42
SUNʼIY INTELLEKT ASOSIDA YER RESURSLARINI MONITORING
QILISHNING INNOVATSION YECHIMLARI
Usmono Jasu Ziyodillaye ich
Kadas agen ligi Qashqada yo iloya boshqa masi boshlig‘i, q.x. . .d (PhD)
[0009-0001-5399-709X]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665012
Anno asiya. Maqolada sunʼiy in ellek , maso adan zondlash a geoaxbo o izimla i asosida
ye esu sla ini moni o ing qilishning inno a sion yondashu la i yo i ilgan. Anʼana iy moni o ing
usulla i uzoq aq a koʻp mehna alab qilishi hamda aniqlik da ajasi pas boʻlgani uchun
zamona iy in ellek ual exnologiyala ni jo iy e ish za u ligi asoslangan.
Kali soʻzla : sunʼiy in ellek , ye moni o ingi, maso adan zondlash, deg ada siya, qishloq
xoʻjalik ye la i, geoanali ika, spu nik maʼlumo la i.
Аннотация. В статье освещает инновационные подходы к мониторингу земельных
ресурсов на основе искусственного интеллекта, дистанционного зондирования и
геоинформационных систем. Поскольку традиционные методы мониторинга требуют
много времени и труда, а также имеют низкий уровень точности, обоснована
необходимость внедрения современных интеллектуальных технологий.
Ключевые слова: Искусственный интеллект, мониторинг земель, дистанционное
зондирование, деградация, сельскохозяйственные земли, геоаналитика, спутниковые данные.
Abs ac . The a icle highligh s inno a i e app oaches o moni o ing land esou ces based
on a i icial in elligence, emo e sensing, and geog aphic in o ma ion sys ems. Since adi ional
moni o ing me hods equi e a lo o ime and labo and ha e a low le el o accu acy, he necessi y
o implemen ing mode n in elligen echnologies is jus i ied.
Key wo ds: a i icial in elligence, Ea h moni o ing, emo e sensing, deg ada ion,
ag icul u al land, geoanalysis, spu nik da a.
Ki ish. Zamona iy ye esu sla ini boshqa ish izimida moni o ing - bu ye
hola idagi oʻzga ishla ni uzluksiz kuza ish, ahlil qilish a basho a lash ja ayonidi .
Aholi sonining oʻsishi, su anqisligi, sugʻo ish izimla ining sama asizligi,
ye la ning melio a i hola i yomonlashayo ganligi hamda iqlim oʻzga ishi ye la ni
obo o dan chiqib ke ishiga sabab boʻlmoqda. Shu bois, anʼana iy moni o ing usulla i
oʻ niga sunʼiy in ellek asosidagi inno a sion yondashu la jo iy e ish za u iya i
ugʻilmoqda.
Ye moni o ingida sunʼiy in ellek ning oʻ ni shundan ibo a ki, sunʼiy in ellek
bu in ellek ual izimla ning maʼlumo la ni ahlil qilish, oʻ ganish a mus aqil qa o
qabul qilish qobiliya idi .
1-jad al
Ye moni o ingini yu i ishda sunʼiy in ellek izimla ining azi ala i.
43
№
Yoʻnalish
Sunʼiy in ellek
exnologiyasi
Amaliy sama a
1
Ye qoplamasini ahlil
qilish
Compu e Vision, CNN
Spu nik su a la idan deg ada siya,
oʻsimlik hola i aniqlanadi.
2
Ye unumdo ligini
p ognoz qilish
Reg ession & Time Se ies
Models
Ye unumdo ligi endensiyala i
basho a qilinadi
3
Su balansi a namlik
ahlili
Remo e sensing + AI
senso s
Namlik ye ishmo chiligi a oma ik
aniqlanadi
4
Ye hola i indeksi
NDVI, NBR, LST + ML
algo i mla
Ye ning ekologik hola i baholanadi
5
Geoanali ik hisobo la
NLP, Da a Visualiza ion
A oma ik hisobo a a siyala
shakllan i iladi.
Sunʼiy in ellek yo damida aniqlash a moni o ing qilishda Geoaxbo o
izimi (GIS) ma kaziy oʻ inni egallaydi. GIS - bu keng maʼlumo la majmuasini
geog a ik koo dina ala bilan bogʻlangan holda yigʻish, saqlash, ahlil qilish a
izuallash i ish imkonini be adigan ilmiy-amaliy pla o ma boʻlib, bu sunʼiy
in ellek bilan bi galikda ye moni o ingini aqamli ans o ma siya qiladigan
asosiy ilmiy-in a uzilma. Uning yo damida- ye la ning hola i a oydalanish
da ajasi haqiqiy aq da koʻ inadi, qa o qabul qilish ja ayoni a oma lashadi,
deg ada siyaga uch agan a obo o dan chiqqan ye la ni qay a iklash boʻyicha
in e ak i das u la ishlab chiqish imkoni ya a iladi.
Biz sunʼiy in ellek , maso adan zondlash a geoaxbo o izimi (GIS)dan
oydalangan holda qishloq xoʻjalik obo o idan chiqqan ye maydonla ini a oma
aniqlash izimini kel i ib oʻ amiz. Bu ye da: Qishloq xoʻjalik obo o idan
chiqqan ye la - bu sugʻo iladigan ye oi asida boʻlib, bi necha yilla da omida su
aʼmino ining ye ishmasligi, sugʻo ish inshoo la nining ya oqsiz hola ga kelib
qolganligi, melio a i hola i yomonlashganligi a boshqa sababla ga koʻ a qishloq
xoʻjalik ishlab chiqa ishidan chiqib ke gan ye la di .
A oma aniqlash izimi- esa ye la ni inson a alashu isiz, maso adan u ib
zondlash a sunʼiy yoʻldosh maʼlumo la i o qali aniqlab be adi.
2-jad al
Obo o dan chiqqan ye maydonla ini a oma aniqlash izimida asosiy
exnologiyala
Texnologiya
Ahamiya i
Ishlash osi asi
Maso adan zondlash (RS)
Ye qoplamining hola ini
aniqlash
Sen inel, Landsa , MODIS
Sunʼiy in ellek (AI)
Ye dan oydalanish u ini
a oma anish
CNN, Random Fo es ,
LSTM
Geoaxbo o izimi (GIS)
Xa i a a s a is ik ahlil
A cGIS, QGIS
44
Sunʼiy in ellek asosida ye moni o ingini yu i ish exnologik ja ayoni.
3-jad al
Sunʼiy in ellek exnologiyala ining ye moni o ingida qoʻllanilishi.
Texnologiya nomi
Qoʻllanilishi
Sama a
Machine Lea ning (ML)
Ye unumdo ligini
basho a lash, up oq hola i
ahlili
Aniq p ognoz a a siyala
Compu e Vision (CV)
Spu nik a d on su a la ini
ahlil qilish
A oma ik segmen a siya a
u kumlash
Deep Lea ning (DL)
Ye deg ada siyasi da ajasini
aniqlash
Chuqu ahlil a
modellash i ish
GIS + AI in eg a siyasi
Geoanali ik xa i ala ya a ish
Tuman, iloya kesimida
izual nazo a
IoT senso la + AI
Real aq da maʼlumo yigʻish
Tezko moni o ing a
basho a izimi
4-jad al
Ye moni o ingining anʼana iy a sunʼiy in ellek asosidagi usulla
oʻ asidagi sama ado lik koʻ sa kichla i
Koʻ sa kich
Anʼana iy usul
Sunʼiy
in ellek asosidagi
usul
Sama ado lik
Tahlil aq i
10–15 kun
1–2 soa
30–40 ba oba ez
Aniqlik da ajasi
60–70%
90–95%
+25%
Mehna sa i
Yuqo i
Kam
A oma lashgan
Na ija shakli
Hisobo
Geoanali ik xa i a
Vizual
Mazku maʼlumo la a axlilla dan koʻ ishimiz mumkinki, sunʼiy in ellek
izimla i ye moni o ingini a oma lash i ish o qali ahlil aniqligini 90% gacha
oshi adi. Texnologiyala ini GIS a RS maʼlumo la i bilan in eg a siya qilish milliy
ye nazo a i izimini ya a ishga xizma qiladi a ye hola i indeksi (Land Heal h
Index) o qali obo o dan chiqqan ye la ni eal aq da kuza ish imkoniya i ya a iladi.
1-bosqich:
Maʼlumo
oʻplash
(Spu nik,
d on,
su a la i,
kadas )
2-bosqich:
AI qay a
ishlash
(ML,
CNN,
RANDOM
FOREST)
3-bosqich:
Tahlil &
izualiza siya
(NDVI, GIS,
DASHBOARD)
4-bosqich:
AI asosida
obo o dan
chiqqan
ye la ni
aniqlash
modeli
5-bosqich:
AI exnolo-
giyala i
(ML,DL,CV,
GIS+AI,
IOT+AI )
45
Xulosa, akli a a siyala . Sunʼiy in ellek exnologiyala i ye esu sla ini
moni o ing qilishda yuqo i sama ado lik a aniqlik be adi. GIS a maso adan
zondlash maʼlumo la i bilan in eg a siya qilingan AI pla o mala i, ye hola i indeksi
(Land Heal h Index) o qali deg ada siya ja ayonla ini eal aq da kuza ish, qishloq
xoʻjalik obo o idan chiqqan ye la ni a oma ik aniqlash, ye esu sla ini sama ali
boshqa ish boʻyicha in ellek ual a siyala ishlab chiqish, milliy da ajada aqamli ye
nazo a i izimini ya a ish imkoniya ini be adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Oʻzbekis on Respublikasining “Ye kodeksi”. – Toshken : “Adola ”, qoʻshimcha a
oʻzga ishla bilan, 2024.
2. Oʻzbekis on Respublikasi P eziden ining 2021-yil 8-iyundagi “Ye munosaba la ida englik a
sha o likni aʼminlash, ye ga boʻlgan huquqla ni ishonchli himoya qilish a ula ni bozo
ak i iga aylan i ish cho a- adbi la i oʻgʻ isida PF-6243-son Fa moni.
3. Ka imo A., Gʻa u o B., Tu suno D. Sugʻo iladigan ye la ning melio a i hola ini baholash
a ula ni qay a iklash yoʻlla i. – Toshken : Fan a exnologiya, 2021. – 156 b.
4. Zoki o a M., Abdullaye I. Ye esu sla ini boshqa ishda GIS exnologiyala ining qoʻllanilishi
// Geog a iya a abiiy esu sla ju nali. – 2022. – №2. – B. 56–63.
5. Oʻzbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasi qa o i. Sugʻo iladigan ye la ning melio a i
hola ini yaxshilash a su esu sla idan sama ali oydalanish cho a- adbi la i oʻgʻ isida. –
Toshken , 2022.
6. FAO (Food and Ag icul u e O ganiza ion o he Uni ed Na ions). Land Deg ada ion and
Res o a ion Assessmen : Me hodology Guide. – Rome: FAO, 2021. – 98 p.
