GLOBAL EKOLOGIK MUAMMOLAR VA ULARNI HAL ETISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI HAMDA GEOAXBOROT TIZIMLARINING O'RNI

254 GLOBAL EKOLOGIK MUAMMOLAR VA ULARNI HAL ETISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI HAMDA GEOAXBOROT TIZIMLARINING O‘RNI Eshtemirova Lobar Boymurod qizi Xalqaro innovatsion universiteti, “Aniq fanlar, yer kadastri va kommunal xo‘jaligi” kafedrasi o‘qituvchisi DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17665643 Kalit so‘zlar: Yer shari, Ekologik monitoring, atmosfera, NASA Earth Observing System Data and Information System, DAAC (Distributed Active Archive Centers), Geoaxborot tizimlari (GAT), ArcGIS, QGIS, ERDAS IMAGINE, “EkoMonitoring”, (EcoTrack, Earth Hero) Mobil ilova. Ключевые слова: Земной шар, Экологический мониторинг, атмосфера, Система данных и информации NASA Earth Observing System, DAAC (Распределенные активные архивные центры), Геоинформационные системы (GAT), ArcGIS, QGIS, ERDAS IMAGINE, «ЭкоМониторинг», Мобильное приложение (EcoTrack, Earth Hero). Key words: Earth globe, Ecological monitoring, atmosphere, NASA Earth Observing System Data and Information System, DAAC (Distributed Active Archive Centers), Geoinformation systems (GAT), ArcGIS, QGIS, ERDAS IMAGINE, "EcoMonitoring", (EcoTrack, Earth Hero) Mobile application. Kirish: Global ekologik muammolar bugungi kunda barqaror taraqqiyotning eng jiddiy tahdidlaridan biri sifatida insoniyat e’tibor markazida turibdi. Yer sharining ekologik holati so‘nggi o‘n yilliklarda keskin o‘zgarib, iqlim isishi, suv tanqisligi, biologik xilma-xillikning kamayishi, chiqindilar ko‘payishi kabi omillar insoniyat hayotiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, zamonaviy axborot texnologiyalari (AT) va geoaxborot tizimlari (GAT) bu jarayonlarni kuzatish, tahlil qilish va ularga yechim topishda muhim rol o‘ynamoqda. 1. Ekologik monitoringda axborot texnologiyalarining roli Bugungi kunda ekologik ma’lumotlarni yig‘ish, qayta ishlash va tahlil etish raqamli texnologiyalar yordamida amalga oshirilmoqda. Masalan: Sun’iy yo‘ldosh kuzatuvlari yordamida atmosfera ifloslanishi, o‘rmon maydonlarining kamayishi va suv resurslarining holati muntazam monitoring qilinadi. Sun’iy intellekt (AI) algoritmlari yordamida ekologik xavflarni oldindan bashorat qilish, iqlim o‘zgarishlarini modellashtirish imkoniyati yaratilmoqda. Bulutli hisoblash (Cloud Computing) orqali ekologik ma’lumotlar ombori yaratilmoqda, bu esa turli davlat va tashkilotlar o‘rtasida tezkor ma’lumot almashinuviga imkon beradi. 255 Misol uchun, NASA Earth Observing System Data and Information System (EOSDIS) yoki Copernicus dasturlari orqali yerning har bir hududidagi ekologik o‘zgarishlar onlayn tarzda kuzatib borilmoqda. NASA Earth Observing System Data and Information System (EOSDIS) — bu NASA tomonidan boshqariladigan global axborot tizimi bo‘lib, Yerning sun’iy yo‘ldoshlar orqali olinadigan kattahajmli ilmiy ma’lumotlarini to‘plash, saqlash, qayta ishlash va foydalanuvchilarga taqdim etish uchun xizmat qiladi. Bu tizim ilmiy tadqiqotchilar, hukumat muassasalari, ta’lim sohalari va keng jamoatchilik uchun bepul ochiq ma’lumot manbai hisoblanadi. 1-rasm NASA Earth Observing System texnalogiyalari faoliyat EOSDIS tarkibidagi muhim bo‘linmalar DAAC (Distributed Active Archive Centers) Har biri alohida yo‘nalish uchun mas’ul: • LP DAAC – Yer sathi va geofazoviy ma’lumotlar • LAADS DAAC – Atmosfera, radiatsiya • NSIDC DAAC – Muzliklar va qutb hududlari • PO.DAAC – Okeanografiya • GHRC DAAC – Ob-havo, gidrologiya GIS va geodeziya yo‘nalishlarida qo‘llanishi Agar siz geodeziya, kadastr, kartografiya yoki ekologiya bo‘yicha ishlasangiz, EOSDIS ma’lumotlari quyida yordam beradi: • Yer sathidagi o‘zgarishlarni monitoring qilish • Qishloq xo‘jaligi uchun NDVI indekslarini olish • Suv resurslarini tahlil qilish 256 • Eroziya va o‘rmon yo‘qolishini baholash • Kadastr xaritalarini boyitish • Shaharlarning kengayishini o‘rganish • Ekologik muammolar monitoringi (chang bo‘ronlari, yong‘inlar, suv toshqinlari) Geoaxborot tizimlari (GAT) yordamida ekologik tahlil GAT – bu geografik ma’lumotlar asosida tabiatni boshqarish, ekologik muammolarni tahlil qilish va bashoratlashga xizmat qiluvchi tizimdir. O‘zbekistonda ham ekologik sohada GAT asosida quyidagi loyihalar amalga oshirilmoqda: Ekologik xaritalar tuzish (havo, suv va tuproq ifloslanish darajasini vizuallashtirish). Suv resurslarini boshqarish tizimlari – suv omborlari, daryolar va kanal tarmoqlarining holatini onlayn kuzatish. O‘rmon va yaylovlarni masofadan zondlash orqali noqonuniy kesishlar, cho‘llanish va eroziya jarayonlarini aniqlash. Masalan, ArcGIS, QGIS, ERDAS IMAGINE kabi dasturiy vositalar ekologik tahlil va monitoringda keng qo‘llanilmoqda. 3. Global ekologik xavflar va raqamli yechimlar Ekologik inqirozlarning asosiy sabablari — inson faoliyatining ortishi, sanoat chiqindilarining nazoratsiz chiqishi va tabiiy resurslardan noo‘rin foydalanishdir. Ammo bu muammolarga raqamli yechimlar topilmoqda: IoT (Internet of Things) texnologiyalari yordamida atmosfera, suv va tuproqdagi ifloslanish darajalari real vaqt rejimida kuzatib boriladi. Big Data tahlili ekologik jarayonlarni chuqur o‘rganish, global isish tendensiyalarini aniqlash va siyosiy qarorlar qabul qilishda muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Blokcheyn texnologiyasi esa chiqindilarni qayta ishlash va uglerod izini nazorat qilishda shaffoflikni ta’minlamoqda. 4. Ekologik qonunchilik va raqamli nazorat tizimlari Ekologik qonunlarni buzganlik uchun javobgarlikni kuchaytirish bilan bir qatorda, raqamli nazorat mexanizmlarini joriy etish ham muhim. O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi va Jinoyat kodeksida ekologik qonunbuzarliklar uchun javobgarlik belgilangan bo‘lsada, bu jarayonlarni elektron monitoring orqali avtomatlashtirish samarali natija beradi. 257 Masalan: “EkoMonitoring” platformasi orqali sanoat korxonalari chiqindilari nazorat qilinadi; Geoportal.uz kabi tizimlar orqali atrof-muhit holati xaritalashtirilmoqda; Raqamli kadastr tizimi orqali tabiiy resurslardan foydalanish holati aniqlanmoqda. 5. Xalqaro hamkorlikda raqamli ekologik tashabbuslar BMT tomonidan ilgari surilgan “Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDG-2030)” dasturining 13, 14 va 15-maqsadlari iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash, yer va dengiz ekotizimlarini himoya qilishga qaratilgan. Bu maqsadlarga erishishda quyidagi xalqaro raqamli tashabbuslar muhim o‘rin tutmoqda: UNEP Live – BMTning ekologik ma’lumotlar almashish platformasi; GEOSS (Global Earth Observation System of Systems) – butun dunyo bo‘yicha ekologik ma’lumotlarni yig‘ish va ulashish tizimi; World Environment Situation Room (WESR) – ekologik vaziyatni real vaqt rejimida tahlil qiluvchi global raqamli baza. 6. Ekologik madaniyat va raqamli ta’lim Aholining ekologik madaniyatini oshirishda axborot texnologiyalari asosidagi ta’lim tizimlari muhim ahamiyat kasb etmoqda. Masalan: Virtual ekologik laboratoriyalar, Onlayn ta’lim kurslari (Coursera, EdX, Ekomaktab.uz), Mobil ilovalar (EcoTrack, Earth Hero) orqali yoshlarning ekologik tafakkuri va ekologik madaniyati shakllanmoqda va bevosita ishlab chiqarishda ve ekologik kursatkichlarni taxlil qilib bo’lmoqda. 258 2-rasm. (EcoTrack, Earth Hero) Mobil ilovalar orqali ekologik manetoringi faoliyati Ekologik madaniyat — bu faqat bilim emas, balki raqamli ong va tabiatni himoya qilishga mas’uliyatli yondashuv demakdir. Xulosa Bugungi kunda global ekologik muammolarning yechimi nafaqat siyosiy qarorlar va qonunchilik choralariga, balki raqamli texnologiyalarning samarali integratsiyasiga ham bog‘liqdir. Ekologik barqarorlikka erishish uchun: Axborot texnologiyalarini keng joriy etish, Geoaxborot tizimlarini rivojlantirish, Aholining ekologik madaniyatini raqamli ta’lim orqali oshirish, Xalqaro raqamli ekologik hamkorlikni kuchaytirish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Абдуллаев, А. Global ekologik muammolar. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2021. 2. Axmedov, B. Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish. – Toshkent: Universitet, 2020. 3. To‘ychiyev, S., Jo‘rayev, H. Geoaxborot tizimlari va ularning qo‘llanilishi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022. 4. Қурбонов, А. Экологик мониторинг асослари. – Тошкент: Университет, 2019. 5. Юсупов, М.М. Геоинформатика: назария ва амалиёт. – Тошкент, 2021. 6. Норматов, Р.Е. Глобальные экологические проблемы и пути их решения. – Ташкент: Фан, 2018. 7. “Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш тўғрисида”ги O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. – 2021. 259 8. Jalolov, F. Zamonaviy axborot texnologiyalari va ekologik monitoring. – Toshkent: TATU nashriyoti, 2020. 9. NASA Earth Observatory. Environmental Change and Global Monitoring. NASA Publications, 2022. 10. IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change). Climate Change 2023: Synthesis Report. – Geneva: IPCC, 2023. 11. Campbell, J.B., Wynne, R.H. Introduction to Remote Sensing. – New York: Guilford Press, 2021. 12. Sabins, F.F. Remote Sensing: Principles and Interpretation. – Waveland Press, 2020. 13. Jensen, J.R. Remote Sensing of the Environment: An Earth Resource Perspective. – Pearson, 2018. 14. Heywood, I., Cornelius, S., Carver, S. An Introduction to Geographic Information Systems. – Pearson, 2019. 15. Goodchild, M. GIS and Environmental Modeling. – Oxford University Press, 2020. 16. UNEP. Global Environment Outlook (GEO-6): Healthy Planet, Healthy People. – Nairobi: UN Environment, 2019.