida ma’na iy-axloqiy qad iya la ning
shakllanganlik da ajasini aniqlash maqsadida kuza ish, suhba , anke a, diagnos ik es la a aziya li
opshi iqla asosida ma’lumo la yig‘ildi. Olingan na ijala ahlili o‘qu chila o asida ma’na iy-
axloqiy ushunchala ning shakllanish da ajasi bi xil emasligini, ay im ko‘nikmala da sezila li
a o u la ma judligini ko‘ sa di.
Kuza ish na ijala i
Kuza u ja ayonida o‘qu chila ning muloqo madaniya i, xulq-a o i a jamoa iy aoliya dagi
ish i oki o‘ ganildi. Tahlilga ko‘ a, o‘qu chila ning aksa iya ida:bi -bi iga hu ma bilan mu ojaa
qilish,o‘qi u chi ko‘ sa mala iga amal qilish,jamoa iy ishla da aol bo‘lish kabi axloqiy ko‘nikmala
shakllangan.
Shu bilan bi ga ay im o‘qu chila da o‘zini boshqa a olmaslik, aziya la ni baholashda shoshqaloqlik
a mas’uliya ni ye a li da ajada his qilmaslik hola la i kuza ildi.
Suhba a anke a na ijala i
Suhba a anke ala o‘qu chila ning ma’na iy qad iya la haqidagi asa u la ini aniqlashga
qa a ildi. Tahlil na ijala iga ko‘ a:o‘qu chila ning 70–75 oizi “halollik”, “meh -sha qa ”, “hu ma ”,
“ a anpa a lik” kabi ushunchala ning mazmunini o‘g‘ i izohlab be a oldi;
20–25 oiz o‘qu chila ushunchala ni hayo iy misolla o qali izohlashda qiyinchilikla ga duch keldi;
5–7 oiz o‘qu chila da ma’na iy-axloqiy ka ego iya bo‘yicha no o‘g‘ i yoki yuzaki asa u la
ma judligi aniqlandi.
Diagnos ik es la a aziya li opshi iqla ahlili
O‘qu chila ga be ilgan axloqiy aziya la bo‘yicha qa o qabul qilish opshi iqla i ula ning axloqiy
ik lash da ajasini ko‘ sa di. Tahlil na ijala i quyidagicha bo‘ldi:
60 oiz o‘qu chi aziya ga o‘g‘ i, axloqiy jiha dan maqbul qa o qabul qildi;
30 oiz o‘qu chi aziya ni analiz qila oldi, ammo qa o ida mus ahkam axloqiy asos ye ishmadi;
10 oiz o‘qu chi aziya mohiya ini ushunishda qiynaldi a no o‘g‘ i qa o anladi.
Po el (po olio) ahlili
Po el ahlili o‘qu chila ning o‘qu yu uqla i bilan bi ga ula ning mas’uliya i, opshi iqla ni baja ish
in izomi a ijodko likka bo‘lgan munosaba ini aniqlashga imkon be di. Olingan na ijala ga ko‘ a:
o‘qu chila ning 65 oizida opshi iqla ni o‘z aq ida a mas’uliya bilan baja ish ko‘nikmala i
shakllangan;
25 oizida bu ko‘nikmala o‘ a da ajada;
10 oizida esa mun azam nazo a a qo‘shimcha ag‘ba za u ligi qayd e ildi.
Umumiy ahlil
Olingan ma’lumo la asosida boshlang‘ich sin o‘qu chila ining ma’na iy-axloqiy bilimla i a
ko‘nikmala ida quyidagi muhim jiha la aniqlandi:
ma’na iy-axloqiy ushunchala ni bilish da ajasi nisba an yuqo i;
ushunchala ni hayo iy aziya la da qo‘llash, o‘g‘ i qa o qabul qilishda o‘ acha da aja kuza ildi;
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
660
mas’uliya , muloqo madaniya i a jamoada ishlash ko‘nikmala i ye a li da ajada shakllangan
bo‘lsada, ba cha o‘qu chila da bi dek emas.
Na ijala
Tadqiqo yakunida quyidagi na ijala ga e ishildi:
Boshlang‘ich sin o‘qu chila ida ma’na iy-axloqiy qad iya la asosan boshlang‘ich da ajada
shakllangani aniqlandi.
Axloqiy ushunchala ni bilish yaxshi bo‘lsada, ula ni amaliyo da qo‘llash ko‘nikmala i ay im
o‘qu chila da ye a li emasligi ma’lum bo‘ldi.
Baholashning kompleks usulla ini qo‘llash (kuza ish, suhba , es , po el) o‘qu chila ning ma’na iy
i ojlanishini o‘liq aniqlash imkonini be di.
O‘qu chila da mas’uliya , muloqo madaniya i a jamoa iy ishla ga munosaba ni yanada
i ojlan i ish bo‘yicha qo‘shimcha a biya iy ishla alab e ilishi aniqlangan.
4. Xulosa a akli la . Ushbu adqiqo da boshlang‘ich sin o‘qu chila ida ma’na iy-axloqiy
qad iya la ning shakllanganlik da ajasini aniqlash, nazo a qilish a baholash ja ayoni o‘ ganildi.
Olingan na ijala , mazku ja ayonning kompleks, izimli a shaxsga yo‘nal i ilgan yondashu asosida
ashkil e ilishi za u ligini ko‘ sa di.
Tahlilla ga ko‘ a, o‘qu chila ning aksa iya ida ma’na iy-axloqiy ushunchala ni bilish da ajasi
ye a li bo‘lsada, ula ni eal aziya la da qo‘llash, axloqiy qa o qabul qilish a mas’uliya bilan
ha aka qilish ko‘nikmala i o‘liq shakllanmagan. Bu esa baholash ja ayonida na aqa
naza iybilimla ga, balki o‘qu chining amaliy aoliya dagi axloqiy xa i-ha aka la ini ham hisobga
olish za u ligini ko‘ sa adi.
Tadqiqo shuni ko‘ sa diki, baholashning u li me odla i – kuza ish, suhba , diagnos ik es la ,
aziya li opshi iqla a po el ahlili – o‘qu chila ning ma’na iy-axloqiy i ojlanish da ajasini aniq
a o‘liq yo i ishga imkon be adi. Ushbu usulla bi galikda qo‘llanganda diagnos ika ja ayoni
sama ado ligi oshadi.
Olingan na ijala ga ayangan holda, boshlang‘ich sin o‘qu chila ida ma’na iy-axloqiy qad iya la ni
yanada i ojlan i ish uchun quyidagila muhim hisoblanadi:
a’lim- a biya ja ayonida axloqiy aziya la , olli o‘yinla a muammoli opshi iqla dan keng
oydalanish;
o‘qu chila ni mus aqil ik lash, mas’uliya a muloqo madaniya iga o‘ ga u chi me odla ni qo‘llash;
o‘qi u chila ning a biya iy aoliya ini nazo a a baholashning aniq mezonla i bilan boyi ish;
o a-onala bilan hamko likni kuchay i ish a oila iy a biya omilla ini inoba ga olish.
Umuman olganda, adqiqo ma’na iy-axloqiy a biyani baholash ja ayonini akomillash i ish,
o‘qu chila ning axloqiy i ojlanishini mun azam moni o ing qilish a boshlang‘ich a’lim si a ini
oshi ishda amaliy ahamiya ga ega.
FOYDALINGAN ADABIETLAR RUYXATI:
1. Mi ziyoe . Sh .Yangi Uzbekis on a akkiyo s a egiyasi»Uzbekis on»T., 2022, 39-b(434)
2. Boshlangich sin uku chila ini mana iy axlokiy ekologik a biyalash me odi. S Usmono a -
In e p e a ion and esea ches, 2023
3.METHODOLOGY OF SPIRITUAL, ETHICAL AND ECOLOGICAL EDUCATION OF
PRIMARY CLASS STUDENTS*
US E kino na - In en Resea ch Scien i ic Jou nal, 2023
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-11
661
4.FORMATION OF EDUCATIONAL-ETHOLOGICAL AND MORAL VALUES IN PRIMARY
SCHOOL STUDENTS S USMANOVA - Wo ld Bulle in o Social Sciences, 2024
5.Educa ion o P ima y Class S uden s in Spi i ual and Mo al Spi i Issues*S USMANOVA -
Pedagogical Clus e -Jou nal o Pedagogical …, 2024
6.Speci ic cha ac e is ics o spi i ual e hical and mo al educa ion o p ima y class s uden s Au ho s
Usmono a Sabokha Publica ion da e 2023/10 Jou nal Wo ld Bulle in o social sciences(wbss)
IssueISSN(E)2749-361x Pages 23,24,25,26,27 Publishe
Schola Exp ess Jou nals Be lin Ge many Oc obe ,2023
