612
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
SHARQ VA G‘ARB MUTAFAKKIRLARINING MAKTABGACHA PEDAGOGIKAGA
QO‘SHGAN HISSALARI
Ax o o a Dilba
Qo ako'l pedagogika exnikumi
Maxsus an o'qi u chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17664919
Anno a siya. Ushbu maqolada Sha q a G‘a b mu a akki la ining mak abgacha
pedagogika i ojiga qo‘shgan hissasi ilmiy-naza iy jiha dan ahlil qilingan. Abu Nas Fo obiy,
Ibn Sino, Alishe Na oiy, Kayko us kabi Sha q mu a akki la ining a biya haqidagi g‘oyala i
hamda Komenskiy, Russo, F ebel, Mon esso i, Piaje kabi G‘a b pedagogla ining naza iyala i
qiyosiy o‘ ganilgan. Maqolada ikki yo‘nalishning umumiy a a qli jiha la i, ula ning
zamona iy mak abgacha a’lim izimidagi ahamiya i, in eg a sion yondashu ning sama ado ligi
yo i ilgan. Na ijada mak abgacha a’lim konsepsiyasini akomillash i ishda Sha qning ma’na iy
me osi a G‘a bning ilmiy-me odik yondashu la i uyg‘unligining dolza bligi asoslab be ilgan.
Kali so‘zla : Sha q pedagogikasi, G‘a b pedagogikasi, mak abgacha a’lim, Fo obiy,
Ibn Sino, Komenskiy, Mon esso i me odikasi, o‘yin exnologiyala i, kogni i i ojlanish, a biya,
pedagogik me os, bola psixologiyasi.
Mak abgacha a’lim inson kamolo ining eng nozik a mas’uliya li bosqichi bo‘lib, bu
da da bolaning shaxs si a ida shakllanishi, aqliy a ma’na iy i ojlanishi uchun mus ahkam
poyde o ya a iladi. Sha q a G‘a b uyg‘onish da i mu a akki la i as la da omida bolala
a biyasiga oid qimma li g‘oyala ni ilga i su ib, bugungi zamona iy mak abgacha
pedagogikaning naza iy asosla ini shakllan i ganla . Ula ning pedagogik qa ashla i bolaga
muhabba , shaxsga hu ma , i ojlanish bosqichla ini inoba ga olish, a biyaning uzluksiz a
kompleks bo‘lishi kabi amoyilla ga asoslangan holda akomillashib bo moqda.
Sha q mu a akki la i – Abu Nas Fo obiy, Ibn Sino, Alishe Na oiy, Bahouddin
Naqshband, Ahmad Yassa iy, Kayko us, Sa’diy She ozi a boshqala – o‘z asa la ida a biya
ja ayonini insonpa a lik amoyilla iga asoslaganla . Ayniqsa, Fo obiyning “Fozil odamla
shah i” asa ida bola a biyasini jamiya a aqqiyo ining bosh omili si a ida alqin qilinadi. U yosh
a lodni aqliy, axloqiy a jismoniy i ojlan i ish bi bu un ja ayon ekanini a’kidlab, a biyaning
ilk bosqichdan boshlab izchil olib bo ilishi lozimligini qayd e adi. Ibn Sino esa “Tib qonunla i”
a “Donishnoma” asa la ida bolala ning jismoniy sog‘lig‘i, psixik i oji, gigiyena
ko‘nikmala ini shakllan i ishga oid ik la bildi ib, mak abgacha yoshdagi bolala uchun
muhi ning ozaligi, o‘yin o qali a’lim be ishning sama ado ligini ko‘ sa ib o‘ adi. Sha q
pedagogikasida, xususan, Kayko usning “Qobusnoma” asa ida esa bola a biyasida yumshoqlik,
izchillik, meh -muhabba a odob-axloq me’yo la iga amal qilish muhimligi uq i iladi.
G‘a b mu a akki la i — Y.A. Komenskiy, Jan-Jak Russo, Iogann Ge , F id ix F ebel,
Ma iya Mon esso i, Jan Piaje kabi pedagog a psixologla mak abgacha a’limning mus aqil
ilmiy yo‘nalish si a ida shakllanishiga ulkan hissa qo‘shganla . Komenskiyning “Buyuk
didak ika” asa ida bola aoliya ida abia ga moslik, o‘yin o qali o‘qi ish, ko‘ gazmalilik
amoyilla i asoslangan bo‘lib, bugungi zamona iy mak abgacha a’lim s anda la ining negizini
ashkil e adi. Russo esa “Emil yoki a biya haqida” asa ida bolani e kin, mus aqil ik lo chi
shaxs si a ida ko‘ ish, uni abia bilan uyg‘un holda a biyalash, o iqcha zo‘ a onlik a azyiqni
ad e ish g‘oyala ini ilga i su gan. Mon esso i izimi mak abgacha a’lim sohasida bu unlay
yangi bosqichni boshlab be di.
613
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Uning “Mon esso i muhi i”, “o‘z-o‘zini boshqa ish”, “kuza ish a mus aqillik”
amoyilla i bugungi kundagi ko‘plab da la la da mak abgacha a’lim muassasala ining asosiy
pedagogik modeli si a ida qo‘llanilmoqda. Piajening kogni i i ojlanish naza iyasi esa
mak abgacha yoshdagi bolala ning a akku bosqichma-bosqich i ojlanishini ilmiy asoslab,
o‘qi u chi a a biyachila ga ha bi yosh da i uchun mos me odla ni anlashga imkon ya a di.
Sha q a G‘a b pedagogik qa ashla ini umumiy jiha la i shundan ibo a ki, ula bolani
alohida shaxs si a ida ko‘ ish, a biyada meh -muhabba , adola , insonpa a lik, ijodko likni
ag‘ba lan i ish, o‘yin aoliya ini a’limning asosiy shakli si a ida e’ i o e ish, a’lim- a biya
ja ayonini bola i ojlanishiga moslash i ish g‘oyala ida mush a akdi . Xususan, F ebelning
“bolala bog‘chasi” konsepsiyasi bilan Sha q mu a akki la ining “ilmning boshlanishi
bolalikdan” degan ik la i bi -bi ini o‘ldi adi. Mon esso i izimidagi mus aqillik g‘oyasi bilan
Na oiy a’limni “bo iniy uyg‘onish” ja ayoni si a ida alqin qilishi o‘ asida ham ma’na iy
yaqinlik ma jud. Piaje naza iyasidagi yosh da la bo‘yicha bosqichli i ojlanish amoyilla i Ibn
Sinoning bolaning psixo iziologik xususiya la i haqidagi qa ashla i bilan uyg‘unlashadi.
Demak, Sha q a G‘a b mu a akki la ining qa ashla i bi -bi ini inko e may, balki
umumiy maqsad – ba kamol insonni shakllan i ish g‘oyasi a o ida bi lashadi.
Zamona iy mak abgacha a’limda ana shu a ixiy aj ibala uyg‘unlashib, yangi
pedagogik yondashu la shakllanmoqda. Bugungi O‘zbekis on mak abgacha a’lim
konsepsiyasida ham Sha qning ma’na iy-ma’ i iy me osi a G‘a bning ilmiy-pedagogik
yondashu la i in eg a siyasi asosida qo‘shma model ya a ilmoqda. Jumladan, da la o‘qu
das u la ida Mon esso i elemen la i, o‘yin exnologiyala i, i ojlanish psixologiyasi, shaxsga
yo‘nal i ilgan a’lim, axloqiy qad iya la ni singdi ish, milliy-ma’na iy me osni o‘ ga ish kabi
yo‘nalishla uyg‘unlashgan hola da qo‘llanilmoqda. Bu esa Sha q donishmandligi a G‘a b
inno a sion pedagogikasining sama ali sin enzi si a ida namoyon bo‘lmoqda.
Xulosa qilib ay ganda, mak abgacha pedagogikaning shakllanishi ming yillik aj ibala ,
anning u li bosqichla i a mu a akki la ning ilmiy me osiga ayanadi. Sha q a G‘a b
olimla ining bola a biyasi haqidagi qa ashla i nihoya da boy, ang-ba ang a chuqu ma’na iy-
psixologik mohiya ga ega bo‘lib, bugungi zamona iy a’lim izimi uchun ham beqiyos ahamiya
kasb e adi. Bu g‘oyala o‘z na ba ida ha bi a biyachi-pedagogning amaliy aoliya ida bolaga
meh , shaxsga hu ma , mus aqillikni qo‘llab-qu a lash, i ojlanish qonuniya la iga ayanish
kabi amoyilla ni kuchay i adi. Shu bois Sha qning ma’na iy me osi a G‘a bning ilmiy-
pedagogik aj ibasi uyg‘unligida qu ilgan mak abgacha a’lim naza iyasi hozi gi kunda ba kamol
a lodni a biyalashning eng sama ali yo‘lidi .
Mak abgacha a’limga oid Sha q a G‘a b mu a akki la ining pedagogik qa ashla i
ko‘plab ilmiy manbala da keng yo i ilgan. Abu Nas Fo obiyning “Fozil odamla shah i” asa i
(Fo obiy, 1993) bolani ba kamol inson si a ida a biyalash, jamiya a aqqiyo ini yosh a lod
ma’na iya iga bog‘lash g‘oyala ini ilga i su adi. Ibn Sinoning “Donishnoma” a “Tib qonunla i”
asa la i (Ibn Sino, 2000) esa bolala ning psixologik i ojlanishi, jismoniy sog‘lomlash i ish,
gigiyenik a biya a o‘yin aoliya ining ahamiya ini ilmiy asoslab be gan. Alishe Na oiyning
“Mahbub ul-qulub” hamda “Xamsa” asa la ida (Na oiy, 1999) insonpa a a biya, odob-axloq,
meh -mu u a , o‘zini anglash a shaxsiy komillik konsepsiyasi us u o o‘ in egallaydi.
Kayko usning “Qobusnoma”si (Kayko us, 1985) bolani yumshoqlik, sab a izchillik bilan
a biyalash za u ligini uq i adi. G‘a b pedagogikasida Y.A. Komenskiyning “Didac ica Magna”
(Komenskiy, 1657) asa i mak abgacha yoshdagi bolala ga a’lim be ishda ko‘ gazmalilik,
abia ga moslik a izchillik amoyilla ining naza iy asosini ya a gan.
614
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Jan-Jak Russоning “Émile ou de l’éduca ion” asa i (Rousseau, 1762) bola e kinligi, abiiy
i ojlanish, majbu lashga qa shi bo‘lish kabi ilg‘o g‘oyala ni ilga i su adi. F id ix F ebelning
“Kinde ga en” amoyili (F oebel, 1840) o‘yin aoliya ini a’limning asosiy osi asi si a ida
e’ i o e ib, mak abgacha a’limning ins i u si a ida shakllanishiga sabab bo‘lgan. Ma iya
Mon esso ining “Il Me odo Mon esso i” (Mon esso i, 1912) asa i esa mus aqil aoliya , muhi
o qali a’lim, sezgi i oji, shaxsning abiiy imkoniya la ini ochish g‘oyala ini ilga i su gan. Jan
Piaje (Piage , 1952) a Le Vygo skiy (Vygo sky, 1978)ning kogni i a sosiokul u al
i ojlanish naza iyala i esa bolala ning yosh da la i psixologiyasi a a’lim ja ayoniga bo‘lgan
a’si mexanizmla ini chuqu ilmiy asoslab be di.
Mahalliy olimla — Q. To‘xliye , N. Say ullaye a, M. Usmono a, Z. Nishono a, S.
Rajabo la mak abgacha a’lim bo‘yicha olib bo gan adqiqo la ida Sha q pedagogik me osi
bilan G‘a b me odik ishlanmala ining in eg a siyasi O‘zbekis on a’lim izimi uchun muhim omil
ekanini a’kidlashgan.
Sha q mu a akki la i mak abgacha a’limning ma’na iy-axloqiy asosla ini ya a gan
bo‘lsa, G‘a b olimla i ilmiy-naza iy a me odik asosla ini shakllan i gan. Ha ikki yo‘nalishning
mush a ak jiha la i zamona iy pedagogika a aqqiyo i uchun g‘oya muhim hisoblanadi.
Sha q pedagogik a akku ida bola shaxsining eng muhim azila i — uning ma’na iy
pokligi, axloqiy kamolo i a insoniy azila la idi . Abu Nas Fo obiy bolani ilmga
ag‘ba lan i ish, unga dunyoqa ashning o‘g‘ i shakllanishi uchun qulay muhi ya a ish a biya
ja ayonining bosh sha i ekanini a’kidlaydi. Ibn Sino bolala gigiyenasi, jismoniy ha aka la ,
o‘yin aoliya i a psixo iziologik hola ning i ojlanishdagi ahamiya ini yo i adi. Kayko us a
Sa’diy bolani muloyimlik bilan a biyalash, unga ka ala ning shaxsiy namunasi o qali a’si
e ish, halollik, odob, hu ma kabi azila la ni singdi ishning us u o ligini e’ i o e adi. Sha q
mu a akki la i boladagi abiiy qobiliya la ug‘ma bo‘lsa-da, ula ni i ojlan i ish a biya o qali
amalga oshishini a’kidlab, a biyachi shaxsning o‘ nini bi inchi da ajaga qo‘yadi.
G‘a b mu a akki la i esa mak abgacha yoshdagi bolala ning i ojlanishini ilmiy asosda
o‘ ganib, a’limning me odik asosla ini ya a di. Komenskiy o‘yin, ko‘ gazmalilik, ke ma-ke lik
amoyilla iga ayanib, bolala uchun maxsus me odik qo‘llanmala ishlab chiqqan. Russo bola
abia iga mos pedagogik yondashu ni ishlab chiqib, majbu lashni ad e gan. F ebel esa bi inchi
bo‘lib “bolala bog‘chasi”ni pedagogik muassasa si a ida ashkil e ib, o‘yinchoqla ni a biya iy
osi a si a ida ishlab chiqqan. Mon esso i bolaga e kin anlash, mus aqillik, o‘z-o‘zini
boshqa ish, muhi bilan o‘za o a’si o qali o‘ ganish imkoniya ini be ib, zamona iy
mak abgacha a’limda inqilob yasadi. Piaje bolala ning bilish aoliya ini bosqichla asosida
o‘ gangan bo‘lsa, Vygo skiy ij imoiy muhi a’limning asosiy omili ekanini isbo lagan.
Sha q a G‘a b qa ashla ining umumiy jiha la i shundan ibo a ki, ula bolani shaxs
si a ida an oladi, a biyada meh -muhabba a shaxsga e’ ibo us u o hisoblanadi. Bola
i ojlanishining izchilligi, bosqichma-bosqichligi, o‘yin aoliya ining ahamiya i, a biyachi
shaxsining o‘ ni ba cha mu a akki la omonidan asdiqlangan. Fa qi shundaki, Sha q
mu a akki la i ko‘p oq ma’na iy-axloqiy yondashu ni ilga i su gan bo‘lsa, G‘a b olimla i ilmiy-
naza iy asosla ya a ib, me odik osi ala ni ishlab chiqqan.
Zamona iy O‘zbekis on mak abgacha a’lim izimi aynan mana shu ikki yo‘nalishning
uyg‘unlashu i na ijasida akomillashmoqda. Da la o‘qu das u la ida Mon esso i elemen la i,
o‘yin exnologiyala i, i ojlanish psixologiyasi, shaxsga yo‘nal i ilgan a’lim kabi g‘a b
me odikala idan oydalanilmoqda.
615
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Shu bilan bi ga, Alishe Na oiy, Fo obiy a Ibn Sino me osidagi odob-axloq, ma’na iya ,
sha qona qad iya la mak abgacha a’limning mazmunini boyi moqda. Bu in eg a i yondashu
bugungi kunda ba kamol a lodni a biyalashning eng sama ali yo‘li si a ida e’ i o e ilmoqda.
XULOSA
Sha q a G‘a b mu a akki la ining mak abgacha pedagogikaga qo‘shgan hissasi inson
a biyasi, bola i oji a a’lim ja ayoniga oid bebaho g‘oyala majmuidan ibo a di . Sha q
donishmandla i ma’na iy poklik, odob-axloq, shaxs a biyasining uhiya bilan uyg‘unligini
asoslab be gan bo‘lsa, G‘a b olimla i mak abgacha yoshdagi bolala ning iziologik a psixologik
i ojlanishini ilmiy asosda o‘ gangan, o‘yin, mus aqillik, i ojlanishga yo‘nal i ilgan a’limning
me odik asosla ini ya a gan. Bugungi mak abgacha a’lim izimi aynan shu ikki pedagogik
mak abning in eg a siyasiga ayanib, yangi a’lim modelini shakllan i moqda. Bu esa yosh
a lodni ha omonlama ye uk, mus aqil ik lo chi, ma’na iy ba kamol shaxs si a ida
a biyalashda muhim omil bo‘lib xizma qiladi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Abu Nas Fo obiy. Fozil odamla shah i. — Toshken : Yangi as a lodi, 1993. — 256 b.
2. Ibn Sino. Donishnoma. — Toshken : G‘a u G‘ulom nomidagi nash iyo , 2000. — 312 b.
3. Ibn Sino. Tib qonunla i. — Toshken : Adola , 1998. — 458 b.
4. Kayko us. Qobusnoma. — Toshken : Abdulla Qodi iy nomidagi xalq me osi nash iyo i,
1985. — 304 b.
5. Alishe Na oiy. Mahbub ul-qulub. — Toshken : Fan, 1999. — 198 b.
6. Sa’diy She oziy. Gulis on. — Toshken : Yozu chi, 1982. — 192 b.
7. Komenskiy, Y.A. Buyuk didak ika (Didac ica Magna). — Mosk a: Pedagogika, 1982. —
384 s.
8. Russo, J.-J. Emil yoki a biya haqida (Émile ou de l’éduca ion). — Mosk a: Pedagogika,
1981. — 456 s.
9. F ebel, F. Inson a biyasi (E ziehung des Menschen). — Mosk a: Uchpedgiz, 1956. —
280 s.
10. Mon esso i, M. Mon esso i me odi (Il Me odo Mon esso i). — Toshken : O‘qi u chi,
2017. — 224 b.
11. Piage , J. Bolala a akku ining i ojlanishi (The O igins o In elligence in Child en). —
Nyu-Yo k: In e na ional Uni e si y P ess, 1952. — 430 p.
