Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
178
BOSHLANGICH SINF O‘QUVCHILARINING NUTQIY
KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHDA ADABIY JANRLARNING
O‘RNI VA SAMARADORLIGI.
No mu odo a Nigo a Abdusa o o na
O‘zMPU “Boshlang‘ich a’lim naza iyasi a me odikasi” ka ed asi Do s.PHD
Rajabo a Na isaxon Dilmu od-qizi
O‘zMPU “Ta’lim a a biya naza iyasi a me odikasi (boshlang‘ich a’lim)”
yo‘nalishi 1-bosqich magis an i
Anno a siya. Mazku maqolada boshlang‘ich a’limda sa odxonlik da sla ida
o‘qu chila da o’qish kompe ensiala ini shakllan i ish a i ojlan i ishda adabiy
jan la ning ahamiya i, sama ado ligi a u gan o‘ ni yo i ilgan.
Kali so‘zla : boshlang‘ich a’lim, jan , kompe ensiya, zamona iy a’lim.
РОЛЬ И ЭФФЕКТИВНОСТЬ ЛИТЕРАТУРНЫХ ЖАНРОВ В РАЗВИТИИ
РЕЧЕВОЙ КОМПЕТЕНЦИИ УЧАЩИХСЯ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ.
Аннотация. В данной статье раскрывается значение, эффективность и роль
литературных жанров в формировании и развитии у учащихся начальных
классов компетенций чтения на уроках грамотности.
Ключевые слова: начальное образование, жанр, компетенция, современное
образование.
THE ROLE AND EFFECTIVENESS OF LITERARY GENRES IN
DEVELOPING THE SPEECH COMPETENCE OF PRIMARY SCHOOL
STUDENTS.
Anno a ion.This a icle highligh s he impo ance, e ec i eness, and ole o li e a y
gen es in o ming and de eloping eading compe encies among p ima y school
s uden s du ing li e acy lessons.
Keywo ds: p ima y educa ion, gen e, compe ence, mode n educa ion.
Bugungi kunda Yangi O‘zbekis on a aqqiyo ida a’lim- a biya izimini isloh qilish,
yosh a lodni ma’na iy ye uk, ik lay oladigan, ijodko shaxs si a ida a biyalash
dolza b azi ala dan bi i hisoblanadi. P eziden imiz Sh.M. Mi ziyoye
a’kidlaganidek, “Adabiyo a san’a xalqning ma’na iy dunyosini boyi adi, yosh
a lodni yuksak g‘oyala uhida a biyalaydi. Mak abda o‘qi iladigan adabiyo da sla i
o‘qu chining a akku ini o‘s i adigan, uning qalbida a anpa a lik, insonpa a lik a
ezgulik uyg‘ula ini shakllan i adigan muhim omildi .” Da haqiqa , adabiyo ani
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
179
na aqa badiiy asa la bilan anish i ish, balki o‘qu chila ning nu qiy kompe ensiyasini
i ojlan i ish, ula ni o‘z ik ini aniq, a on a man iqiy i odalay oladigan shaxs si a ida
shakllan i ishda muhim ahamiya ga ega. Adabiy jan la ning xilma-xilligi o‘qu chiga
ildan o‘g‘ i oydalanish, so‘z boyligini oshi ish a muloqo madaniya ini
i ojlan i ish imkonini be adi.
Bugungi globallashu da ida a’lim izimi oldiga qo‘yilayo gan eng muhim
azi ala dan bi i o‘qu chila da nu iy kompe ensiyani shakllan i ish a
i ojlan i ishdi . Chunki, nu q- bu shaxsning a akku i, ma’na iya i a madaniya ining
i odasidi . Boshlang‘ich a’lim bosqichi esa bu ja ayonning asosi, poyde o idi .
Boshlang‘i h sin o‘qu chisi a’lim ja ayoniga ki ib kela ekan, endigina a o dagi
dunyoni ushuna boshlaydi, so‘z boyligini o‘playdi a o‘z ik la ini og‘zaki a yozma
shaklda i odalashni o‘ ganadi. Bu ja ayonda adabiy jan ning o‘ ni beqiyos o‘ ganadi,
balki so‘z o idagi ma’no, ob az, his- uyg‘uni his qiladi. Shuning uchun ham adabiy
jan la nu qiy kompe ensiyani i ojlan i ishning abiiy, es e ik a a biya iy manbai
hisoblanadi. Zamona iy a’lim izimida o‘qu chining shaxs si a ida shakllanishida
nu qiy kompe ensiyani i ojlan i ish eng muhim masalala dan bi i hisoblanadi.
Ayniqsa, boshlang‘ich a’lim bosqichida bolala ning og‘zaki a yozma nu qini
o‘s i ish, so‘z boyligini kengay i ish, man iqiy ik lashga o‘ ga ish o qali ula ning
keyingi bosqichdagi mu a aqiya la i uchun mus ahkam poyde o ya a iladi. Bu
ja ayonda adabiy jan la ning o‘ ni beqiyosdi . Chunki ha bi adabiy jan – e ak, she’ ,
hikoya, masal, dos on – bolala ning il a a akku dunyosini boyi u chi, ula ning his-
uyg‘ula ini a biyalo chi, man iqiy ik lashini i ojlan i u chi, es e ik za q be u chi
osi a si a ida xizma qiladi.
Adabiyo - bu so‘z san’a i bo‘lib, o‘qu chining a akku i, nu q madaniya i a es e ik
didini i ojlan i u chi asosiy manbaadi . Boshlang‘ich a’limda sa odxonlik da sla ini
adabiyo bilan uyg‘unlash i ish o qali o‘qu chila so‘z ma’nosini chuqu oq anglaydi,
nu qida badiiylik a i odalilik paydo bo‘ladi. Adabiy ma nla , e ak, she’ hikoya,
opishmoq, maqolla og’zaki nu q mashqla ining abiiy ma e iali si a ida xizma qiladi.
Ula o‘qu chining ala uz, in ona siya, i odali o‘qish, so‘z boyligini oshi ish
ja ayonla ini jonlan i adi. Nu qiy kompe ensiya bu o’qu chining
o‘z ilidan maqsadga mu o iq, o‘g‘ i oydalana olish ko‘nikmasi ushuniladi.
Tilshunos olimla ning ik icha, nu qiy kompe ensiya- bu na aqa il g amma ikasini
bilish, balki so‘zning ij imoiy, emo sional a es e ik kuchini his e ish qobiliya idi .
Badiiy asa la o qali o‘qu chi asa dan na aqa ma’lumo oladi, balki uhiy za q,
a biya, es e ik lazza ham oladi. Bolala adabiyo ida badiiylik-sodda, ushuna li,
ammo ob azli a hissiy boy ilda be ilishi bilan a q qiladi. Adabiy asa da ik a
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
180
oqeala ni jonli, as i li, hayo iy shaklda i odalash xususiya idi . Yozu chi so‘z
osi asida hayo manza ala ini o‘qu chi ko‘z o‘ngida ga dalan i ib be adi. Bolala
adabiyo ida ob azlilik ko‘pincha abia manza ala i, hay onla as i i, bolala ga yaqin
qiyo ala o qali be iladi. Adabiy jan - badiiy asa ning shakli, mazmuni jiha idan
a qlanu chi u i bo‘lib, u hayo ning u li omonla ini i oda e adi.
Ha bi jan o‘qu chiga ma’lum ilda, ohangda a uslubda ik lashni o’ ga adi.
Boshlang‘ich sin da slikla ida asosan e akla , she’ la , hikoyala , masalla ,
opishmoq a maqolla asosiy o‘ inni egallaydi. Masalan e akla o qali xalq donoligi
a amziy a akku manbai yo i iladi. E akla bolala adabiyo ining eng qadimiy a
a’si chan u i hisoblanadi. E akla da xalq o zusi, adola , ezgulik, mehna se a lik
imsolla idan oydalaniladi. Yozu chila bu mo i la dan oydalangan holda bolala ga
hayo iy saboqla be adi. E akla bolala da ezgulik a mehna se a lik azila la ini
shakllan i adi.
She’ la o qali o‘qu chida i m, ohang, ala uzni shakllan i iladi. Adabiy jan la
o qali o’qu chila ning so’z boyligi o adi, i odali o‘qiydi a in ona siya bilan
gapi ishni o’ ganadi, ob azli ik lash a ahlil qilish qobiliya i i ojlanadi.
O‘qu chila ning nu qiy kompe ensiyasini i ojlan i ish uchun o‘qi u chila dan
maho a li bo‘lish, da s ja ayonla ida u li me odla ni qo‘llagan hola da da sla ni ashkil
qilish alab e iladi. Masalan da sla da omida o‘qi u chi quyidagi me odla dan
sama ali oydalanadi:
-I odali o‘qish- ohang a pauza, u g’u o qali ma nga jon ki i ish:
-Ma n ahlili- o’qu chini ik lash a man iqiy izchillikka o‘ ga adi:
- Rolga ki ib o‘qish nu qiy aollikni oshi adi:
-Jan la ni qiyoslash ahliliy ik lash a so‘z boyligini kengay i adi.
Da s ja ayonida oddiy ma n yoki she’ ni i odali o‘qish ja ayonida ham yuqo idagi
me odla dan oydalangan holda o‘qu chila ni sa odxonlikning ilk da sla idanoq
ma zuni yaxshi oq anglashga, ik la ini a on i oda e ishga, man iqiy ik lashga,
umuman olib ay ganda nu qiy kompe ensiyala ini i ojlanishiga olib keladi.
Xulosa qilib ay ganda, o‘qu chila adabiy jan la o qali uyg‘ula ini i odalashni
o‘ ganadi, muloqo ga ki ishish qo‘ qu ini yengadi, so‘zning emo sional a’si kuchini
his qiladi, shaxsiy ik ini bildi ishga o‘ ganadi.
Boshlang‘ich a’limda nu qiy kompe ensiyani i ojlan i ish ja ayonida adabiy jan la
o‘qu chini:
-so‘z boyligini kengay i ishga,
- ik ni i odali bayon e ishga,
- ildan es e ik za q olishga,
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
181
-mus aqil ik lashga a muloqo madaniya iga yo‘nal i adi.
Adabiy jan la bola uchun na aqa o‘qu ma e iali, balki uhiy, ma’na iy, es e ik
a biya osi asidi . Ula ning o‘g‘ i anlanishi a me odik qo‘llanilishi na ijasida
o‘qu chila ning nu qiy, ijodiy a axloqiy kompe ensiyala i izchil shakllanadi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden i Sh.M. Mi ziyoye . Yangi O‘zbekis on
mak ab os onasidan boshlanadi. – Toshken : “O‘zbekis on”, 2020.
2. Mahmudo N., Nu mono A. Til a nu q asosla i. – Toshken : O‘qi u chi, 2019.
3. Usmono a S. Boshlang‘ich a’limda nu q o‘s i ish me odikasi. – Toshken :
TDPU nash iyo i, 2020.
4. Ka imo a Z. Boshlang‘ich sin la da adabiy o‘qish da sla ida o‘qu chila ning
og‘zaki nu qini i ojlan i ish. – Toshken : Fan a exnologiya, 2018.
5. Qodi o A., Jo‘ aye M. O‘qu chila da nu q madaniya ini shakllan i ishda
adabiyo anining oli. – “Boshlang‘ich a’lim”, 2021, №4.
6. G‘ulomo A., Eshonqulo H. Nu q o‘s i ish naza iyasi a me odikasi. –
Toshken : “Fan a exnologiya”, 2017.
