254
GLOBAL EKOLOGIK MUAMMOLAR VA ULARNI HAL ETISHDA
AXBOROT TEXNOLOGIYALARI HAMDA GEOAXBOROT
TIZIMLARINING O‘RNI
Esh emi o a Loba Boymu od qizi
Xalqa o inno a sion uni e si e i, “Aniq anla , ye kadas i a kommunal xo‘jaligi” ka ed asi
o‘qi u chisi
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665643
Kali so‘zla : Ye sha i, Ekologik moni o ing, a mos e a, NASA Ea h Obse ing Sys em
Da a and In o ma ion Sys em, DAAC (Dis ibu ed Ac i e A chi e Cen e s), Geoaxbo o izimla i
(GAT), A cGIS, QGIS, ERDAS IMAGINE, “EkoMoni o ing”, (EcoT ack, Ea h He o) Mobil ilo a.
Ключевые слова: Земной шар, Экологический мониторинг, атмосфера, Система
данных и информации NASA Ea h Obse ing Sys em, DAAC (Распределенные активные
архивные центры), Геоинформационные системы (GAT), A cGIS, QGIS, ERDAS IMAGINE,
«ЭкоМониторинг», Мобильное приложение (EcoT ack, Ea h He o).
Key wo ds: Ea h globe, Ecological moni o ing, a mosphe e, NASA Ea h Obse ing Sys em
Da a and In o ma ion Sys em, DAAC (Dis ibu ed Ac i e A chi e Cen e s), Geoin o ma ion sys ems
(GAT), A cGIS, QGIS, ERDAS IMAGINE, "EcoMoni o ing", (EcoT ack, Ea h He o) Mobile
applica ion.
Ki ish: Global ekologik muammola bugungi kunda ba qa o a aqqiyo ning
eng jiddiy ahdidla idan bi i si a ida insoniya e’ ibo ma kazida u ibdi. Ye
sha ining ekologik hola i so‘nggi o‘n yillikla da keskin o‘zga ib, iqlim isishi, su
anqisligi, biologik xilma-xillikning kamayishi, chiqindila ko‘payishi kabi omilla
insoniya hayo iga be osi a a’si ko‘ sa moqda. Shu bilan bi ga, zamona iy axbo o
exnologiyala i (AT) a geoaxbo o izimla i (GAT) bu ja ayonla ni kuza ish, ahlil
qilish a ula ga yechim opishda muhim ol o‘ynamoqda.
1. Ekologik moni o ingda axbo o exnologiyala ining oli
Bugungi kunda ekologik ma’lumo la ni yig‘ish, qay a ishlash a ahlil e ish
aqamli exnologiyala yo damida amalga oshi ilmoqda.
Masalan: Sun’iy yo‘ldosh kuza u la i yo damida a mos e a i loslanishi,
o‘ mon maydonla ining kamayishi a su esu sla ining hola i mun azam moni o ing
qilinadi.
Sun’iy in ellek (AI) algo i mla i yo damida ekologik xa la ni oldindan
basho a qilish, iqlim o‘zga ishla ini modellash i ish imkoniya i ya a ilmoqda.
Bulu li hisoblash (Cloud Compu ing) o qali ekologik ma’lumo la ombo i
ya a ilmoqda, bu esa u li da la a ashkilo la o‘ asida ezko ma’lumo
almashinu iga imkon be adi.
255
Misol uchun, NASA Ea h Obse ing Sys em Da a and In o ma ion Sys em
(EOSDIS) yoki Cope nicus das u la i o qali ye ning ha bi hududidagi ekologik
o‘zga ishla onlayn a zda kuza ib bo ilmoqda. NASA Ea h Obse ing Sys em
Da a and In o ma ion Sys em (EOSDIS) — bu NASA omonidan boshqa iladigan
global axbo o izimi bo‘lib, Ye ning sun’iy yo‘ldoshla o qali olinadigan
ka ahajmli ilmiy ma’lumo la ini o‘plash, saqlash, qay a ishlash a
oydalanu chila ga aqdim e ish uchun xizma qiladi. Bu izim ilmiy adqiqo chila ,
hukuma muassasala i, a’lim sohala i a keng jamoa chilik uchun bepul ochiq
ma’lumo manbai hisoblanadi.
1- asm NASA Ea h Obse ing Sys em exnalogiyala i aoliya
EOSDIS a kibidagi muhim bo‘linmala
DAAC (Dis ibu ed Ac i e A chi e Cen e s)
Ha bi i alohida yo‘nalish uchun mas’ul:
• LP DAAC – Ye sa hi a geo azo iy ma’lumo la
• LAADS DAAC – A mos e a, adia siya
• NSIDC DAAC – Muzlikla a qu b hududla i
• PO.DAAC – Okeanog a iya
• GHRC DAAC – Ob-ha o, gid ologiya
GIS a geodeziya yo‘nalishla ida qo‘llanishi
Aga siz geodeziya, kadas , ka og a iya yoki ekologiya bo‘yicha ishlasangiz,
EOSDIS ma’lumo la i quyida yo dam be adi:
• Ye sa hidagi o‘zga ishla ni moni o ing qilish
• Qishloq xo‘jaligi uchun NDVI indeksla ini olish
• Su esu sla ini ahlil qilish
256
• E oziya a o‘ mon yo‘qolishini baholash
• Kadas xa i ala ini boyi ish
• Shaha la ning kengayishini o‘ ganish
• Ekologik muammola moni o ingi (chang bo‘ onla i, yong‘inla ,
su oshqinla i)
Geoaxbo o izimla i (GAT) yo damida ekologik ahlil
GAT – bu geog a ik ma’lumo la asosida abia ni boshqa ish, ekologik
muammola ni ahlil qilish a basho a lashga xizma qilu chi izimdi .
O‘zbekis onda ham ekologik sohada GAT asosida quyidagi loyihala amalga
oshi ilmoqda:
Ekologik xa i ala uzish (ha o, su a up oq i loslanish da ajasini
izuallash i ish).
Su esu sla ini boshqa ish izimla i – su ombo la i, da yola a kanal
a moqla ining hola ini onlayn kuza ish.
O‘ mon a yaylo la ni maso adan zondlash o qali noqonuniy kesishla ,
cho‘llanish a e oziya ja ayonla ini aniqlash.
Masalan, A cGIS, QGIS, ERDAS IMAGINE kabi das u iy osi ala ekologik
ahlil a moni o ingda keng qo‘llanilmoqda.
3. Global ekologik xa la a aqamli yechimla
Ekologik inqi ozla ning asosiy sababla i — inson aoliya ining o ishi, sanoa
chiqindila ining nazo a siz chiqishi a abiiy esu sla dan noo‘ in oydalanishdi .
Ammo bu muammola ga aqamli yechimla opilmoqda:
IoT (In e ne o Things) exnologiyala i yo damida a mos e a, su a
up oqdagi i loslanish da ajala i eal aq ejimida kuza ib bo iladi.
Big Da a ahlili ekologik ja ayonla ni chuqu o‘ ganish, global isish
endensiyala ini aniqlash a siyosiy qa o la qabul qilishda muhim manba bo‘lib
xizma qilmoqda.
Blokcheyn exnologiyasi esa chiqindila ni qay a ishlash a ugle od izini
nazo a qilishda sha o likni a’minlamoqda.
4. Ekologik qonunchilik a aqamli nazo a izimla i
Ekologik qonunla ni buzganlik uchun ja obga likni kuchay i ish bilan bi
qa o da, aqamli nazo a mexanizmla ini jo iy e ish ham muhim.
O‘zbekis on Respublikasining Ma’mu iy ja obga lik o‘g‘ isidagi kodeksi a
Jinoya kodeksida ekologik qonunbuza likla uchun ja obga lik belgilangan bo‘lsa-
da, bu ja ayonla ni elek on moni o ing o qali a oma lash i ish sama ali na ija
be adi.
257
Masalan:
“EkoMoni o ing” pla o masi o qali sanoa ko xonala i chiqindila i nazo a
qilinadi;
Geopo al.uz kabi izimla o qali a o -muhi hola i xa i alash i ilmoqda;
Raqamli kadas izimi o qali abiiy esu sla dan oydalanish hola i
aniqlanmoqda.
5. Xalqa o hamko likda aqamli ekologik ashabbusla
BMT omonidan ilga i su ilgan “Ba qa o i ojlanish maqsadla i (SDG-2030)”
das u ining 13, 14 a 15-maqsadla i iqlim o‘zga ishiga qa shi ku ash, ye a dengiz
eko izimla ini himoya qilishga qa a ilgan.
Bu maqsadla ga e ishishda quyidagi xalqa o aqamli ashabbusla muhim o‘ in
u moqda:
UNEP Li e – BMTning ekologik ma’lumo la almashish pla o masi;
GEOSS (Global Ea h Obse a ion Sys em o Sys ems) – bu un dunyo
bo‘yicha ekologik ma’lumo la ni yig‘ish a ulashish izimi;
Wo ld En i onmen Si ua ion Room (WESR) – ekologik aziya ni eal aq
ejimida ahlil qilu chi global aqamli baza.
6. Ekologik madaniya a aqamli a’lim
Aholining ekologik madaniya ini oshi ishda axbo o exnologiyala i asosidagi
a’lim izimla i muhim ahamiya kasb e moqda.
Masalan:
Vi ual ekologik labo a o iyala ,
Onlayn a’lim ku sla i (Cou se a, EdX, Ekomak ab.uz),
Mobil ilo ala (EcoT ack, Ea h He o) o qali yoshla ning ekologik a akku i a
ekologik madaniya i shakllanmoqda a be osi a ishlab chiqa ishda e ekologik
ku sa kichla ni axlil qilib bo’lmoqda.
258
2- asm. (EcoT ack, Ea h He o) Mobil ilo ala o qali ekologik mane o ingi
aoliya i
Ekologik madaniya — bu aqa bilim emas, balki aqamli ong a abia ni
himoya qilishga mas’uliya li yondashu demakdi .
Xulosa
Bugungi kunda global ekologik muammola ning yechimi na aqa siyosiy
qa o la a qonunchilik cho ala iga, balki aqamli exnologiyala ning sama ali
in eg a siyasiga ham bog‘liqdi .
Ekologik ba qa o likka e ishish uchun:
Axbo o exnologiyala ini keng jo iy e ish,
Geoaxbo o izimla ini i ojlan i ish,
Aholining ekologik madaniya ini aqamli a’lim o qali oshi ish,
Xalqa o aqamli ekologik hamko likni kuchay i ish za u .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Абдуллаев, А. Global ekologik muammola . – Toshken : O‘zbekis on milliy ensiklopediyasi,
2021.
2. Axmedo , B. Ekologiya a a o -muhi ni muho aza qilish. – Toshken : Uni e si e , 2020.
3. To‘ychiye , S., Jo‘ aye , H. Geoaxbo o izimla i a ula ning qo‘llanilishi. – Toshken : Fan a
exnologiya, 2022.
4. Қурбонов, А. Экологик мониторинг асослари. – Тошкент: Университет, 2019.
5. Юсупов, М.М. Геоинформатика: назария ва амалиёт. – Тошкент, 2021.
6. Норматов, Р.Е. Глобальные экологические проблемы и пути их решения. – Ташкент:
Фан, 2018.
7. “Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш тўғрисида”ги O‘zbekis on Respublikasi
Qonuni. – 2021.
259
8. Jalolo , F. Zamona iy axbo o exnologiyala i a ekologik moni o ing. – Toshken : TATU
nash iyo i, 2020.
9. NASA Ea h Obse a o y. En i onmen al Change and Global Moni o ing. NASA Publica ions,
2022.
10. IPCC (In e go e nmen al Panel on Clima e Change). Clima e Change 2023: Syn hesis Repo .
– Gene a: IPCC, 2023.
11. Campbell, J.B., Wynne, R.H. In oduc ion o Remo e Sensing. – New Yo k: Guil o d P ess,
2021.
12. Sabins, F.F. Remo e Sensing: P inciples and In e p e a ion. – Wa eland P ess, 2020.
13. Jensen, J.R. Remo e Sensing o he En i onmen : An Ea h Resou ce Pe spec i e. – Pea son,
2018.
14. Heywood, I., Co nelius, S., Ca e , S. An In oduc ion o Geog aphic In o ma ion Sys ems. –
Pea son, 2019.
15. Goodchild, M. GIS and En i onmen al Modeling. – Ox o d Uni e si y P ess, 2020.
16. UNEP. Global En i onmen Ou look (GEO-6): Heal hy Plane , Heal hy People. – Nai obi: UN
En i onmen , 2019.
