GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
7
DOI: h ps://10.5281/zenodo.17663873
FUQAROLIK-HUQUQIY MUNOSABATLARI
Ibadullaye a Ma una Ilhomboy qizi
OʻzMPU Ij imoiy-gumani a anla ni oʻqi ish me odikasi(huquq a’limi)
1-ku s magis an i
ANNOTATSIYA
Maqolada uqa olik-huquqiy munosaba la , oqa olik-huquqiy munosaba la
xususiya la i a uqa olik-huquqiy munosaba la u la i ko‘ ib chiqiladi. Ij imoiy
munosaba la , huquqiy munosaba la a uqa olik-huquqiy munosaba la iga a’ i la
be ilgan.
Kali so‘zla : uqa olik-huquqiy munosaba la , mulkiy munosaba la , uqa olik-
huquqiy munosaba la u la i, mu loq a nisbiy huquqiy munosaba , yu idik ak .
Ma’lumki, uqa olik-huquqiy munosaba la deganda uqa olik huquqi no mala i
bilan a ibga solinadigan ij imoiy munosaba la ushuniladi. Shuning uchun uqa olik-
huquqiy munosaba la ning xususiya la i uqa olik huquqi no mala ining o‘ziga xos
xususiya la i bilan belgilanadi: ula ix iyo iy a ish i okchila ning shaxsiy
man aa la iga asoslanadi. Fuqa olik-huquqiy munosaba la i mazmunan ham, ujudga
kelish asosida ham nihoya da xilma-xildi .
Fuqa olik huquqining p edme i u li uqa olik huquqi no mala i bilan a ibga
solinadigan ij imoiy munosaba la bo‘lib, ula o‘z na ba ida u li no ma i hujja la da
o‘z i odasini opgan.Ij imoiy munosaba la ni uqa olik-huquqiy a ibga solish
mexanizmining ma kaziy jiha i uqa olik-huquqiy munosaba la ushunchasi
hisoblanadi. Fuqa olik-huquqiy munosaba la jamoa munosaba la ining u li
sohala ida uqa olik huquqi bilan a ibga solinishi na ijasida huquqiy shaklga ega
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
8
bo‘ladi. Ildizni ushunish uchun "Fuqa olik-huquqiy munosaba la " a amasini aniqlash
ke ak. Fuqa olik-huquqiy munosaba la i, a alambo , uqa olik huquqi no mala i
bilan a ibga solinadigan ij imoiy munosaba la di .
Fuqa olik-huquqiy munosaba la uch a mus aqil elemen dan yani huquqiy
munosaba subyek la i, mazmuni a obyek la idan ibo a di . Fuqa olik-huquqiy
munosaba subyek la i bo‘lib, ushbu huquqiy munosaba da qa nashu chi uqa ola (FK
2-kichik bo‘lim 3-bob 16-38-moddala ) a yu idik shaxs (FK 2-kichik bo‘lim 4-bob
39-78- moddala ) hisoblanadi. Da la (FK 2-kichik bo‘lim 5-bob 79-80-moddala )
ham uqa olik-huquqiy munosaba subyek i bo‘lishi mumkin. Fuqa olik-huquqiy
munosaba ning mazmunini shu munosaba da qa nashu chi shaxsla ning subyek i
huquqla i a bu chla i ashkil e adi. Fuqa оlik-huquqiy munоsaba ning ob’yek i (FK
3-kichik bo‘lim) deb, uqa оlik-huquqiy munоsaba da qa nashu chi shaхsla ning
ha aka la i qa a ilgan hamda sub’yek i huquqla i a majbu iya la i belgilangan
mоddiy (FK 3-kichik bo‘lim 7- bob 83-96-moddala ) a nоmоddiy (FK 3-kichik
bo‘lim 8-bob 97-100-moddala ) ne’ma la ga ay iladi.
Fuqa olik huquqining p edme iga ki u chi ij imoiy munosaba la a a la ning
huquqiy engligi usuli bilan a ibga solinadi. Shu sababli ham, asosan, uqa olik-
huquqiy munosaba la ula da ish i ok e u chi subyek la ning i odasini i odalashi
na ijasida ujudga keladi. Fuqa olik huquqi uchun bunday munosaba la ning paydo
bo‘lishining oda iy holi omonla o‘ asida bi im uzish hisoblanadi. Alba a, bu hola da
bu uqa olik-huquqiy munosaba la ning abia ida namoyon bo‘ladi. Fuqa olik-huquqiy
munosaba la ining muhim belgisi a a la ning engligi, bi -bi ining huquqiy
mus aqilligi hisoblanadi.
Fuqa olik-huquqiy munosaba la jismoniy, yu idik shaxsla hamda da la a
boshqa jamoa bi lashmala i o‘ asidagi na sala , ishla , xizma la , ma’lumo la ,
in ellek ual aoliya na ijala i yoki nomoddiy ne’ma la ga nisba an uqa olik huquqi
no mala i bilan a ibga solinadigan ij imoiy munosaba la di . Fuqa olik-huquqiy
munosaba la da da la ning ish i ok e ishi ikki shaklda amalga oshi ilishi soha
adqiqo chila i a olimla i omonidan e’ i o e iladi. Da la u li mulkiy a majbu iy
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
9
huquqiy munosaba la da be osi a o‘zi a uning omonidan ashkil e ilgan yu iik
shaxsla o qali ish i ok e adi. Bunda da ala nomidan uqa olik huquqiy munosaba la
ish i ok e u chi mazku sub’ek la ushbu munosaba la ish i okchila i bo‘lgan boshqa
sub’ek la bilan eng ma qeyda bo‘ladi a ula o asida munosaba la englikka
asoslanadi. Da la nomidan uqa olik huquqiy munosaba la da ish i ok e u chi uning
akola li o gan-muassasala i yoki yu idik shaxsla i mazku munosaba la da ish i ok
e ayo gan uchinchi shaxsla ga nisba an o‘zining "hokimiya " pozisiyasiga ayangan
holda ula ga nisba an us un ma qega ega bo‘la olmaydi. Umuman olganda, da la
ish i ok e adigan mulkiy munosaba la da da la ushbu munosaba la "sha li k edi o i"
maqomida ish i ok e ishi hola la i kuza iladi.
Fuqa olik-huquqiy munosaba la bi necha u ga bo‘linadi:
1. Mulkiy хa ak e dagi a mulkiy хa ak e da bo‘lmagan shaхsiy huquqiy
munоsaba la . Mulkiy хa ak e dagi munosaba la bi o bi mulkni so ish, ija aga
qo‘yish a shula kabi mulk bilan bog‘liq huquqiy munosaba la . Mulkiy хa ak e da
bo‘lmagan shaxsiy huquqiy munosaba la esa shaxsning o‘zi bilan be osi a bog‘liq
bo‘lgan a bi o ga o‘ kazilishi mumkin bo‘lmagan shaxsiy huquqla ushiniladi.
2. Mu laq a nisbiy huquqiy munоsaba la . Mu laq huquqiy munоsaba la da
sub’yek i huquq egala i o‘z huquqla ining buzilmasligini alab qila оladila a bu
huquqla i qonunla bilan qo‘ iqlanadi. Bu huquqla ga masalan mulk, mualli lik
huquqla i, shaхsiy huquq kabila ki adi. Nisbiy huquqiy munоsaba da aqa bi
shaхsgina huquq yoki majbu iya оladi. Nisbiy huquqla ga asоslangan alabla ning
amalga оshi ilishi, majbu iya la ning baja ilishi, qa zga оlingan pulning o‘lanishi
bo‘yicha o‘z zimmasiga sha nоma asоsida majbu iya оlgan shaхsdangina alab qilish
mumkin bo‘ladi.
3. Mulkiy huquqiy a majbu iya huquqiy munоsaba la . Mulkiy huquqiy
munоsaba la yuqo ida akidlab o‘ ilganidek mulkni egallash, undan оydalanish a uni
asa u e ishga qa a iladi. Majbu iya -huquqiy munоsaba la i mulkiy huquqiy
munоsaba la bilan bоg‘liq. Lekin bazi huquqiy munosaba la bоg‘liq bo‘lmasligi
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
10
mumkin. Muayyan bi ishla ni baja ish, хizma ko‘ sa ilishi yoki e kazilgan za a ni
o‘la ilishiga qa a ilishi bilan bоg‘liq munоsaba la .
Fuqa olik-huquqiy munosaba la ha xil u dagi yu idik ak la ma jud bo‘lganda
ujudga keladi. Huquqiy munоsaba la ni belgilash, o‘zga i ish a bekо qilishga
qa a ilgan hоla la yu idik ak deb a algan. Shunday qilib, uqa olik-huquqiy
munosaba la - bu mulkiy munosaba la ga ham, nomulkiy munosaba la ga ham a’si
qilu chi bi qa o xususiya la ma jud bo‘lgan, ula da majbu iy i odani i odalo chi
u li xil sub’ek la ma jud bo‘lgan ij imoiy munosaba la , degan xulosaga kelishimiz
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES)
1. Суханов Е.А. / Российское гражданское право: Учебник: В 2 т. Т. I: Общая
часть. Вещное право. Наследственное право. Интеллектуальные права. Личные
неимущественные права - 2-е изд., стереотип. - М.: Статут, 2011 -958 с. - 110с.
2 Рахмонкулов д. Фукаролик хукукининг субъектлари, укув кулланма - Т.:
Узбекистан, 2008. 170 бет
3 Бурханова Л. М., Эгамбердиев Э. Х. СЕМЕЙНОЕ
ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВО В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН КАК СПОСОБ
РАЗРЕШЕНИЯ СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКИХ ПРОБЛЕМ В УСЛОВИЯХ
РЫНОЧНОЙ ЭКОНОМИКИ //Материалы VII Международной научно-
практической конференции «Актуальные проблемы социально-трудовых
отношений», посвященной 60-летию основания Института социально-
экономических исследований ДФИЦ РАН. - 2019. - С. 121-123.
