71
SUN’IY YO‘LDOSH MA’LUMOTLARI ASOSIDA GEOAXBOROT
TIZIMLARINING IQTISODIY SAMARADORLIGINI OSHIRISH
ISTIQBOLLARI
Fayziye Shaxboz Sa a o‘g‘li
Xalqa o inno a sion uni e si e i, “Aniq anla , ye kadas i a kommunal xo‘jaligi” ka ed asi
o‘qi u chisi,
E-mail: [email p o ec ed]
Mengliqulo T.
Xalqa o inno a sion uni e si e i, alaba,
E-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665067
Anno a siya. Ushbu maqolada sun’iy yo‘ldosh ma’lumo la i asosida geoaxbo o
izimla ining iq isodiy sama ado ligini oshi ish imkoniya la i yo i ilgan. Raqamli iq isodiyo da
GAT exnologiyala ining qo‘llanilishi, ula ning a zallikla i a amaliy ahamiya i kel i iladi.
Kali so‘zla . Geoaxbo o izimla i, sun’iy yo‘ldosh, iq isodiy sama ado lik, NDVI, aqamli
iq isodiyo .
Ki ish
Zamona iy iq isodiyo ning aqamlash i ilishi ja ayonida sun’iy yo‘ldosh
exnologiyala i a geoaxbo o izimla i (GAT) muhim o‘ in egallamoqda. Ula
yo damida ye esu sla i, in a uzilma, anspo , ekologiya a qishloq xo‘jaligida
ma’lumo la ni ezko yig‘ish, ahlil qilish a boshqa ish imkoniya la i kengaymoqda.
Ushbu ezisda sun’iy yo‘ldosh ma’lumo la i asosida geoaxbo o izimla ining
iq isodiy sama ado ligini oshi ish yo‘nalishla i hamda O‘zbekis on sha oi idagi
amaliy qo‘llanilish imkoniya la i yo i iladi.
1. GEOAXBOROT TIZIMLARINING TEXNOLOGIK ASOSLARI
GAT - bu azo iy ma’lumo la ni yig‘ish, saqlash, qay a ishlash a izual ahlil
qilish imkonini be u chi axbo o izimi bo‘lib, u iq isodiyo ning ko‘plab a moqla ida
sama ali boshqa u osi asi si a ida xizma qiladi. Sun’iy yo‘ldoshla esa yuqo i
aniqlikdagi as i la ni aqdim e adi, bu esa hududla ni ejalash i ish, esu sla dan
oydalanish a iq isodiy baholash ja ayonla ini a oma lash i ish imkonini be adi.
2. IQTISODIY SAMARADORLIK VA AMALIY AHAMIYAT
GAT a sun’iy yo‘ldosh ma’lumo la i asosida:
- ishlab chiqa ish xa aja la i kamayadi;
- esu sla dan oydalanish aniqligi o adi;
- qa o qabul qilish ezlashadi;
- in a uzilma loyihala ining xa sizligi a aniqligi a’minlanadi.
72
Masalan, qishloq xo‘jaligida NDVI ko‘ sa kichla ini kuza ish o qali hosildo lik
ahlil qilinadi, su esu sla i moni o ingi o qali is o kamay i iladi.
3. FORMULA VA TAHLILI
Geoaxbo o izimla ini jo iy e ishning iq isodiy sama asini quyidagi o mula
o qali i odalash mumkin:
E = (R - Z) (1)
bu ye da:
E - umumiy iq isodiy sama ado lik,
R - geoaxbo o izimi na ijasida olingan oyda (so‘mda),
Z - izimni jo iy e ish a xizma ko‘ sa ish xa aja la i.
Aga E > 0 bo‘lsa, izim jo iy e ilishi iq isodiy jiha dan maqsadga mu o iq
hisoblanadi.
4. RIVOJLANISH YO‘NALISHLARI
1. Sun’iy in ellek (AI) in eg a siyasi – yo‘ldosh ma’lumo la ini a oma ik
ahlil qilish.
2. Bulu li GAT pla o mala i – eal aq ejimida ma’lumo almashish.
3. D onla bilan in eg a siya – yuqo i aniqlikdagi lokal kuza u .
4. O‘zbekis onda a biq yo‘nalishla i – su esu sla ini nazo a qilish, ye
kadas i, shaha sozlik, ekologik moni o ing.
5. RASMLAR VA ILLOUSTRATSIYAL AR
Rasm 1. Sun’iy yo‘ldosh asosida GAT ma’lumo la idan oydalanish namunasi
73
Rasm 2. Sun’iy yo‘ldosh asosida GAT ma’lumo la idan oydalanish namunasi
6. Xulosa
Sun’iy yo‘ldosh exnologiyala i a GAT in eg a siyasi iq isodiyo da yuqo i
sama ado likni a’minlaydi. Bu izimla esu sla dan oqilona oydalanish, shaha a
qishloq in a uzilmasini op imallash i ish, a o -muhi ni muho aza qilishda muhim ol
o‘ynaydi. O‘zbekis on uchun ushbu exnologiyala ni keng a biq e ish - aqamli
iq isodiyo ga o‘ ishning muhim bosqichidi .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Azizo A. “Geoaxbo o izimla i a ula ning iq isodiyo dagi o‘ ni.” – Toshken , 2023.
h ps://lib a y.example.uz/geoaxbo o .
2. Goodchild, M. GIS and he Digi al Ea h. – In e na ional Jou nal o Digi al Ea h, 2022.
h ps://doi.o g/10.1080/17538947.2022.00000
3. Campbell, J., Wynne, R. In oduc ion o Remo e Sensing. – Guil o d P ess, 2021.
h ps://www.guil o d.com/books/In oduc ion- o-Remo e-Sensing.
4. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining “Raqamli iq isodiyo ni i ojlan i ish cho a- adbi la i
o‘g‘ isida”gi qa o i, 2022-yil. URL: h ps://lex.uz/docs
