7
SUN’IY YO‘LDOSH MA’LUMOTLARI ASOSIDA YER SIRTINING FIZIK
XUSUSIYATLARINI (HARORAT, RADIATSIYA) ANIQLASH VA GIS
YORDAMIDA VIZUALLASHTIRISH
Mallaye Amin Say ulloye ich
Xalqa o inno a sion uni e si e i ek o i,
E-mail: aminmallaye @mail. u
Rakhma ullae Kamol Ne’ma ulla o‘g‘li
Xalqa o inno a sion uni e si e i “Aniq anla , ye kadas i a kommunal xo‘jaligi” ka ed asi
o‘qi u chisi,
E-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17664957
Anno asiya: Ushbu adqiqo da sun’iy yo‘ldosh exnologiyala i yo damida ye si ining
izik xususiya la ini, xususan ha o a a adia siya da ajala ini aniqlash hamda bu ma’lumo la ni
GIS das u i yo damida izual shaklda as i lash yo‘nalishi ko‘ ib chiqilgan. Tadqiqo ning asosiy
maqsadi – maso adan zondlash ma’lumo la i asosida ha o a a adia siya xa i ala ini ya a ish
o qali hududla ning izik hola ini baholashdan ibo a . Ish ja ayonida in aqizil diapazondagi
sun’iy yo‘ldosh as i la i ahlil qilinadi, ke akli ma’lumo la aj a ib olinadi a GIS das u ida
angli xa i ala shaklida izuallash i iladi. Rejalash i ilgan na ijala ekologik moni o ing, iqlim
o‘zga ishini kuza ish, qishloq xo‘jaligi hamda shaha sozlik sohala ida amaliy ahamiya ga ega
bo‘lishi ku ilmoqda.
Kali soʻzla : sun’iy yo‘ldosh, GIS, ha o a , adia siya, in aqizil nu lanish, maso adan
zondlash.
Hozi gi da da axbo o exnologiyala i, sun’iy yo‘ldosh izimla i a
geoaxbo o das u la ining jadal i ojlanishi u ayli Ye si ini maso adan zondlash
(Remo e Sensing) usulla i keng qo‘llanilmoqda. Sun’iy yo‘ldoshla yo damida Ye
yuzasining u li izik xususiya la ini - masalan, ha o a , namlik, adia siya, si
qoplamasi a boshqa pa ame la ni - aniq a ezko a ishda kuza ish mumkin bo‘lib
qoldi. Bu usulla a o -muhi moni o ingi, ekologiya, qishloq xo‘jaligi, shaha sozlik
a abiiy esu sla ni boshqa ish sohala ida muhim amaliy ahamiya kasb e adi. Ye
si ining ha o a i a adia siyasi abiiy muhi ning ene ge ik mu ozana ini belgilo chi
eng muhim izik ko‘ sa kichla dan hisoblanadi. Shu sababli, ula ni maso adan u ib
o‘lchash, ahlil qilish a xa i a ko‘ inishida as i lash ilmiy hamda amaliy jiha dan
muhim azi ala dan bi idi . Sun’iy yo‘ldosh ma’lumo la ining in aqizil diapazonida
olingan as i la yo damida ye si ining issiqlik hola ini aniqlash, u li hududla da
ha o a a qla ini baholash a adia siya da ajasini o‘ ganish imkoniya i ma jud.
Tadqiqo da omida Ye si ining izik hola ini maso adan u ib aniqlashga
imkon be u chi sun’iy yo‘ldosh ma’lumo la i yig‘ildi a ula asosida ha o a hamda
8
adia sion ko‘ sa kichla ahlili amalga oshi ildi. A alo in aqizil diapazon bo‘yicha
ishlaydigan senso la ga ega bo‘lgan sun’iy yo‘ldosh as i la i anlab olindi, chunki
in aqizil kanal ye si ining issiqlik xususiya la ini aniqlashda eng sama ali manba
hisoblanadi. [1] adqiqo la ida in aqizil maso a iy zondlashning issiqlik ahlilidagi
ishonchli a in o ma sion jiha dan boy imkoniya la ini a’kidlaydi. Shuning uchun
adqiqo ning boshlang‘ich bosqichi si a ida aynan ushbu kanal ma’lumo la idan
oydalanildi. Tanlab olingan sun’iy yo‘ldosh as i la i GIS das u iga yuklanib,
adqiqo hududining aniq chega ala i belgilandi. Tas i la us ida das labki ishlo
be ish ja ayonla i – as i la ni kalib lash, bulu la ni aj a ish, spek al sa hla ni
moslash i ish a as i la ni aqamli o‘lcho la dan izik qiyma la ga o‘ kazish –
amalga oshi ildi. Bunda ha bi pikselning DN (Digi al Numbe ) qiyma ini haqiqiy
ha o a qiyma iga aylan i ish uchun s anda kon e siya o mulala idan oydalanildi.
Bu usul in aqizil maso a iy zondlashning ilmiy asosla iga, xususan, [2] kel i ilgan
LST (Land Su ace Tempe a u e) ekons uksiya a aniqlik oshi ish me odla iga
ayangan holda baja ildi.
Ha o a qiyma la i aniqlandi a hosil bo‘lgan LST xa i ala i GIS muhi i o qali
izual ko‘ inishda shakllan i ildi. Rangi bo‘yicha klassi ika siya qilingan xa i ala da
yuqo i ha o a li hududla qizil a o‘q sa iq angla da, pas ha o a li hududla esa
ko‘k a bina sha angla da aks e i ildi. Bu izual a qlanish o qali hududning issiqlik
xususiya la i aniq ko‘zga ashlanadigan bo‘ldi. Masalan, sanoa hududla i oda da
yuqo i ha o a ni ko‘ sa gan bo‘lsa, su ha zala i a o‘ mon maydonla i pas ha o a ni
namoyish e di. Ushbu a qla hududning an opogen bosimi, landsha uzilishi a
ekologik hola ini baholashda muhim ahamiya kasb e adi.
Ha o a xa i ala ini ya a ish ja ayonida adia sion on ham ahlil qilindi. Ye
si idan chiqayo gan adia sion nu lanish miqdo i ha o a qiyma la i bilan uz iy
bog‘liq bo‘lgani sababli, ha o a ning oshishi bilan bi ga adia siya in ensi ligining
o ishi kuza ildi. Shu asosda hududning ene giya mu ozana i, issiqlik a qalishi a
po ensial ekologik xa da ajasi ahlil qilindi. Bu ja ayon maso adan zondlashning
aqamli as i la ni qay a ishlash bo‘yicha ilg‘o me odla iga mos a ishda amalga
oshi ildi [3]. Radia siya a ha o a ning bi galikdagi xa i ala i hududning issiqlik-
ene ge ik hola i haqida o‘liq a ba a sil asa u be di.
Tahlilla na ijasida qaysi hududla issiq oq, qaysila i so uq oq ekani,
shuningdek, adia sion onning yuqo i yoki pas bo‘lishi aniqlanib, ula bo‘yicha
xulosala chiqa ildi. Mazku na ijala ekologik moni o ingda, shaha la ning issiq
nuq ala ini aniqlashda, qishloq xo‘jaligida up oq namligini baholashda, u baniza siya
9
ja ayonla ining landsha ga a’si ini o‘ ganishda hamda ekologik xa li hududla ni
aniqlashda qo‘llanilishi mumkin. GIS exnologiyala ining yi ik a zalligi shundaki,
mu akkab kosmik ma’lumo la ni oddiy, izual a ushuna li shaklga kel i ish
imkoniya idi [4].
Tadqiqo na ijasida akli e ilgan yondashu quyidagi azi ala ning
baja ilishini a’minladi:
1. Ye si ining izik ko‘ sa kichla ini aniqlash usulla i akomillash i ildi.
In aqizil kanal ma’lumo la i asosida ha o a ni aniqlashning aniq a
op imallash i ilgan algo i mla i qo‘llandi.
2. GIS asosida ha o a a adia siya xa i ala i ya a ildi.
Bu xa i ala hududning e mal a adia sion hola ini aniq, ko‘ gazmali a oson alqin
qilinadigan shaklga kel i di.
3. Hududning izik hola ini baholo chi aqamli model ya a ildi.
Ushbu model geog a ik, ekologik, u banis ik a qishloq xo‘jaligi adqiqo la i uchun
keng qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan anali ik osi a si a ida shakllandi.
Yakunda sun’iy yo‘ldosh ma’lumo la ini GIS exnologiyala i bilan
in eg a siyalash o qali Ye si ining ha o a i a adia sion hola ini maso adan u ib
aniqlash, olingan ma’lumo la ni ahlil qilish a ula ni ilmiy hamda amaliy
maqsadla da qo‘llash mumkin bo‘lgan kompleks yondashu ishlab chiqildi. Ushbu
yondashu ekologik moni o ingning si a ini oshi adi, hududla ning issiqlik
xususiya la ini chuqu o‘ ganish imkonini be adi a zamona iy aqamli ka og a iya
uchun muhim ahamiya ga ega na ijala ni aqdim e adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Kuenze , C., & Dech, S. (2013). The mal In a ed Remo e Sensing: Senso s, Me hods,
Applica ions. Sp inge .
2. Yu, X., Li, Z., & Han, X. (2023). Valida ion and Recons uc ion o 3. Remo e Sensing Land
Su ace Tempe a u e P oduc s. Remo e Sensing.
4. Jensen, J. R. (2015). In oduc o y Digi al Image P ocessing: A Remo e Sensing Pe spec i e.
Pea son.
5. Longley, P. A., Goodchild, M. F., Magui e, D. J., & Rhind, D. W. (2015). Geog aphic
In o ma ion Sys ems and Science. Wiley.
