SUN'IY YO'LDOSH MA'LUMOTLARI ASOSIDA GEOAXBOROT TIZIMLARINING IQTISODIY SAMARADORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI

71 SUN’IY YO‘LDOSH MA’LUMOTLARI ASOSIDA GEOAXBOROT TIZIMLARINING IQTISODIY SAMARADORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI Fayziyev Shaxboz Safar o‘g‘li Xalqaro innovatsion universiteti, “Aniq fanlar, yer kadastri va kommunal xo‘jaligi” kafedrasi o‘qituvchisi, E-mail: [email protected] Mengliqulov T. Xalqaro innovatsion universiteti, talaba, E-mail: [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17665067 Annotatsiya. Ushbu maqolada sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari asosida geoaxborot tizimlarining iqtisodiy samaradorligini oshirish imkoniyatlari yoritilgan. Raqamli iqtisodiyotda GAT texnologiyalarining qo‘llanilishi, ularning afzalliklari va amaliy ahamiyati keltiriladi. Kalit so‘zlar. Geoaxborot tizimlari, sun’iy yo‘ldosh, iqtisodiy samaradorlik, NDVI, raqamli iqtisodiyot. Kirish Zamonaviy iqtisodiyotning raqamlashtirilishi jarayonida sun’iy yo‘ldosh texnologiyalari va geoaxborot tizimlari (GAT) muhim o‘rin egallamoqda. Ular yordamida yer resurslari, infratuzilma, transport, ekologiya va qishloq xo‘jaligida ma’lumotlarni tezkor yig‘ish, tahlil qilish va boshqarish imkoniyatlari kengaymoqda. Ushbu tezisda sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari asosida geoaxborot tizimlarining iqtisodiy samaradorligini oshirish yo‘nalishlari hamda O‘zbekiston sharoitidagi amaliy qo‘llanilish imkoniyatlari yoritiladi. 1. GEOAXBOROT TIZIMLARINING TEXNOLOGIK ASOSLARI GAT - bu fazoviy ma’lumotlarni yig‘ish, saqlash, qayta ishlash va vizual tahlil qilish imkonini beruvchi axborot tizimi bo‘lib, u iqtisodiyotning ko‘plab tarmoqlarida samarali boshqaruv vositasi sifatida xizmat qiladi. Sun’iy yo‘ldoshlar esa yuqori aniqlikdagi tasvirlarni taqdim etadi, bu esa hududlarni rejalashtirish, resurslardan foydalanish va iqtisodiy baholash jarayonlarini avtomatlashtirish imkonini beradi. 2. IQTISODIY SAMARADORLIK VA AMALIY AHAMIYAT GAT va sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari asosida: - ishlab chiqarish xarajatlari kamayadi; - resurslardan foydalanish aniqligi ortadi; - qaror qabul qilish tezlashadi; - infratuzilma loyihalarining xavfsizligi va aniqligi ta’minlanadi. 72 Masalan, qishloq xo‘jaligida NDVI ko‘rsatkichlarini kuzatish orqali hosildorlik tahlil qilinadi, suv resurslari monitoringi orqali isrof kamaytiriladi. 3. FORMULA VA TAHLILI Geoaxborot tizimlarini joriy etishning iqtisodiy samarasini quyidagi formula orqali ifodalash mumkin: E = (R - Z) (1) bu yerda: E - umumiy iqtisodiy samaradorlik, R - geoaxborot tizimi natijasida olingan foyda (so‘mda), Z - tizimni joriy etish va xizmat ko‘rsatish xarajatlari. Agar E > 0 bo‘lsa, tizim joriy etilishi iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq hisoblanadi. 4. RIVOJLANISH YO‘NALISHLARI 1. Sun’iy intellekt (AI) integratsiyasi – yo‘ldosh ma’lumotlarini avtomatik tahlil qilish. 2. Bulutli GAT platformalari – real vaqt rejimida ma’lumot almashish. 3. Dronlar bilan integratsiya – yuqori aniqlikdagi lokal kuzatuv. 4. O‘zbekistonda tatbiq yo‘nalishlari – suv resurslarini nazorat qilish, yer kadastri, shaharsozlik, ekologik monitoring. 5. RASMLAR VA ILLOUSTRATSIYAL AR Rasm 1. Sun’iy yo‘ldosh asosida GAT ma’lumotlaridan foydalanish namunasi 73 Rasm 2. Sun’iy yo‘ldosh asosida GAT ma’lumotlaridan foydalanish namunasi 6. Xulosa Sun’iy yo‘ldosh texnologiyalari va GAT integratsiyasi iqtisodiyotda yuqori samaradorlikni ta’minlaydi. Bu tizimlar resurslardan oqilona foydalanish, shahar va qishloq infratuzilmasini optimallashtirish, atrof-muhitni muhofaza qilishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston uchun ushbu texnologiyalarni keng tatbiq etish - raqamli iqtisodiyotga o‘tishning muhim bosqichidir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Azizov A. “Geoaxborot tizimlari va ularning iqtisodiyotdagi o‘rni.” – Toshkent, 2023. https://library.example.uz/geoaxborot. 2. Goodchild, M. GIS and the Digital Earth. – International Journal of Digital Earth, 2022. https://doi.org/10.1080/17538947.2022.00000 3. Campbell, J., Wynne, R. Introduction to Remote Sensing. – Guilford Press, 2021. https://www.guilford.com/books/Introduction-to-Remote-Sensing. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori, 2022-yil. URL: https://lex.uz/docs