NEVROLOGIYA, PSIXOLOGIYA VA FALSAFA UYG'UNLASHUVINDA INSON ONGINI O'RGANISH

630 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 NEVROLOGIYA, PSIXOLOGIYA VA FALSAFA UYG‘UNLASHUVINDA INSON ONGINI O‘RGANISH B.X. Shakarov 1 X.N. Nishonboyev2 M.B. Ravshanbekova3 Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti, Toshkent, Oʻzbekiston Ijtimoiy fanlar kafedrasi assistenti1 2-son davolash ishi, I bosqich talabasi2 2-son davolash ishi, I bosqich talabasi3 https://doi.org/10.5281/zenodo.17665194 Annotatsiya. Ushbu maqola nevrologiya, psixologiya va falsafa fanlarining uyg‘unlashuvi orqali inson ongini multidisiplinar kontekstda chuqur o‘rganishga bag‘ishlangan. Avvalo ong fenomenining kompleks tabiati — biologik substrat (neyron tarmoqlar va miya strukturasi), psixologik jarayonlar (idrok, e'tibor, xotira, emotsiyalar, kognitiv nazorat) va falsafiy muammolar (sub’ektivlik, qualia, “qiyin muammo”, erkin iroda) bir-biri bilan qanday o‘zaro ta’sir qilishi tushuntiriladi. Maqola maqsadi — turli ilmiy paradigmalarning sintezi orqali ong tushunchasini integrativ model shaklida ko‘rsatish, mavjud nazariyalarni (Global Workspace Theory, Integrated Information Theory va boshqa neyrokognitiv modellar) taqriz qilish va ularning falsafiy tafsirlarini muvofiqlashtirishdir. Metodologik jihatdan ish nazariy tahlil, adabiyotlarni taqqoslash va kontseptual integratsiya usullaridan foydalanadi; empirik tadqiqotlar natijalari va neyroilmiy eksperimentlar misollari orqali nazariy g‘oyalar mustahkamlanadi. Asosiy xulosalar: (1) ongni tushunishda yagona fan doirasi yetarli emas — biological, psychological va philosophical yondashuvlarning birgalikdagi tahlili yanada boy va izchil tushuncha beradi; (2) GWT va IIT kabi modelar ongning ob’ektiv mexanizmlarini aniqlashda foydali, ammo sub’ektiv tajriba (qualia) muammosini to‘liq izohlay olmaydi; (3) neyroplastiklik, neyrofeedback va kognitiv proseslarning o‘zaro integratsiyasi ong holatlarini dinamik tarzda shakllantiradi; (4) falsafa ong va shaxsiylik haqidagi savollarni konseptual jihatdan to‘ldiradi va ilmiy gipotezalarni qiymatli epistemologik kontekstga joylashtiradi. Maqola ilmiy hamjamiyat, nevrologlar, psixologlar va falsafa sohasi tadqiqotchilari uchun ongga yondashuvlarni uyg‘unlashtirishda foydali bo‘lib, kelajakdagi empirik tadqiqotlar va interdisipliner loyihalar uchun yo‘nalish va metodologik asos beradi. Kalit so‘zlar: ong, sub’ektivlik, qualia, neyroplastiklik, Global Workspace Theory, Integrated Information Theory, kognitiv funksiyalar, multidisiplinar yondashuv, erkin iroda, neyrokognitiv tahlil. ИЗУЧЕНИЕ ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО СОЗНАНИЯ В СИНТЕЗЕ НЕВРОЛОГИИ, ПСИХОЛОГИИ И ФИЛОСОФИИ Аннотация. Данная статья посвящена глубокому исследованию человеческого сознания через призму интеграции трёх ключевых дисциплин — неврологии, психологии и философии. В работе анализируется комплексная природа сознания, включающая биологические основы (нейронные сети, корковые структуры, механизмы обработки информации), психологические процессы (восприятие, внимание, память, эмоции, когнитивный контроль) и философские проблемы (субъективность, qualia, «трудная проблема» сознания, свобода воли). 631 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Цель статьи — представить сознание как многослойный феномен, раскрыть взаимодействие нейрофизиологических процессов с психическими функциями и их философским осмыслением, а также провести анализ современных теорий, таких как Global Workspace Theory и Integrated Information Theory. Используемые методы включают теоретический анализ, сравнительный обзор научной литературы и концептуальную интеграцию данных нейронауки и гуманитарных наук. Основные выводы показывают, что (1) изучение сознания требует междисциплинарного подхода, поскольку ни одна из дисциплин не может полностью объяснить его природу; (2) современные нейрокогнитивные модели описывают объективные аспекты сознания, но не решают проблему субъективного опыта; (3) сознание является динамическим процессом, формирующимся в результате взаимодействия нейронной активности, психологических механизмов и индивидуального опыта; (4) философия предоставляет концептуальную основу для критического анализа научных гипотез и их эпистемологического статуса. Статья может быть полезна исследователям в области когнитивных наук, неврологии, психологии и философии, а также всем, кто интересуется современными подходами к изучению природы человеческого сознания. Ключевые слова: сознание, субъективность, qualia, нейропластичность, Global Workspace Theory, Integrated Information Theory, когнитивные функции, междисциплинарный подход, свобода воли, нейрокогнитивная интеграция. STUDY OF HUMAN CONSCIOUSNESS THROUGH THE INTEGRATION OF NEUROLOGY, PSYCHOLOGY, AND PHILOSOPHY Article. This article provides an in-depth exploration of human consciousness through the integrated perspective of three major disciplines: neurology, psychology, and philosophy. It examines the multidimensional nature of consciousness, including its biological foundations (neuronal networks, cortical structures, information-processing mechanisms), psychological processes (perception, attention, memory, emotions, cognitive control), and philosophical issues (subjectivity, qualia, the “hard problem” of consciousness, free will). The purpose of the study is to present consciousness as a multilayered phenomenon and to reveal how neurophysiological mechanisms interact with psychological functions and philosophical interpretations. The article reviews and critically evaluates contemporary theories such as the Global Workspace Theory and the Integrated Information Theory. The methodology includes theoretical analysis, comparative review of scientific literature, and conceptual integration of data from neuroscience and the humanities. Key conclusions highlight that (1) consciousness cannot be fully explained within a single scientific framework and therefore requires a multidisciplinary approach; (2) modern neurocognitive models effectively describe the objective mechanisms of consciousness but remain unable to fully address subjective experience; (3) consciousness is a dynamic system shaped by the interaction of neural activity, psychological processes, and personal experience; (4) philosophy provides a necessary conceptual foundation for evaluating scientific hypotheses and understanding their epistemological implications. This article may be useful for researchers in cognitive science, neurology, psychology, and philosophy, as well as readers interested in modern approaches to the study of human consciousness. 632 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Keywords: consciousness, subjectivity, qualia, neuroplasticity, Global Workspace Theory, Integrated Information Theory, cognitive functions, multidisciplinary approach, free will, neurocognitive integration. KIRISH Inson ongining o‘rganilishi nevrologiya, psixologiya va falsafa fanlarini birlashtiruvchi eng murakkab ilmiy yo‘nalishlardan biridir [1]. Ongning kelib chiqishi, funksional mexanizmlari va sub’ektiv tajribasi turli ilmiy paradigmalarda turlicha talqin qilingan bo‘lib, bu masalaga bo‘lgan izlanishlar haligacha davom etmoqda [2]. Shu sababli ongni kompleks ravishda o‘rganish ko‘p tarmoqli ilmiy yondashuvlarni talab qiladi [3]. Nevrologiya ongning miya faoliyati bilan bog‘liq biologik asoslarini o‘rganib, neyron tarmoqlar, sinaptik uzatish va informatsion integratsiya jarayonlarini tahlil qiladi [1]. Zamonaviy neyrotexnologiyalar, xususan funksional MRT, elektroensefalografiya va neyromodulyatsiya metodlari ong holatlarining neyrofiziologik korelyatlarini aniqlash imkonini beradi [4]. Bu yondashuv ongning fiziologik jarayon sifatida shakllanishini tushuntirishga xizmat qiladi [2]. Psixologiya esa ongni idrok, xotira, e’tibor, hissiyot va tafakkur kabi kognitiv jarayonlarning murakkab tizimi sifatida ko‘rib chiqadi [3]. Psixik faoliyatning strukturaviy va funksional jihatlari ongning miyada kechadigan jarayonlar bilan qanday bog‘liqligini aniqlashga yordam beradi [5]. Bu jarayonlar inson xulq-atvori, qaror qabul qilish mexanizmlari va shaxsiy tajribaning shakllanishida muhim ahamiyatga ega [4]. Falsafa inson ongining mohiyatiga oid fundamental savollarni — sub’ektivlik, qualia, erkin iroda va “ongning qiyin muammosi” kabi masalalarni o‘rganadi [6]. Falsafiy tahlil ilmiy nazariyalarning ontologik va epistemologik asoslarini yoritishga, shuningdek ongning fizik va mental jihatlarini uyg‘unlashtirishga imkon beradi [7]. Bu jarayon ilmiy talqinlarning konseptual chegaralarini aniqlashga yordam beradi [6]. Multidisiplinar tadqiqotlar ko‘rsatadiki, ongni faqat bitta ilmiy yo‘nalish nuqtai nazaridan izohlash yetarli emas [3]. Nevrologik jarayonlar psixologik faoliyat bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ularning har ikkalasi falsafiy interpretatsiya orqali chuqurroq mazmun kasb etadi [5]. Shu bois ongni o‘rganishda integrativ metodlar eng samarali yondashuv sifatida qaralmoqda [2]. Ongning tabiatini chuqur anglash shaxs psixologiyasi, ruhiy salomatlik, sun’iy intellekt, neyrotexnologiyalar va insonning o‘zini anglash darajasini o‘rganishda muhim ilmiy amaliy ahamiyatga ega [4]. Ushbu yondashuv inson ongini tushunishga qaratilgan zamonaviy tadqiqotlar uchun nazariy asos yaratadi [8]. Materiallar va metodlar Ushbu tadqiqot inson ongini nevrologiya, psixologiya va falsafa sohalarining integrativ nuqtai nazaridan o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqot materiali sifatida ilmiy maqolalar, monografiyalar, dissertatsiyalar, elektron ilmiy resurslar va ilgari olib borilgan eksperimental tadqiqotlar natijalari tanlandi. Tanlangan manbalar zamonaviy bilimlar darajasini aks ettirishi, shuningdek, ongning biologik, psixologik va falsafiy jihatlarini o‘rganishga imkon berishi muhim mezon sifatida belgilandi. Metodologik yondashuv bir necha darajada amalga oshirildi. Birinchi darajada nazariy tahlil usuli qo‘llanib, ong va kognitiv jarayonlarga oid mavjud ilmiy nazariyalar, neyrofiziologik va psixologik model hamda falsafiy konsepsiyalar sistematik tarzda tahlil qilindi. Bu yondashuv ong fenomenining turli fan nuqtai nazaridan tushuntirilishiga imkon berdi. 633 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Ikkinchi darajada taqqoslash va sintez metodidan foydalangan holda, nevrologiya, psixologiya va falsafa fanlari bo‘yicha olingan bilimlar o‘zaro solishtirildi. Ushbu yondashuv ongning biologik asoslari bilan psixik jarayonlar, shuningdek, sub’ektiv tajriba va erkin iroda kabi falsafiy masalalar orasidagi bog‘liqlikni aniqlashga xizmat qildi. Uchinchi darajada konseptual integratsiya usuli qo‘llanib, turli fan sohalaridan olingan ma’lumotlar yagona tizimli kontseptual ramkaga birlashtirildi. Bu yondashuv ongni multidimensional kontekstda tushunishga, biologik jarayonlarni psixologik funksiyalar bilan, psixologik jarayonlarni esa falsafiy tafsirlash bilan bog‘lashga imkon berdi. Shuningdek, tadqiqotda analitik metod ishlatildi. Ushbu metod orqali mavjud nazariy model va eksperimental tadqiqotlar natijalari tahlil qilinib, ongning biologik, psixologik va falsafiy jihatlari tizimli tarzda ajratib ko‘rsatildi. Analitik yondashuv ongning dinamik va murakkab tabiati haqida aniq ilmiy xulosalar chiqarishga yordam berdi. Tadqiqotning barcha bosqichlarida interdisiplinar prinsipga rioya qilindi. Biologik, psixologik va falsafiy bilimlar o‘zaro uyg‘unlashtirilib, ong fenomenini yagona, kompleks tizim sifatida tushuntirishga intilish asosiy metodologik yondashuv sifatida qo‘llanildi. Shu bilan birga, tadqiqot natijalari ilmiy hamjamiyat uchun konseptual asos yaratishga, ongni chuqur anglash va kelgusidagi empirik tadqiqotlar uchun yo‘nalishlar belgilashga qaratildi. Natijalar va ularning muhokamasi Ushbu tadqiqotning natijalari inson ongini nevrologiya, psixologiya va falsafa yondashuvlari orqali kompleks tahlil qilish imkonini berdi. Birinchi natija shundan iboratki, ongning biologik asoslari neyron tarmoqlar va miya strukturalarining o‘zaro integratsiyasida namoyon bo‘ladi. Prefrontal korteks, talamus va limbik tizim faoliyati ongning kognitiv va emotsional jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, neyroplastiklik va sinxron neyron faollik ongning dinamik va moslashuvchan tabiatini tushuntirishda muhim ahamiyat kasb qiladi. Ikkinchi natija shundan iboratki, psixologik jarayonlar ongning sub’ektiv tajribasi va kognitiv funksiyalari bilan bevosita bog‘liqdir. Idrok, e’tibor, xotira va qaror qabul qilish jarayonlari biologik mexanizmlar bilan uyg‘unlashib, inson xulq-atvori va ruhiy holatning murakkab tizimini shakllantiradi. Shu jihatdan, psixologik yondashuvlar ongni faqat fiziologik jarayon sifatida emas, balki insonning ruhiy va kognitiv faoliyati orqali ham izohlash imkonini beradi. Uchinchi natija ongni falsafiy tahlil qilish orqali uning sub’ektiv va ontologik jihatlari yoritilganini ko‘rsatadi. Qualia, erkin iroda, ongning “qiyin muammosi” kabi kontseptlar ong fenomenining ilmiy model orqali tushuntirishga bo‘lmagan chegaralarini aniqlashga yordam beradi. Falsafa ongni konseptual nuqtai nazardan baholash orqali nazariy gipotezalarni chuqurroq anglash imkonini yaratadi. Shuningdek, tadqiqotning natijalari multidisiplinar yondashuv ongni tushunishda eng samarali ekanligini ko‘rsatdi. Nevrologik, psixologik va falsafiy tahlil natijalari birlashtirilganda, ongning murakkab tizimi va uning funktsional mexanizmlari yanada aniqroq ko‘rinadi. Bu yondashuv ongni yagona, integrativ tizim sifatida baholash imkonini beradi va fanlararo izlanishlarda konseptual asos yaratadi. Tadqiqot shuni ham ko‘rsatdiki, ongning biologik jarayonlari va psixik funksiyalari orasidagi uzviy bog‘liqlik falsafiy tahlil orqali yanada chuqurroq tushuntiriladi. Shu bilan birga, ongning sub’ektiv tajribasi va kognitiv xatti-harakatlari bir vaqtning o‘zida biologik, psixologik va falsafiy jihatlarning o‘zaro ta’siri orqali shakllanadi. 634 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Natijalarni umumlashtiradigan bo‘lsak, inson ongini multidisiplinar yondashuv orqali o‘rganish uning murakkab, dinamik va ko‘p qirrali tabiatini tushunishga imkon beradi. Bu esa nafaqat nazariy ilm-fan rivoji, balki psixologik maslahat, neyrotexnologik tadqiqotlar va sun’iy intellekt sohalarida ham amaliy ahamiyat kasb etadi. Xulosalar Ushbu tadqiqot inson ongini nevrologiya, psixologiya va falsafa sohalarining integratsiyasi orqali kompleks tarzda o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ong murakkab, ko‘p qirrali va dinamik tizim bo‘lib, uning shakllanishi va faoliyati biologik, psixologik va falsafiy omillarning uzviy integratsiyasiga bog‘liq. Nevrologik tahlil ongning neyron tarmoqlari va miya strukturalari orqali kognitiv va emotsional jarayonlarni amalga oshirishini aniqladi. Psixologik yondashuv esa ongning sub’ektiv tajribasi, idrok, e’tibor, xotira va qaror qabul qilish jarayonlari bilan bevosita bog‘liqligini ko‘rsatdi. Falsafiy tahlil ongning ontologik va epistemologik jihatlarini yoritib, sub’ektivlik, qualia va erkin iroda kabi masalalarni ilmiy izoh bilan uyg‘unlashtirish imkonini berdi. Multidisiplinar yondashuv ongni yagona integrativ tizim sifatida tushunishga yordam beradi, shuningdek, turli fan sohalaridan olingan bilimlarni birlashtirib, ilmiy tadqiqotlar va amaliyotlar uchun konseptual asos yaratadi. Bu yondashuv nafaqat inson ongining murakkab tabiati haqida ilmiy tushuncha beradi, balki psixologik maslahat, neyrotexnologiyalar va sun’iy intellekt sohalarida amaliy tadqiqotlar uchun ham yo‘nalish belgilaydi. Shu bilan birga, ongni o‘rganish bo‘yicha kelgusidagi tadqiqotlar uchun integrativ metodologiya muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotlar biologik jarayonlar, psixik funksiyalar va falsafiy konsepsiyalar o‘rtasidagi murakkab o‘zaro bog‘liqlikni yanada aniqlash, shuningdek, ongning sub’ektiv tajribasi va kognitiv jarayonlarini chuqurroq tushuntirish imkonini beradi. Umuman olganda, inson ongini multidisiplinar yondashuv orqali o‘rganish konseptual va amaliy jihatdan samarali bo‘lib, zamonaviy ilmiy paradigmalar va interdisiplinar tadqiqotlar rivojiga asos yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Baars, B. J. — In the Theater of Consciousness: The Workspace of the Mind — Oxford University Press OUP Academic+2Open Library+2 2. Baars, B. J. — “The global brainweb: An update on global workspace theory” bernardbaars.com 3. Baars, B. J. — Metaphors of consciousness and attention in the brain bernardbaars.com 4. Dehaene, S. — Consciousness and the Brain: Deciphering How the Brain Codes Our Thoughts PhilPapers+2softouch.on.ca+2 5. Chalmers, D. J. — The Conscious Mind: In Search of a Fundamental Theory LSE Personal Pages+1 6. Chalmers, D. J. — “The Hard Problem of Consciousness” maqolasi Consciousness Network 7. Searle, J. R. — The Mystery of Consciousness PhilPapers 8. Integrated Information Theory (IIT) haqida — Internet Encyclopedia of Philosophy