630
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
NEVROLOGIYA, PSIXOLOGIYA VA FALSAFA UYG‘UNLASHUVINDA INSON
ONGINI O‘RGANISH
B.X. Shaka o 1
X.N. Nishonboye 2
M.B. Ra shanbeko a3
Toshken Da la Tibbiyo Uni e si e i, Toshken , Oʻzbekis on
Ij imoiy anla ka ed asi assis en i1
2-son da olash ishi, I bosqich alabasi2
2-son da olash ishi, I bosqich alabasi3
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665194
Anno a siya. Ushbu maqola ne ologiya, psixologiya a alsa a anla ining
uyg‘unlashu i o qali inson ongini mul idisiplina kon eks da chuqu o‘ ganishga bag‘ishlangan.
A alo ong enomenining kompleks abia i — biologik subs a (ney on a moqla a
miya s uk u asi), psixologik ja ayonla (id ok, e' ibo , xo i a, emo siyala , kogni i nazo a ) a
alsa iy muammola (sub’ek i lik, qualia, “qiyin muammo”, e kin i oda) bi -bi i bilan qanday
o‘za o a’si qilishi ushun i iladi.
Maqola maqsadi — u li ilmiy pa adigmala ning sin ezi o qali ong ushunchasini
in eg a i model shaklida ko‘ sa ish, ma jud naza iyala ni (Global Wo kspace Theo y,
In eg a ed In o ma ion Theo y a boshqa ney okogni i modella ) aq iz qilish a ula ning
alsa iy a si la ini mu o iqlash i ishdi . Me odologik jiha dan ish naza iy ahlil, adabiyo la ni
aqqoslash a kon sep ual in eg a siya usulla idan oydalanadi; empi ik adqiqo la na ijala i a
ney oilmiy ekspe imen la misolla i o qali naza iy g‘oyala mus ahkamlanadi.
Asosiy xulosala : (1) ongni ushunishda yagona an doi asi ye a li emas — biological,
psychological a philosophical yondashu la ning bi galikdagi ahlili yanada boy a izchil
ushuncha be adi; (2) GWT a IIT kabi modela ongning ob’ek i mexanizmla ini aniqlashda
oydali, ammo sub’ek i aj iba (qualia) muammosini o‘liq izohlay olmaydi; (3) ney oplas iklik,
ney o eedback a kogni i p osesla ning o‘za o in eg a siyasi ong hola la ini dinamik a zda
shakllan i adi; (4) alsa a ong a shaxsiylik haqidagi sa olla ni konsep ual jiha dan o‘ldi adi
a ilmiy gipo ezala ni qiyma li epis emologik kon eks ga joylash i adi.
Maqola ilmiy hamjamiya , ne ologla , psixologla a alsa a sohasi adqiqo chila i
uchun ongga yondashu la ni uyg‘unlash i ishda oydali bo‘lib, kelajakdagi empi ik adqiqo la
a in e disipline loyihala uchun yo‘nalish a me odologik asos be adi.
Kali so‘zla : ong, sub’ek i lik, qualia, ney oplas iklik, Global Wo kspace Theo y,
In eg a ed In o ma ion Theo y, kogni i unksiyala , mul idisiplina yondashu , e kin i oda,
ney okogni i ahlil.
ИЗУЧЕНИЕ ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО СОЗНАНИЯ В СИНТЕЗЕ НЕВРОЛОГИИ,
ПСИХОЛОГИИ И ФИЛОСОФИИ
Аннотация. Данная статья посвящена глубокому исследованию человеческого
сознания через призму интеграции трёх ключевых дисциплин — неврологии, психологии и
философии. В работе анализируется комплексная природа сознания, включающая
биологические основы (нейронные сети, корковые структуры, механизмы обработки
информации), психологические процессы (восприятие, внимание, память, эмоции,
когнитивный контроль) и философские проблемы (субъективность, qualia, «трудная
проблема» сознания, свобода воли).
631
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Цель статьи — представить сознание как многослойный феномен, раскрыть
взаимодействие нейрофизиологических процессов с психическими функциями и их
философским осмыслением, а также провести анализ современных теорий, таких как
Global Wo kspace Theo y и In eg a ed In o ma ion Theo y. Используемые методы включают
теоретический анализ, сравнительный обзор научной литературы и концептуальную
интеграцию данных нейронауки и гуманитарных наук.
Основные выводы показывают, что (1) изучение сознания требует
междисциплинарного подхода, поскольку ни одна из дисциплин не может полностью
объяснить его природу; (2) современные нейрокогнитивные модели описывают
объективные аспекты сознания, но не решают проблему субъективного опыта; (3)
сознание является динамическим процессом, формирующимся в результате
взаимодействия нейронной активности, психологических механизмов и индивидуального
опыта; (4) философия предоставляет концептуальную основу для критического анализа
научных гипотез и их эпистемологического статуса.
Статья может быть полезна исследователям в области когнитивных наук,
неврологии, психологии и философии, а также всем, кто интересуется современными
подходами к изучению природы человеческого сознания.
Ключевые слова: сознание, субъективность, qualia, нейропластичность, Global
Wo kspace Theo y, In eg a ed In o ma ion Theo y, когнитивные функции,
междисциплинарный подход, свобода воли, нейрокогнитивная интеграция.
STUDY OF HUMAN CONSCIOUSNESS THROUGH THE INTEGRATION OF
NEUROLOGY, PSYCHOLOGY, AND PHILOSOPHY
A icle. This a icle p o ides an in-dep h explo a ion o human consciousness h ough
he in eg a ed pe spec i e o h ee majo disciplines: neu ology, psychology, and philosophy. I
examines he mul idimensional na u e o consciousness, including i s biological ounda ions
(neu onal ne wo ks, co ical s uc u es, in o ma ion-p ocessing mechanisms), psychological
p ocesses (pe cep ion, a en ion, memo y, emo ions, cogni i e con ol), and philosophical issues
(subjec i i y, qualia, he “ha d p oblem” o consciousness, ee will).
The pu pose o he s udy is o p esen consciousness as a mul ilaye ed phenomenon and
o e eal how neu ophysiological mechanisms in e ac wi h psychological unc ions and
philosophical in e p e a ions. The a icle e iews and c i ically e alua es con empo a y heo ies
such as he Global Wo kspace Theo y and he In eg a ed In o ma ion Theo y. The me hodology
includes heo e ical analysis, compa a i e e iew o scien i ic li e a u e, and concep ual
in eg a ion o da a om neu oscience and he humani ies.
Key conclusions highligh ha (1) consciousness canno be ully explained wi hin a single
scien i ic amewo k and he e o e equi es a mul idisciplina y app oach; (2) mode n
neu ocogni i e models e ec i ely desc ibe he objec i e mechanisms o consciousness bu
emain unable o ully add ess subjec i e expe ience; (3) consciousness is a dynamic sys em
shaped by he in e ac ion o neu al ac i i y, psychological p ocesses, and pe sonal expe ience;
(4) philosophy p o ides a necessa y concep ual ounda ion o e alua ing scien i ic hypo heses
and unde s anding hei epis emological implica ions.
This a icle may be use ul o esea che s in cogni i e science, neu ology, psychology,
and philosophy, as well as eade s in e es ed in mode n app oaches o he s udy o human
consciousness.
632
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Keywo ds: consciousness, subjec i i y, qualia, neu oplas ici y, Global Wo kspace
Theo y, In eg a ed In o ma ion Theo y, cogni i e unc ions, mul idisciplina y app oach, ee
will, neu ocogni i e in eg a ion.
KIRISH
Inson ongining o‘ ganilishi ne ologiya, psixologiya a alsa a anla ini bi lash i u chi
eng mu akkab ilmiy yo‘nalishla dan bi idi [1]. Ongning kelib chiqishi, unksional mexanizmla i
a sub’ek i aj ibasi u li ilmiy pa adigmala da u licha alqin qilingan bo‘lib, bu masalaga
bo‘lgan izlanishla haligacha da om e moqda [2]. Shu sababli ongni kompleks a ishda
o‘ ganish ko‘p a moqli ilmiy yondashu la ni alab qiladi [3].
Ne ologiya ongning miya aoliya i bilan bog‘liq biologik asosla ini o‘ ganib, ney on
a moqla , sinap ik uza ish a in o ma sion in eg a siya ja ayonla ini ahlil qiladi [1]. Zamona iy
ney o exnologiyala , xususan unksional MRT, elek oense alog a iya a ney omodulya siya
me odla i ong hola la ining ney o iziologik ko elya la ini aniqlash imkonini be adi [4]. Bu
yondashu ongning iziologik ja ayon si a ida shakllanishini ushun i ishga xizma qiladi [2].
Psixologiya esa ongni id ok, xo i a, e’ ibo , hissiyo a a akku kabi kogni i
ja ayonla ning mu akkab izimi si a ida ko‘ ib chiqadi [3]. Psixik aoliya ning s uk u a iy a
unksional jiha la i ongning miyada kechadigan ja ayonla bilan qanday bog‘liqligini aniqlashga
yo dam be adi [5]. Bu ja ayonla inson xulq-a o i, qa o qabul qilish mexanizmla i a shaxsiy
aj ibaning shakllanishida muhim ahamiya ga ega [4].
Falsa a inson ongining mohiya iga oid undamen al sa olla ni — sub’ek i lik, qualia,
e kin i oda a “ongning qiyin muammosi” kabi masalala ni o‘ ganadi [6]. Falsa iy ahlil ilmiy
naza iyala ning on ologik a epis emologik asosla ini yo i ishga, shuningdek ongning izik a
men al jiha la ini uyg‘unlash i ishga imkon be adi [7]. Bu ja ayon ilmiy alqinla ning konsep ual
chega ala ini aniqlashga yo dam be adi [6].
Mul idisiplina adqiqo la ko‘ sa adiki, ongni aqa bi a ilmiy yo‘nalish nuq ai naza idan
izohlash ye a li emas [3]. Ne ologik ja ayonla psixologik aoliya bilan uz iy bog‘liq bo‘lib,
ula ning ha ikkalasi alsa iy in e p e a siya o qali chuqu oq mazmun kasb e adi [5]. Shu bois
ongni o‘ ganishda in eg a i me odla eng sama ali yondashu si a ida qa almoqda [2].
Ongning abia ini chuqu anglash shaxs psixologiyasi, uhiy saloma lik, sun’iy in ellek ,
ney o exnologiyala a insonning o‘zini anglash da ajasini o‘ ganishda muhim ilmiy amaliy
ahamiya ga ega [4]. Ushbu yondashu inson ongini ushunishga qa a ilgan zamona iy
adqiqo la uchun naza iy asos ya a adi [8].
Ma e ialla a me odla
Ushbu adqiqo inson ongini ne ologiya, psixologiya a alsa a sohala ining in eg a i
nuq ai naza idan o‘ ganishga qa a ilgan. Tadqiqo ma e iali si a ida ilmiy maqolala ,
monog a iyala , disse a siyala , elek on ilmiy esu sla a ilga i olib bo ilgan ekspe imen al
adqiqo la na ijala i anlandi. Tanlangan manbala zamona iy bilimla da ajasini aks e i ishi,
shuningdek, ongning biologik, psixologik a alsa iy jiha la ini o‘ ganishga imkon be ishi
muhim mezon si a ida belgilandi.
Me odologik yondashu bi necha da ajada amalga oshi ildi. Bi inchi da ajada naza iy
ahlil usuli qo‘llanib, ong a kogni i ja ayonla ga oid ma jud ilmiy naza iyala , ney o iziologik
a psixologik model hamda alsa iy konsepsiyala sis ema ik a zda ahlil qilindi. Bu yondashu
ong enomenining u li an nuq ai naza idan ushun i ilishiga imkon be di.
633
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Ikkinchi da ajada aqqoslash a sin ez me odidan oydalangan holda, ne ologiya,
psixologiya a alsa a anla i bo‘yicha olingan bilimla o‘za o solish i ildi. Ushbu yondashu
ongning biologik asosla i bilan psixik ja ayonla , shuningdek, sub’ek i aj iba a e kin i oda
kabi alsa iy masalala o asidagi bog‘liqlikni aniqlashga xizma qildi.
Uchinchi da ajada konsep ual in eg a siya usuli qo‘llanib, u li an sohala idan olingan
ma’lumo la yagona izimli kon sep ual amkaga bi lash i ildi. Bu yondashu ongni
mul idimensional kon eks da ushunishga, biologik ja ayonla ni psixologik unksiyala bilan,
psixologik ja ayonla ni esa alsa iy a si lash bilan bog‘lashga imkon be di.
Shuningdek, adqiqo da anali ik me od ishla ildi. Ushbu me od o qali ma jud naza iy
model a ekspe imen al adqiqo la na ijala i ahlil qilinib, ongning biologik, psixologik a
alsa iy jiha la i izimli a zda aj a ib ko‘ sa ildi. Anali ik yondashu ongning dinamik a
mu akkab abia i haqida aniq ilmiy xulosala chiqa ishga yo dam be di.
Tadqiqo ning ba cha bosqichla ida in e disiplina p insipga ioya qilindi. Biologik,
psixologik a alsa iy bilimla o‘za o uyg‘unlash i ilib, ong enomenini yagona, kompleks izim
si a ida ushun i ishga in ilish asosiy me odologik yondashu si a ida qo‘llanildi. Shu bilan
bi ga, adqiqo na ijala i ilmiy hamjamiya uchun konsep ual asos ya a ishga, ongni chuqu
anglash a kelgusidagi empi ik adqiqo la uchun yo‘nalishla belgilashga qa a ildi.
Na ijala a ula ning muhokamasi
Ushbu adqiqo ning na ijala i inson ongini ne ologiya, psixologiya a alsa a
yondashu la i o qali kompleks ahlil qilish imkonini be di. Bi inchi na ija shundan ibo a ki,
ongning biologik asosla i ney on a moqla a miya s uk u ala ining o‘za o in eg a siyasida
namoyon bo‘ladi. P e on al ko eks, alamus a limbik izim aoliya i ongning kogni i a
emo sional ja ayonla iga be osi a a’si ko‘ sa adi. Shu bilan bi ga, ney oplas iklik a sinx on
ney on aollik ongning dinamik a moslashu chan abia ini ushun i ishda muhim ahamiya kasb
qiladi.
Ikkinchi na ija shundan ibo a ki, psixologik ja ayonla ongning sub’ek i aj ibasi a
kogni i unksiyala i bilan be osi a bog‘liqdi . Id ok, e’ ibo , xo i a a qa o qabul qilish
ja ayonla i biologik mexanizmla bilan uyg‘unlashib, inson xulq-a o i a uhiy hola ning
mu akkab izimini shakllan i adi. Shu jiha dan, psixologik yondashu la ongni aqa iziologik
ja ayon si a ida emas, balki insonning uhiy a kogni i aoliya i o qali ham izohlash imkonini
be adi.
Uchinchi na ija ongni alsa iy ahlil qilish o qali uning sub’ek i a on ologik jiha la i
yo i ilganini ko‘ sa adi. Qualia, e kin i oda, ongning “qiyin muammosi” kabi kon sep la ong
enomenining ilmiy model o qali ushun i ishga bo‘lmagan chega ala ini aniqlashga yo dam
be adi. Falsa a ongni konsep ual nuq ai naza dan baholash o qali naza iy gipo ezala ni
chuqu oq anglash imkonini ya a adi.
Shuningdek, adqiqo ning na ijala i mul idisiplina yondashu ongni ushunishda eng
sama ali ekanligini ko‘ sa di. Ne ologik, psixologik a alsa iy ahlil na ijala i bi lash i ilganda,
ongning mu akkab izimi a uning unk sional mexanizmla i yanada aniq oq ko‘ inadi. Bu
yondashu ongni yagona, in eg a i izim si a ida baholash imkonini be adi a anla a o
izlanishla da konsep ual asos ya a adi.
Tadqiqo shuni ham ko‘ sa diki, ongning biologik ja ayonla i a psixik unksiyala i
o asidagi uz iy bog‘liqlik alsa iy ahlil o qali yanada chuqu oq ushun i iladi. Shu bilan bi ga,
ongning sub’ek i aj ibasi a kogni i xa i-ha aka la i bi aq ning o‘zida biologik, psixologik
a alsa iy jiha la ning o‘za o a’si i o qali shakllanadi.
634
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Na ijala ni umumlash i adigan bo‘lsak, inson ongini mul idisiplina yondashu o qali
o‘ ganish uning mu akkab, dinamik a ko‘p qi ali abia ini ushunishga imkon be adi. Bu esa
na aqa naza iy ilm- an i oji, balki psixologik maslaha , ney o exnologik adqiqo la a sun’iy
in ellek sohala ida ham amaliy ahamiya kasb e adi.
Xulosala
Ushbu adqiqo inson ongini ne ologiya, psixologiya a alsa a sohala ining
in eg a siyasi o qali kompleks a zda o‘ ganishga qa a ilgan. Tadqiqo na ijala i shuni
ko‘ sa diki, ong mu akkab, ko‘p qi ali a dinamik izim bo‘lib, uning shakllanishi a aoliya i
biologik, psixologik a alsa iy omilla ning uz iy in eg a siyasiga bog‘liq.
Ne ologik ahlil ongning ney on a moqla i a miya s uk u ala i o qali kogni i a
emo sional ja ayonla ni amalga oshi ishini aniqladi. Psixologik yondashu esa ongning sub’ek i
aj ibasi, id ok, e’ ibo , xo i a a qa o qabul qilish ja ayonla i bilan be osi a bog‘liqligini
ko‘ sa di. Falsa iy ahlil ongning on ologik a epis emologik jiha la ini yo i ib, sub’ek i lik,
qualia a e kin i oda kabi masalala ni ilmiy izoh bilan uyg‘unlash i ish imkonini be di.
Mul idisiplina yondashu ongni yagona in eg a i izim si a ida ushunishga yo dam
be adi, shuningdek, u li an sohala idan olingan bilimla ni bi lash i ib, ilmiy adqiqo la a
amaliyo la uchun konsep ual asos ya a adi. Bu yondashu na aqa inson ongining mu akkab
abia i haqida ilmiy ushuncha be adi, balki psixologik maslaha , ney o exnologiyala a sun’iy
in ellek sohala ida amaliy adqiqo la uchun ham yo‘nalish belgilaydi.
Shu bilan bi ga, ongni o‘ ganish bo‘yicha kelgusidagi adqiqo la uchun in eg a i
me odologiya muhim ahamiya kasb e adi. Tadqiqo la biologik ja ayonla , psixik unksiyala a
alsa iy konsepsiyala o‘ asidagi mu akkab o‘za o bog‘liqlikni yanada aniqlash, shuningdek,
ongning sub’ek i aj ibasi a kogni i ja ayonla ini chuqu oq ushun i ish imkonini be adi.
Umuman olganda, inson ongini mul idisiplina yondashu o qali o‘ ganish konsep ual a
amaliy jiha dan sama ali bo‘lib, zamona iy ilmiy pa adigmala a in e disiplina adqiqo la
i ojiga asos ya a adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Baa s, B. J. — In he Thea e o Consciousness: The Wo kspace o he Mind — Ox o d
Uni e si y P ess OUP Academic+2Open Lib a y+2
2. Baa s, B. J. — “The global b ainweb: An upda e on global wo kspace heo y”
be na dbaa s.com
3. Baa s, B. J. — Me apho s o consciousness and a en ion in he b ain be na dbaa s.com
4. Dehaene, S. — Consciousness and he B ain: Deciphe ing How he B ain Codes Ou
Though s PhilPape s+2so ouch.on.ca+2
5. Chalme s, D. J. — The Conscious Mind: In Sea ch o a Fundamen al Theo y LSE
Pe sonal Pages+1
6. Chalme s, D. J. — “The Ha d P oblem o Consciousness” maqolasi Consciousness
Ne wo k
7. Sea le, J. R. — The Mys e y o Consciousness PhilPape s
8. In eg a ed In o ma ion Theo y (IIT) haqida — In e ne Encyclopedia o Philosophy
